Google
Über dieses Buch
Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfáltig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun óffentlich zugánglich gemacht werden. Ein óffentlich zugángliches Buch ist ein Buch,
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch óffentlich zugánglich ist, kann
von Land zu Land unterschiedlich sein. Offentlich zugüngliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles
und wissenschaftliches Vermógen dar, das háufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei — eine Erin-
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nutzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit óffentlich zugángliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse
zugünglich zu machen. Offentlich zugüngliche Bücher gehóren der Offentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. — Nichtsdestotrotz ist diese
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu kónnen, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehóren technische Einschrànkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
4 Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und móchten, dass Sie diese
Dateien nur für persónliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
- Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in groBen Mengen
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fórdern die Nutzung des óffentlich zugánglichen Materials für diese Zwecke und kónnen Ihnen
unter Umstánden helfen.
* Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
- Bewegen Sie sich innerhalb der Legalitüt Unabhüngig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein,
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA
óffentlich zugàánglich ist, auch für Nutzer in anderen Làándern óffentlich zugànglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist
von Land zu Land verschieden. Wir kónnen keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulássig
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
Über Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugánglich zu machen. Google
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext kónnen Sie im Internet unter|ht tp: //books.google.com|durchsuchen.
MARE "m |
lo 2092 AE
H
HARVARD COLLEGE
LIBRARY
CHARLES MINOT
CLASS OF 1828
Digitized by Google
Digitized by Google
HARIULF
CHRONIQUE
L'ABBAYE DE SAINT-RIQUIER
Q
COLLECTION DE TEXTES
POUR SERVIR A L'ÉTUDE ET A L'ENSEIGNEMENT DE L HISTOIRE
ie)
HARIULF
CHRONIQUE
L'ABBAYE DE SAINT-RIQUIER
( v? si&cle — 1104) |
PUBLIÉE PAR
FEgnpiNAND LOT
Ancien éléve de l'École des Chartes et de l'École des Hautes Études
Egregium sane bonae antiquitatis monumentum
MasiLLos (Acta Sanct., saec, 1V, t. I, p. 91).
PARIS
ALPHONSE PICARD ET FILS, ÉDITEURS
Libraires des Archives nationales et de la Société de l'Ecole des Chartes
82, Ruxz BomwaPARTE, 82
1894
E d .
INTRODUCTION
VIE D'HARIULF.
Hariulf, Hariulfus, Hariulphus!, naquit dans le Pon-
thieu*, sans doute aux environs de l'abbaye de Saint-
Riquier, vers 1060 ?. Il fut donné á l'abbaye tout enfant* et
y recut une instruction dont il garda toujours un souvenir
1. Ces deux formes sont indifféremment employées. On trouve Hariulfus
dans la Chronique de Saint-Riquier (Voy. p. 2 et 285) en téte de la Vita
S. Arnulphi (Mon. Germ. Script., XV. 875), de la Vita Madelgisili
(Voy. plus bas, p. x, n. 2), dans deux actes de 1130 (Voy. plus loin p. vni,
n. 2 et 3; d'autre part on trouve la souscription Hariulphi dans une charte
de 1129 (p. vim, n. 1).
2. Voy. son épitaphe Pontivo natus... (p. 285). Il appelle les habitants
du Ponthieu « patriotae nostrates » (p. 28). « nostrati patriae » (p. 220).
3. Il était trés ágé (permortuus) en 1131, lors de son voyage à Rome
(voy. p. vin), et mourut en 1143 (voy. p. 1x), ce qui ne permet guére
de reporter sa naissance plus haut que le milieu du xr* siecle. Il nous témoigne
avoir vu souvent l'abbé Gervin Ier (1045-1075) : « vidimus persaepe cum
esset in Centulo etc. » (p. 251); les détails qu'il nous donne sur sa maladie,
sa mort et son ensevelissement (p. 271-274) sont d'un témoin oculaire. Enfin
il avait vécu au monasteére avant que la maladie eüt forcé Gervin Ier à ab-
diquer en 1071 : « ..... quae dudum meminimus illum valentem omnia per-
solvisse » (p. 269). À cette date néanmoins il n'était encore qu'un écolier, un
enfant (cf. note suivante). car c'est seulement sous Gervin II (1075-1096)
qu'il entra en religion : « ipse denique [Gervin II] me inter alios quamplures
monachizavit et in corde tenero quasi in molli cera etc... » (p. 275).
4. Epitaphe: .4lmi Richarii claustra puer subiit (p. 285). Et les vers:
Toto corde meo te, Centula mater amavi — Traditus a. puero, mea
sub te colla ligaei — Foedera juravi quibus in te vota dicavi (p. 284).
a
VI INTRODUCTION
reconnaissant!. Il semble qu'il soit devenu écolátre. C'est
du moins ce que peut suggérer le passage suivant qui ter-
mine le premier livre de sa chronique : « Postquam ergo
beati patris Richari... ex aliqua parte vitam digessimus,
quam et huic quoque operi stabilimentum et decorem
posuimus, habeant sibi nostra gymnasia hanc portionem pro
libello, ut a locutione diu habita noster interim spiritus
conticescens ex modica quiete validior ad dicendum redda-
tur » (p. 45); et peut-étre aussi ces vers de son épitaphe: In
quibus (claustris) imbutus deceat quid nosse magistrum
(p. 285). Il fit sa profession sous Gervin II et vécut d'abord
en trés bons termes avec lui. Il lui dédia méme sa vie de
saint Mauguille?*. Puis, aprés avoir eu sa faveur et subi son
influence (p. 275), il en vint à partager la haine que les
moines de Saint-Riquier concurent contre cet abbé lors-
qu'aprés avoir acquis l'évéché d'Amiens (entre 1086 et 1091),
i| tenta de les soumettre plus effectivement à l'autorité
épiscopale (p. 279). Gervin se démit de son abbaye en 1096
(p. 280, note 1) et fut remplacé par Anscher qui avait été
condisciple et ami d'Hariulf (p. 275). En l'année 1105,
Hariulf, à l'instigation de Baudry, évéque de Tournai et
Noyon, et de l'archidiacre Lambert, fut appelé à diriger
l'abbaye d'Oudenbourg oü il fut intronisé le dimanche
22 octobre?*.
Cette abbaye avait été fondée, entre Bruges, Ostende et
1. Epitaphe : in quibus imbutus deceat quid nosse magistrum. Dedi-
cace: Centula diligo te doctricis captus amore (p. 285) cf. note précédente.
2. Voy. plus loin p. x, n. 2.
3. Rapport d'Hariulf sur son voyage à Rome (Migne, Patrol., t. 175,
col. 1549). Le 1er mai 1121 Hariulf était à la téte de l'abbaye d'Oudenbourg
depuis « annis jam quindecim et mensibus sex preter diem novem ». (Voy.
Scriptum de elevatione corporis S. Arnulphi, dans Chron. Aldenbur-
gense majus, édit. Van de Putte, p. 49; Migne, Patrol. lat., t. 175,
col. 1943). La difficulté porte sur l'interprétation du mot praeter; selon
qu'on le traduit par (six mois) plus ou moins 9 jours, Hariulf a été or-
donné le 22 octobre 1105 (c'est le systéme de l' Hist. littéraire, XII, 205),
ou le 10 novembre (c'est la date de M. Holder-Egger, Mon. Germ. Script.,
t. XV, p. 873 et 905, n. 4). Mais le 10 nov. tombe un vendredi et le
22 oct. un dimanche. C'est donc l'Hist. littéraire qui a raison, car évéques
et abbés étaient ordonnés le dimanche.
VIE D'HARIULF VII
Nieuport, par Árnoul, évéque de Soissons, en l'année 1084.
Hariulf, dont les débuts à Oudenbourg furent difficiles !,
entreprit d'écrire la vie d'Arnoul et d'obtenir sa canoni-
sation. |
Quand 1l eut achevé les deux premiers livres de la vie et
des miracles de saint Árnoul (en 1114), il présenta son
ouvrage au concile assemblé à Beauvais (17 octobre 1120),
sous la présidence de Conon, évéque de Preneste, légat du
Saint-Siége, et obtint qu'on placát son héros au nombre des
saints. La cérémonie de la canonisation eut lieu le 1** mai
1121 et Hariulf y joua naturellement un grand róle?.
La méme année Hariulf, qui avait été faire une visite à
labbaye de Saint-Riquier sur l'invitation. d'Anscher, s'y
rencontra avec le cardinal Grégoire de Saint-Ange, le futur
pape Innocent II?. L'abbaye et la ville d'Oudenbourg furent
rudement éprouvées dans les troubles qui suivirent l'as-
sassinat de Charles le Bon, comte de Flandre (Bruges,
2 mars 1127). Oudenbourg tomba entre les mains de
Guillaume Cliton, soutenu par le roi de France, qui la
fortia si bien que son compétiteur, Thierry d'Alsace, n'osa
l'assiéger (Avril-junn 1128*). — Le 21 juin, Guillaume et
ses chevaliers, avant d'engager le combat, se confessérent à
l'abbé d'Oudenbourg « homme religieux et sage » (religioso
et prudenti viro) et firent. veu d'étre à l'avenir les défen-
seurs des pauvres et de l'Église. On sait que Guillaume
vainqueur à Áxpoel fut tué le 27 juillet sous les murs d'Alost
et que Thierry d'Alsace fut reconnu sans conteste comme
comte de Flandre *.
1. Voy. la lettre adressée à l'évéque Lambert en téte de la Vita S. Ar-
nulfi Suession. (Mon. Germ. Script., XV, 875; Migne, Patrol., t. 175,
p. 1372-3).
2. Voy. plus loin p. xiv-xv.
3. Voy. le rapport d Hariulf sur son voyage à Rome conservé par le Chro-
nicon Aldenburgense majus, Migne, Patrol., t. 17^, col. 1549.
4. Galbert de Bruges, Aistoire du meurtre de Charles le Bon, édit.
Pirenne, p. 151, 159, 160. (Coll. de textes pour servir à l'étude et à
l'enseignement de l'Histoire.)
9. Ibid., p. 162.
VIH INTRODUCTION
Il ne garda pas rancune à Hariulf de la partialité qu'il
semble avoir montrée pour son rival. L'abbaye d'Oudenbourg
était pauvre. Le nouveau comte confirma en 1129 un acte de
son prédécesseur, Charles le Bon, en sa faveur. Dix ans
plus tard Thierry étant venu prier dans l'église de Saint-
Pierre (27 ou 28 mai 1130), Hariulf obtint rémission du
cens annuel que l'abbaye payait aux comtes de Flandre *.
Le monastere avait peu de ressources et ses revenus sufh-
saient à peine à l'entretien de l'abbé et des moines. Un
seigneur d'Oudenbourg, Conon, frere du bouteiller Gautier,
qui avait déjà été le bienfaiteur de l'abbaye, s'entendit avec
Simon, évéque de Tournai et de Noyon, pour faire don à
Hariulf de l'église de Notre-Dame d'Oudenbourg avec ses
dépendances (22 mars 11307). En 1133 nous voyons notre
abbé assister à la consécration de Saint-Winnoc de
Bruges *.
Les derniéres années de notre chroniqueur furent ttou-
blées par une lutte contre l'abbaye de Saint-Médard de
Soissons. Saint Árnoul, le fondateur d'Oudenbourg, y avait
été moine avant d'étre promu à l'évéché de Soissons. L'abbé
de Saint-Médard, à l'instigation des cleres Raoul et God-
win, et de l'évéque d'Arras, éleva des prétentions injus-
tifiées sur l'abbaye d'Oudenbourg, qui dépendait au spirituel
de l'évéque de Tournai et au temporel du comte de Flandre.
Néanmoins il obtint par surprise d'Innocent II une bulle
ordonnant à Hariulf de déposer le báton pastoral et de
retourner à l'abbaye de Saint-Médard. Hariulf était alors
dans un áge trés avancé et ses ennemis espéraient triompher
1. Miraeus, Opera diplomatica et historica, éd. Foppens (Bruxelles,
1723, in-fol.), I. 679; édit. Van de Putte (app. au Chronicon Aldenbur-
gense majus, Gand, 1853, p. 88), d'aprés un factum du xvn* siécle. [Re-
produit par Migne, Patrol. lat.. t. 175, col. 1569].
2. Miraeus, ibid., 679-680 (V. kal. Junii]; Van de Putte, ibid., 90-91
[VI. kal. Junii]; Migne, ibid., col. 1571-1572.
3. Miraeus, ibid., 380-381; Van de Putte, ibid., 89; Migne, ibid.,
col. 1570.
&. Chronique et Cartul. de l'abbaye de Bergues St-Winnoc (éd. par
Alex. Pruvost). Bruges, 1875, in-4o, t. 1, p. 105.
(EUVRES D'HARIULF IX
facilement de ce « moribundus, jam habitum trahens
extremum, abbas permortuus ». Mais le vieillard partit pour
Rome, en dépit des fatigues et de la longueur du chemin,
et déjoua ce plan en exposant à Innocent II la véritable
situation de l'abbaye d'Oudenbourg. Le récit qu'il nous a
laissé de son séjour dans la Ville Eternelle (1141), et de ses
conversations avec le pape, le chancelier, les cardinaux, n'est
pas seulement curieux au point de vue de la diplomatique
pontificale, il a en outre un cachet de sincérité et de naiveté
qui lui donnent beaucoup de saveur *.
Hariulf survécut peu à ce triomphe. Il mourut à Ouden-
bourg le 19 avril 1143?.
II.
SES CEUVRES.
Outre la Chronique de l'Abbaye de Saint-Riquier qui fait
l'objet du présent travail, Hariulf a composé un certain
nombre d'ouvrages.
1. Ces Gesta Hariulphi, abbatis Sancti Petri Aldenborgensis, contra
abbatem sancti Medardi Suessionensis, Roma in presencia papae et
cardinalium nous ont été conservés par le Chronicon Aldenburgense
majus (composé en 1458 par Anianus), éd. Van de Putte, Gand, 1843,
p. 91-64 [reproduit par Migne, Patrol. lat., t. 17^, col. 1544-1554]. Les
Monumenta. Germaniae historica en promettent une nouvelle édition (voy.
t. XV, p. 873). — La Chronique d'Oudenbourg intercale ce récit à l'année
1141, mais rien ne prouve à priori que cette date est bonne. Elle est cepen-
dant exacte, ainsi qu'il résulte des noms de personnages qui figurent dans ce
récit. Àimeri, chancelier, a exercé ses fonctions de mars 1130 au 20 mai 1141 ;
Gérard, cardinal de Sainte-Croix, souscrit les bulles pontificales du 20 février
1131 au 15 décembre 1141 ; Ives de Saint-Laurent, du 26 juillet 1138 au
15 janvier 1142; Guido Pisanus, cardinal diacre, du 29 avril 1140 au 25 avril
1142. Enfin, dans un apologue qu'il débite au pape, Hariulf se compare à un
époux marié depuis 35 ans et 5 mois. De tout ceci, on conclut à coup sür
que son voyage à Rome est bien de 1141 et que la bulle (perdue) du pape
Innocent II qu'il recut à Oudenbourg le 1*r aoàt précédent est de la premiere
moitié de 1140. Je n'ose faire entrer en ligne de compte les cinq mois qui
sont en surplus des 35 ans d'abbatiat, ne sachant si Hariulf les compte à
partir de son élection (période indéterminée de 1105) ou de son ordination
(22 oct. 1105).
2. L'Obituaire de Saint-Riquier contenait deux mentions concernant
X INTRODUCTION
I. — La Sancti Madelgisili vita*. C'est un trés court
récit de la vie et des miracles de saint Mauguille qui ne
contient aucune notion historique. Áu moment oü Hariulf
fit la premiére rédaction de la Chronique de St-Riquier, on sa-
vait seulement sur ce personnage dont l'abbaye de Saint-Ri-
quier possédait les reliques, qu'il était mort le 30 mai (11 kal.
junii) et qu'une église lui était dédiée au petit village de
Monstrelet sur l'Authie. Des vieillards qui avaient vécu du
temps de l'abbé Enguerrand raconteérent à Hariulf deux soi-
disant miracles accomplis par ce saint. Il les reproduisit
(aux chap. 14 et 15) lorsqu'il écrivitla Vita S. Madelgisili
et mit sans raison celui-ci en rapport avec saint Fursy et
saint Vulgan. La date de cette composition doit donc étre
fixée entre la premiere rédaction de la Chronique de Saint-
Aiquier (1088) l'élection de Gervin II au siege épiscopal
d'Amiens (entre 1086 et 1091), auquel la Vita est dédiée ?,
et d'autre part la résignation de l'abbaye de Saint-Riquier
Hariulfus, l'une portait X7/7 kal. maii obiit Hariulfus senior (19 avril),
l'autre X7II kal. junii Hariulfus levita et monachus (20 mai). Selon
Mabillon (Vetera Analecta, éd. 1675, I, 437; éd. in-fol. de 1723, p. 379;
cf. Annales Bened., VY, 195), il y a eu deux Hariulfus et le premier mort
le 19 avril est notre chroniqueur. Les Bollandistes(t. VII de mai, éd. Palmé,
p. 260, col. 2) placent sa mort au 16 aoüt en s'appuyant sur un nécrologe (?)
de dom de Bar, prieur d'Anchin.
En ce qui concerne la date d'année, il n'y a à tenir aucun compte des
Annales Benedictini qui la mettent peu aprés 1130 (t. VI, 193-4. Co t. VI
est dà à dom Marténe et non à Mabillon). Sa mort est certainement posté-
rieure à 1141 et antérieure au 17 mai 1145, date du décés de Balderamnus
son successeur à Oudenbourg. La date de 1143 est adoptée par les Bollan-
distes (Joc. cit.), la Gallia christiana, V, 265 ; Y Histoire littéraire de la
France, XII, 206.
1. « Sancti Madelgisili vita hunc habet titulum in codice ms. » Mabillon,
Acta Sanct. saec. IV, t. II, p. 537 (éd. Venise, p. 548). Cette édit. est repro-
duite par les Bollandistes. Acta Sanct., mai, t. VII, p. 265, et Migne,
Patrol. lat., t. 175, col. 1441-1450.
2. « Domino dilectissimo patrique spirituali amore complectendo Gervino,
« sanctae sedis AÁmbianicae episcopo, nec non almifici Centulensis coenobii
« rectori, vestis gregis ovicula, utinam idonea, Hariulfus salutem et sinceram
« obedientiam ». On pourrait objecter que la Chronique de Saint-Hiquier
emprunte au contraire àla Vita Madelgisili. Mais si Hariulf, quand il composa
le chap. 29 du L. III. avait connu les rapports (supposés) de Mauguille avec
Saint Fursy et Saint Vulgan, il les aurait mentionnés et il en aurait également
parlé au Livre I. Il est visible qu'il n'avait pas alors les renseignements qu'il
eut par la suite à sa disposition pour composer une Vie de saint Mauguille.
(EUVRES D'HARIULF XI
par ce dernier (1096):, — donc vers 1090. — Le dernier
chapitre qui raconte le transfert des reliques de saint
Mauguille dans une nouvelle chásse en l'an 1113, a été
ajouté sur le manuscrit soit par l'abbé Ánscher, soit plutót
par Hariulf lui-méme lorsqu'il y écrivit, vers 1115, l'éloge
en vers de cet abbé en téte de la Vita Madelsisili?.
II. — Mabillon attribue encore à Hariulf un Libellus de
miraculis S. Richarü factis post ejus relationem ?. Cet
ouvrage est postérieur à 1099, puisqu'il y est fait allusion
à la premiére croisade (au ch. 3). Les chap. 4-6 sont em-
pruntés au chap. 9 du liv. IV de la Chronique de Saint-
Riquier etles chap. 15-20 aux chap. 30-31 du liv. IV (ibid).
Les chap. 1-3, 7-14 et 20 sont seuls originaux. Il est à
remarquer que l'auteur ne suit pas l'ordre chronologique et
que les miracles qu'il raconte dans ses chap. 1 et 3, arrivés
en 1088 et 1099, sont trés postérieurs en date aux miracles
des chap. 4, 5, 6*. Enfin l'auteur s'est servi en guise
d'introduction de la courte préface que l'anonyme du
ix? siécle (sans doute Micon ou Odulfus) qui rédigea deux
livres des miracles de saint-Riquier mit en téte de son
livre II: « hactenus quamquam stilo imperito, etc. Nunc
deinceps ea ponenda sunt quae coram positi eidimus »*.
Il semble donc que l'auteur de l'année 1100 ait voulu, à
l'exemple de son prédécesseur du ix* siécle, raconter les
miracles de saint Rüquier arrivés de son temps. Il aura donc
au début raconté les faits les plus récents et se sera laissé
entrainer ensuite, pour grossir son ouvrage et combler la
1. Voy. ci-dessous, p. 280, note 1.
2. Voy. page suivante.
3. Acta Sanct. saec. V, 567-573 (éd. Venise, p. 557-562) « ex ms.
« codice Centulensi. » édition partielle. L'extrait des Bollandistes, avril,
t. III, p. 441 (éd. Palmé, 463, col. 2) est trés bref. Cela est d'autant plus
facheux que le ms. de Saint-Riquier a été détruit, On en trouve un extrait
dans la Coll. Baluze (Bibl. Nation.), t. 27, fol. 612-63 v.
^. Cette observation a été déjà faite par M. Holder-Egger, Mon. Germ.
Script., XV, 916, note 4.
9. Voy. l'éd. des Mon. Germ. Script. XV, 917.
XII INTRODUCTION
lacune entre le 1x* siecle et la fin du xi? siecle, à reproduire
les passages de la Chronique de Saint-Riquier qui rap-
portent les miracles du x* siécle et du commencement du
xi? siecle (chap. 9, 30, 31 du liv. IV). Il est fort probable
que cet auteur est Hariulf. Il s'est copié lui-méme comme
il l'avait déjà fait pour la. Vita Maidelgisili*. $1 l'on admet
cette hypothése?, le Libellus de miraculis S. Richarii a été
rédigé entre 1100 et 1105, date du départ d'Hariulf pour
Oudenbourg. |
III. — Un petit poéme de 25 distiques connu sous le nom
d'Eloge d'Anscher?. La premiére partie est remplie par
l'éloge de l'abbé, mais la seconde contient des avertissements
sévéres oü on lui conseille d'éviter l'orgueil et la dureté.
Les sept derniers vers sont adressés à saint Ruquier.
« Tournons notre discours vers les louanges de notre Pére.
Te louer, te faire connaitre, cher saint Riquier, c'est ce
que désire ton serviteur qui t'aime, pour t'étre agréable.
J'ai osé, dans mon humilité, dépeindre tes actions glorieuses,
Accueille-les, daigne, dans ta gloire, faire monter jusqu'aux
cieux le chant de tes disciples et te souvenir de moi, toi
qui es en présence de Dieu. » L'auteur de ces vers avait
donc composé un ouvrage en l'honneur de saint Riquier et
il était assez l'ami de l'abbé Anscher pour méler des conseils
à ses éloges. Hariulf, condisciple d'Anscher et auteur du
Libellus de Miraculis S. Richarii et de la Chronique de
Saint Riquier, semble donc tout désigné. Enfin dans le
manuscrit autographe des cuvres d'Hariulf, que Mabillon
a eu sous les yeux, l'Elogium Anscheri précédait la Sancti
Madelgisili eita*. Yl est trés possible que cette piece de
1. Voy. plus haut, p. x.
2. Remarquer que les miracles propres au Libellus de 1100 sont posté-
rieurs à 1088, date de la composition de la Chronique de Saint-Riquier.
3. Voy. Appendice, XI.
4. « Anscheri Elogium metricum praefixum erat initio ejus Vitae. [Sancti
« Madelgisili] quam ex ms. codice Centulensi Chronicon Hariulfi continente
eruimus. » Mabillon, 4cta, saec. IV, t. II (éd. Venise), p. 548. L'Histoire
(EUVRES D'HIARIULF XIII
vers soit une dédicace de la Chronique de Saint-Riquier à
l'abbé Anscher et que les derniers vers aient pour but
d'attirer sur lui et l'auteur les protections de saint Riquier.
La date de composition de ce poéme nous est fournie par
une allusion aux miracles d'Angilbert qui se produisirent
sous l'abbatiat d'Anscher.
Tempore sub cujus miracula magna peregit
Angilbertus apex quo Deus astra beat.
Or, les trois livres des Miracles d'Angilbert écrits par
l'abbé Ánscher nous indiquent que ceux-ci commencérent à
se manifester en l'an 1110. L'Elogium Anscheri est donc
postérieur à cette date. ll est en outre postérieur à 1113.
En effet les vers : |
Corpora Sanctorum quae Centula mater habebat
Transtulit in capsas, quas dedit esse novas
font certainement allusion à la translation des reliques de
saint Mauguille dans une nouvelle chásse, translation qui
eut lieu en 1113 ?.
. IV. — Hariulf a encore composé son épitaphe *. Du moins,
comme elle se trouvait intercalée dans le manuscrit auto-
Littéraire prétend (XII, 213) que Mabillon doute que l'Eloge d'Anscher soit
d'Hariulf. C'est une erreur. Mabillon dit tout le contraire: « cujus esse auc-
torem non dubito Hariulfum ». Annales Bened., V, 397.
1. L'édition la plus compléte des Miracula Angilberti est celle de Mabil-
lon, 4cta, saec. IV, t. I (édit. Venise), p. 124-138: « ex mss. codicibus
« Centulensibus ». AÁnscher dédie son ceuvre à Raoul, archevéque de Reims
(1106-1124). Il raconte en téte du livre I que les miracles ont commencé au
tombeau du saint 297 ans aprés sa mort (18 février 814), soit l'an 1111. Ce
chiffre est majoré d'une année: le premier miracle est en effet daté du
dimanche 20 février (X kal. Martii) et le 20 février tombe un dimanche en
1110 et non en 1111). Au l. I, c. 32, 37 etau l. IL c. 1, on parle de Godefroi,
évéque d'Amiens (avril 1104-décembre 1115). Comme ce prélat est qualifié
« venerabilis » mais sans qu'on ajoute « bonae memoriae » et que rien
nindique quil soit considéré comme défunt, l'ouvrage d'Anscher sur les
Miracles d'Angilbert parait bien antérieur à 1115 et postérieur à 1110, mais
plus prés naturellement de la premiere date. Cf. plus bas, p. rii.
2, Voy. Vita Madelgisili, cap. 16 et dernier.
3. Voy. p. 285.
XIV INTRODUCNION
graphe entre la fin de la chronique de Saint-Riquier et
avant la dédicace finale!, tout porte à croire qu'elle est de
lui ?. ll y prend le titre d'abbé d'Oudenbourg et c'est dans
. une visite à son ancienne abbaye, peut-étre en 1121?, qu'il
l'pouta sur le manuscrit de la chronique resté à Saint-
Riquier *.
V. — A la suite de cette épitaphe était une dédicace de
9 vers?, par laquelle Hariulf offrait son cuvre, la chronique
de Saint-Riquier, à l'abbaye de Centule. Il ne parait point
douteux qu'il l'ait rédigée en 1105 au moment de partir pour
Oudenbourg *.
VI. — La Vita S. Arnulfi est, aprés la Chronique de
Saint-Riquier, l'ouvrage le plus intéressant d'Hariulf. Il nous
donne des détails précieux pour l'histoire et les mcurs de la
Flandre à la fin du xi? siécle. Árnoul, moine à Saint-Médard
de Soissons, puis évéque de cette ville, avait fondé ou plutót
rétabli l'abbaye de Saint-Pierre à Oudenbourg lors d'un
voyage qu'il fit en Flandre en 1084. C'est là qu'il mourut
en 1087 et fut enterré. Sa réputation d'austérité et de
sainteté attira de nombreux pélerins à son tombeau. Aussi
le premier soin d'Hariulf, quand il fut nommé à Oudenbourg
et éut triomphé des premiéres difficultés, fut d'écrire la vie
du fondateur du monastére. Il eut à sa disposition non
seulement un Tractatus de ecclesia 8. Petri Aldenburgsensis,
1. Voy. les observations de Mabillon, Vetera Analecta (éd. de 1675,
I, 431-432; éd. in-fol., 1723, p. 378) et de Marténe. Voyage littéraire,
2e partie, p. 176, et Annales ord. S. Bened., VI, 193-4.
2. C'est l'opinion de Mabillon, Joc. cit., de la Gallia christiana. V, 265,
de l'Zistoire littéraire, XII, 206.
9. Voy. plus haut p. vr.
4. Cette épitaphe a également été modifiée à Oudenbourg, peut-étre par
Hariulf lui-méme. Voy. e 285. note 1.
5. Voy. p. 285-286. Ces vers se trouvaient à la fin du man. de la Chro-
nique de Saint-Riquier. Voy. les observations de Mabillon et Martene,
loc. cit. |
6. Vers 2 et 3: « En t'offrant ces derniers présents, o ma mére, je te dis
adieu. À ton tour dis à ton fils : « mon fils adieu (bonne santé). »
(EUVRES D'HARIULF XV
composé aprés 1084!, mais les souvenirs d'Evroul, moine
de Saint-Médard de Soissons, d'Árnoul et d'Adzeéle neveu
et sceur du saint.
Les deux premiers livres, composés en 1114, furent pré-
sentés au concile de Beauvais (17 octobre 1120), par
Lisiard, évéque de Soissons, et c'est sous son nom qu'ils
furent publiés. Il n'est point douteux néanmoins, aprés la
démonstration de Mabillon, qu'ils ne soient dus à Hariulf.
Celui-ci a consenti à mettre son ceuvre sous le couvert de
l'évéque de Soissons pour qu'elle bénéficiàt de son renom
et eüt plus de portée. C'est pour le méme motif qu'Heriger
mit ses ouvrages sous le nom de Notker évéque de Liége.
Le livre III a été écrit aprés « l'élévation » de saint. Arnoul
(1** mai 1121), qu'il nous décrit et de méme attribué à
Lisiard *.
VII-VIII. — Hariulf avait encore composé deux ouvrages
en l'honneur de son abbaye, 1? un Dialogus de miraculis
sancti Petri in ecclesia Aldenburgensis factis, 2? |a Vie de
1. Cet ouvrage a été publié par J. B. Malou dans son édition des Chro-
niques des monastéres de Flandre. (Bruges, 1840, 49) p. 17-36 et
reproduit par Migne, Patrol. lat., t. 17^, col. 1459-1470 et parles Monum.
Germ. Script. XV, vol. II, p. 867-872. (avec des corrections).
2. La premiere édition de la Vita Arnulfi composée en 1114 a été publiée
, par Surius (Hist. Sanct. 15 aoüt, IV, 689-713), d'aprés un manuscrit
aujourd'hui perdu. Elle n'était point divisée en. deux livres et comprenait
52 chapitres. Mabillon édita les trois livres de la récension de 1121 d'aprés
un manuscrit de l'abbaye de Loongpont, et y joignit d'aprés un manuscrit de
l'abbaye d'Ourscamp trois lettres de dédicace d'Hariulf à Lambert évéque de
Tournai, à Lisiard de Soissons, à Raoul archevéque de Reims (.4cta Sanct.
saec. VI, vol. II, p. 503-555). Cette édition a été reproduite par Migne, Patrol.
lat., t. 17^, col. 1371-1438. Un des Bollandistes, Guillaume Cuper, donna
une nouvelle édition d'aprés une copie du man. 404 de Bruges (44cta Sanct.
aoüt, III, 230-259). Enfin M. Holder Egger vient d'en donner récemment
(1888) une bonne édition d'aprés trois manuscrits et les publications anté-
rieures (Monumenta Germaniae, Script., XV, vol. II, p. 872-904). Elle est
malheureusement incompléte, l'auteur ayant omis de propos délibéré
presque tous les faits concernant la France, pour se borner à ceux qui inté-
ressent la Flandre. Ce choix ne saurait se justifier, la Flandre ayant dépendu
de la France et non du Saint- Empire, pendant presque tout le moyen áge,
et surtout à cette époque (fin xi* et xire siécle). Signalons en passant qu'il
existe dans la collection Baluze à la Bibl. Nat., t. 47, fol. 325-328) un frag-
ment de la Vita Arnulfi « ex codice ms. prioratus S. Martini de Campis ».
b
XVI INTRODUCTION
Gervin, second abbé d'Oudenbourg. Tous deux n'ont point
été publiés et paraissent malheureusement perdus :.
IX. — Rappelons enfin le rapport sur son voyage à
Rome en 1141*.
III.
CHRONIQUE DE SAINT-RIQUIER.
L'euvre la plus considérable et la plus justement con-
nue d'Hariulf est son Chronicon Centulense ou Chronique
de l'abbaye de Saint-Riquier, Gesta ecclesiae Centulensis,
comme il l'appelle lui-méme?. C'est l'histoire de l'abbaye
de Saint-Riquier en Ponthieu*, jadis appelée Centulum 5,
depuis sa fondation, au vn? siecle, par le saint dont elle a
pris le nom, jusqu'aux derniéres années du xi? siecle. Hariulf
l'écrivit à la demande de ses confréres? et la destina à l'édifi-
cation et à l'instruction du monastére et de son école.
SA COMPOSITION.
Il semble au premier abord que rien ne soit plus facile à
1. Ces deux ouvrages étaient encore conservés à Oudenbourg au xvi*
siécle, au témoignage de Molanus (JVatales Sanct. Belgü, fol, 70), de
Valére André (Bibl. Belgica, p. 340), de Sanderus (Catal. des mss. de la
Flandre : pour les miracles de Saint Pierre) ils furent sansdoute détruits lors
des guerres de religion et de la fuite des religieux en 1578. Cf. Histoire lit-
téraire, XII, 217: Migne, Patrol., t. 174, col. 1565. — Malbrancq, De
Morinis, lI, 60,cite cette vie de Gervin.
2. Voy. plus haut, pageIX, n. 1.
9. Voy. p. 6.
4. Somme, arr. Abbeville, cant. Ailly-le-Haut-Clocher.
9. Etymologie inconnue.
6. Voy. Praefatio (p. 1).
7. Voy. p. 45 et 283. Une autre preuve qu'il ne se soucie d'écrire que
pour ses confréres, c'est qu'à la p. 97 on le voit renoncer à une énumération,
sous prétexte que le ms. est à l'abbaye et que ceux qui le voudront n'auront
qu'à le consulter. Voy. aussi p. 14 « fraterna charitas ».
COMPOSITION DE LA CHRONIQUE XVII
fixer que la date de composition de cet ouvrage. Hariulf
nous dit à la fin (p. 283-284) qu'il l'a terminé l'an 1088 du
Seigneur, 10* indiction, la 28* année du régne du roi
Philippe [I**], la 36* de Gui, comte de Ponthieu, et qu'il a
achevé l'oeuvre commencée plusieurs années auparavant par
Saxoval. Cette derniére assertion a besoin, pour étre expli-
quée, d'une étude des sources et nous devons l'ajourner.
Quant aux synchronismes chronologiques, ils s'accordent
avec l'année 1088'. Néanmoins, i|saute aux yeux que
l'ouvrage a été retouché postérieurement à cette date et que
la fin (en dehors de la date) a été entierement récrite ou
méme ajoutée. En effet, dans le dernier chapitre du liv. IV,
l'auteur raconte le gouvernement de l'abbé Gervin (1075-
1096), sa retraite (1096) et mentionne sa mort (10 janvier
1104). Nous pouvons supposer qu'Hariulf, appelé en 1105 à
diriger l'abbaye d'Oudenbourg, en Flandre, revisa rapide-
ment sa Chronique en faisant cà et là quelques additions.
Mais comme il déclare (p. 283) son intention d'écrire un 5*
livre sur Ánscher, cette hypothése d'une revision rapide est
bien fragile. Il vaut mieux supposer que la date a été écrite
sur un feuillet détaché ensuite par hasard et mal remis en
place. Le IV* livre s'arrétait à la mort de Gervin II et fut
achevé en 1088. Le reste est postérieur, rédigé aprés la
mort de Gervin (1104), mais avant 1105, date de son départ
pour Oudenbourg?.
On concoit aisément que toute cette fin du chap. 36 du
liv. IV, si violente pour l'abbé Gervin II, n'a pu étre écrite
sous son abbatiat. Elle est donc postérieure à 1006. On a vu
1. On peut en outre faire observer que des Miracles de saint Riquier, qui
eurent lieu en 1088 et 1099 et sont rapportés par Hariulf dans son Libellus de
miraculis S. Richarüi (c. 1, 2, 3), sont absents de sa chronique de Saint-
Riquier, alors qu'il y rapporte tous ceux arrivés à sa connaissance. Il ignorait
donc encore ces miracles de 1088-1099, quand il fit la premiére rédaction
de sa chronique. Elle est donc antérieure à 1099 et 1088, et sans doute du
début de 1088.
2. Un autre argument à l'appui c'est qu'au ch. xxix du l. IV il indique
le témoignage d'un abbé Odelric qu'il déclare vivant. Or, celui-ci mourut
peu avant 1105. Voy. p. 256, n. 1.
XVIII INTRODUCTION
plus haut (Voy. p. vi et x) que Hariulf était resté en trés bons
termes avec Gervin II jusque vers 1090, nouvelle preuve que
cette premiére rédaction de 1088 s'arrétait avec l'abbatiat de
Gervin I.
Telle avait été l'intention primitive de l'auteur. Il. avait
voulu écrire seulement 4 livres, à l'mitation des Quatre
Évangiles, « quartum, revocato spiritu, libellum incipiemus,
ut, more evangelico, justorum quadrigam deducere videamur »
(p. 176). Ce 4* livre s'arrétait à la mort de Gervin I et fut fini
en 1088. La suite, d'une autre main, quoique « antique », au
témoignage de Mabillon !, fut écrite à la nouvelle de la mort '
de Gervin II, au cours de l'année 1104. C'est alors seulement
que l'auteur projeta un 5* livre. Son départ pour Ouden-
bourg en 1105 l'empécha de réaliser ce projet.
L'ensemble des 4 livres ne fut point écrit d'un seul jet. Áu
contraire, ils ont été composésà des intervalles probablement
assez longs l'un de l'autre, et l'auteur a obéi à la préoccu-
pation que chaque livre formát un tout par lui-méme. Ainsi
le livre I a été communiqué d'abord seul à l'école du mo-
nastére comme formant un tout consacré surtout à saint
Rüquier : « Habeant sibi nostra gymnasia hanc portionem pro
« libello ut a locutione diu habita noster interim spiritus
« conticescens ex modica quiete validior ad dicendum redda-
« tur*. (Voy. p. 45) »
Le second livre pourrait étre intitulé Angilbert. L'auteur
juge plus décent de l'arréter à la mort de ce personnage et
de mettre un certain intervalle de temps avant de com-
mencer un nouveau livre. C'est une sorte de deuil en l'hon-
neur du second fondateur de l'abbaye: « Igitur septimo
« Centulensis coenobii abbate intimato ejusque studiis et
« bonitate monstrato, jammodo paullisper linguae nostrae
1. Voy. p. 273, note d. Je ne doute point, du reste, que la fin du ch. 36
du 1l. IV ne soit d'Hariulf. Dans un espace de 18 ans, l'écriture d'une méme
personne peut sensiblement changer.
2. Je dois dire cependant qu'il n'est point trés sur que le mot « gymna-
sia » ait le sens d' « école » dans la langue de notre auteur. À la page 220
il désigne les archives de l'abbaye.
SOURCES DE LA CHRONIQUE XIX
« requies praebeatur, ut et maestitia ex ejus ablatione con-
« cepta, quo paullulum quia mortales aliter non possumus,
« admittitur, eo citius suspiriis satisfacta deseratur. Simul
« et aequum videtur ut is qui singulari erga nos usus est
« amore, singulari quoque in descriptione gestorum collaa-
« detur libello ». (Voy. p. 79.)
De méme, le 4* livre pourrait étre intitulé Enguerrand et
Gerein I et ne fut commencé qu'un certain temps apres le
livre III (Voy. p. 176).
LES. SOURCES.
En écrivant ses Gestes de l'éelise de Centule, à la priere
de ses confréres, Hariulf se proposait d'empécher la destruc-
tion des témoignages historiques anciens en les réunissant
en un corpus (voy. p. 2). En méme temps, il a jugé bon de
donner, au cours de son récit, des notions d'histoire générale
et locale. Hariulf a généralement pris soin de nommer ses
sources avec exactitude en ce qui concerne l'histoire propre-
ment dite de l'abbaye, mais il n'en est pas toujours de méme
pour les passages d'histoire générale et locale.
Nous allons nous efforcer d'énumérer tous les ouvrages
qu'il a pu avoir à sa disposition quand il commenca sa
Chronique.
]. — Sources narratives, hagiographiques et autres.
1* Liber historiae Francorum, connu aussi sous le nom
de Gesta regum Francorum, composé en Neustrie, en 726.
Hariulf ne l'a point copié textuellement, mais i] a fait passer
la substance des chap. 1, 2, 3, 6, 9-17 dans le chapitre 1
de son liv. I?, et des chap. 40 et 41 dans le chap. iu du
1. Ed. Krusch, Scriptores rerum Merovingicarum, X. II, p. 251-273
(Monumenta Germantae, in-^?).
2. Les mots imprimés en caractéres moyens du ch. zr: dul. I sont égale-
ment empruntés au Liber hist. Franc.
XX INTRODUCTION
liv. I. Les chap. 42-45 ont fourni des emprunts au chap. xxv
du liv. I.
2* Miracula S. Benedicti. lls ont fourni bien davantage
pour la période Mérovingienne. Il est certain qu'Hariulf
s'est contenté de copier, le plus souvent mot pour mot, cet
ouvrage et qu'il n'a pas connu directement Grégoire de
Tours, Frédégaire, Paul Diacre, etc. On sait que cette
compilation est l'oeuvre de plusieurs auteurs. Hariulf a sur-
tout copié le livre I, dà à Adrevald, qui le composa peu
avant 878. C'est cet ouvrage qui figure sous le titre de
Translatio beatissimi Benedicti dans l'inventaire des livres
rassemblés au xi^ siecle par l'abbé Gervin I*:. Il parait
probable que cet exemplaire fut offert à celui-ci par André
de Fleury, auteur des liv. IV-VII des Miracula S. Benedicti.
André y mentionne en effet ses relations avec Gervin, qu'il
appelle la gloire du monachisme de son temps?.
Hariulf y a puisé la matiére des chap. 1, 2, 11 du liv. I;
chap. 1, 6 du liv. II *.
9? Vita S. Richarii, composée par vAfeuims Elle a été copiée
mot pour mot ou paraphrasée? dans les chap. 4, 6, 7, 8, 9,
10, 13, 15*, 16, 17 (les 5 dernieres lignes), 18, 19, 20, 21,
22, 23, 24 du liv. I. Hariulf indique ici soigneusement sa
source *.
1. Voy. p. 263 (fin). Tel est, en effet, le titre qu'Adrevald a donné à son
eeuvre, parce qu'elle débute par le récit de la translation des reliques de
saint Benoit, d'Italie à loriacus, aujourd'hui Saint-Benoit-sur-Loire, prés
d'Orléans.
2. Les Miracles de saint Benoit, hvre VII, c. 15, éd. de Certain,
p. 273-274 (Société de l'Histoire de France).
3. C'est par erreur qu'à la page 49 la Vita Caroli d'Einhard a été indiquée
en manchette comme la source. Elle ne l'est qu'indirectement. La source
directe est le ch. 12 du l1. I des Mir. Bened. (éd. de Certain, p. 33).
4. Ed. par Mabillon, 4cta Sanct. ord. S. Bened, saec. II, p. 187-227
(p. 176-185, éd. Venise).
9. Les passages paraphrasés sont : p. 16 et 17, d'aprés le ch. 2 de la Vita
Hicharii; p. 17 (ab illo denique) d'aprés ch. 3-4; p. 18, d'aprés ch. 3;
p. 24-25, d'apres ch. 12.
6. C'est. par erreur que le ch. 15 n'a pas été imprimé en petits carac-
téres ; à partir des deux derniers mots de la page 25 jusqu la fin il est à
peu de chose prés la copie du ch. 9 de la Vita HRicharü d'Alcuin.
7. P. 12. Verba domni Albini de Vita S. Bicharü, cf. p. 12, 13.
SOURCES NARRATIVES XXI
4? Les deux livres des Miracula S. Richarii, composés en
864 par Micon, moine de Saint-Riquier. Ils ont fourni les
chap. 11 et 12 du liv. I; et les chap. 1, 4?, 8 (paraphrase
du chap. 11 du liv. I des Miracu/a), 11, 12, 18 du hiv. III.
Hariulf s'est sans doute servi du ms. 488 du fonds de la
reine Christine au Vatican, qui provient de Saint-Riquier ?.
5? C'est également à Micon que sont empruntés les vers
sur la féte de saint Riquier (livr. I, chap. 24, fin) et sur la
mort et la translation d'Angilbert (livre III, ch. 5, fin) *.
6. La Vie de S. Columban, écrite au vii? siecle par son dis-
ciple Jonas, a fourni la matiére des ch. 2 et 3 du liv. I*. Un
manuscrit de cette vie est mentionné dans le catalogue des
livres donnés par Gervin I à la bibliotheque de l'abbaye *.
7* La Vita S. Arnulft Metensis, composée au vir? siecle, a
été la source de la fin du chap. 3 du liv. I*.
8* Les six premieres lignes du chap. 16 du liv. I sont
inspirées du chap. 14 de la Vita Rictrudis, composée en 907
par Hucbald, moine de Saint-Amand de Lobbes (E/nonense
coenobium). C'est là qu'Hariulf a pris l'identification de
14, 72-73, 7^, 233. Un manuscrit de la Vie de saint Riquier figure dans
l'inventaire de la bibliothéque de Gervin, ] (Voy. p. 263). L'abbé Enguerrand
l'avait fait orner d'argent (voy. p. 217, 1l. 12-13).
1. Ed. Holder-Egger, Mon. Germ. Script., XV, 915-919. Cf. Traube,
Poeiae Lat. aevi Carol., III, 267. Hariulf ignore le nom de l'auteur et
appelle simplement cet ouvrage (p. 82) Liber miraculorum beati patris
Richarii. Selon Holder- Egger, cet ouvrage ne peut étre de Micon et est
sans doute d'Odulfus, son confrére à Saint-Riquier (Mon. Germ. Script.,
XV, 915, n. 2).
2 L'assertion qu'Helisachar interdit l'entrée du monastére aux femmes
(1. III, ch. ^, p. 98) est également empruntée au c. 4 du l. I des Miracula
S. Richarü. :
3. Ce manuscrit est du x-xi* siécle (Mon. Germ. Script., XV, 915).
Il ne figure pas dans les catalogues de la Bibliothéque des ix et xr* s., bien
que selon Hariulf (p. 99) ce libellus nostris armariis tenetur.
4. Les poésies de Micon, jusqu'ici inédites, viennent d'étre publiées par
M. L. Traube, Poetae Latini aevi Carolini, t. VI, 2* partie, Berlin, 1892,
(Mon. Germaniae, série, in-ho). On verra plus loin p. xxv, que ces
deux poésies de Micon sont empruntées directement à un manuscrit de Gorze.
9. Ed. par Mabillon, Acta Sanct., saec. II, p. 5-29 ; éd. Venise, p. 2-26.
6. Voy. p. 263 au bas.
7. Voy. éd. Krusch, Scriptores rerum Merovingicarum, II (1888),
426-456.
XXII INTRODUCTION
Maurontus, forestier du roi, avec le fils de sainte Rüctrude
(chap. 19 du liv. I). L'erreur est donc imputable à Hucbald
et non à lui *.
9* Cette Vie de sainte Rictrude ne figure point dans les
inventaires de manuscrits de la bibliothéque de Saint-
Riquier des ix*-xi?. siécles. Il est possible qu'Hariulf l'ait
lue lors d'un voyage à Saint-Amand de Lobbes?. En tous cas,
c'est dans cette abbaye qu'il trouva et copia l'épitaphe de
saint Fricor *.
10?" La Vita S. Leodegarii, composée par Ursinus peu
apres 684, a été utilisée pour le chap. 25 du liv. I*.
11? Hariulf a lu la Loi Salique, dont la bibliotheque de
Saint-Riquier possédait un exemplaire dés le ix? siécle?, et
il lui a emprunté une phrase de la Préface de cette loi*.
12^. Les renseignements sur l'origine de la famille Caro-
lingienne au commencement du chap. 1 du liv. IL (p. 47-48)
sont copiés sur une Genealogia domus Francorum composée
sans doute sous le régne de Louis le Pieux".
13? L'histoire de la retraite de Carloman au. mont Soracte
et du couronnement de Pépin le Bref et de ses fils (p. 50-51)
n'a pas seulement pour source les Miracles de S. Benoit,
mais aussi la Zeveílatio Stephani, composée en 835 par
1. Voy. p. 32, note 2, cf. p. 14.
2. Sur la Sambre, entre Maubeuge et Charleroi.
E 9. Voy. p. 76, a, une note du manuscrit autographe reproduite par Ma-
illon.
4. Ed. Mabillon, Acta Sanct., saec. II, éd. Venise, p. 668-675. Hariulf
n'a point connu la premiére Vie composée par un moine d'Autun, ibid.,
650-668 ; cf. Krusch, Die aelteste Vita Leudegarii (dans le Neues Archiv.
t. XVI, 1891, p. 589).
9. Voy. p. 93. "
6. L. L, c. 1; voy. p. 7.
7. Ed. par Pertz, Mon. Germ. Script., I1, 305. Hariulf a reproduit un
texte parent du cod. 4 du classement de Pertz, et ce ms. a été interpolé au
x? siécle par un moine de Saint-Wandrille (Fontenelle). C'est de cette abbaye
normande que provenait sans doute le ms. consulté par Hariulf, oüà cette
généalogie est reproduite. Peut-étre fut-il rapporté par Gervin I. qui visita la
Normandie (voy. p. 219-220) et figure-t-il sous le titre de Vita Ansberti
dans le catal. des livres donnés à la Bibl. de Saint-Riquier par Gervin (voy.
p. 263). Dans cette généalogie, Ansbert est, en effet, donné comme le fon-
dateur de la maison Carolingienne.
— dee
SOURCES NARRBATIVES XXIII
Hilduin, abbé de Saint-Denis, à la demande de Louis le
Pieux. Mais il est singulier qu'Hariulf donne la date de Noel
pour le couronnement, alors qu'Hilduin donne le 28 juillet!.
14* Tout ce qu'Hariulf savait sur l'histoire générale du
ix* siecle (liv. III, chap. 6, 12, 20), il l'a emprunté à une
continuation d'Adon, que Pertz désigne sous le titre trés
vague de Francorum regum historia. Cette chronique, rédigée
en 869, a eu elle-méme une suite, rédigée en 886-887, qui
pousse la narration jusqu'en 885*.
15? Les rapports des chapitres oà Hariulf reproduit le
Libellus d'Angilbert sur la situation de l'abbaye de Centule
(liv. I, chap. 8-10), l'Institutio de dieersitate officiorum, du
méme (chap. 11), les épitaphes de saint Riquier (p. 73-74)
et de saint Cadoc (p. 75), etc., avec les passages similaires
du manuscrit 235 du fonds de la reine Christine au Vatican
soulévent une question assez délicate. Pour Waitz, ce ma-
nuscrit, qui pourrait étre de la fin du xi? siecle, est la source
d'Hariulf, qui s'est borné à le copier*. Tout cela se retrouve
bien, en effet, dans ce manuscrit, mais, néanmoins, si on
entre dans le détail, on apercoit des différences qui, pour
étre légéres, n'en provoquent pas moins le doute.
1. Mon. Germ. Script., XV, p. 2.
2. Mon. Germ. Script., IL, 325, col. 2. Un des mss. provient de Fontenelle
(Saint-Wandrille). La remarque de la note 7 de la p. préc. s'applique donc
encore ici; cf. p. Lv, n. 2.
3. Voy. Waitz dans Mon. Germ. Script., XV, 173-175. Ce man. 235
du fonds de la reine Christine au Vatican se compose de deux parties. La pre-
miére, de la fin du xi19 siécle, comprend les ceuvres de Guibert de Nogent :
fo 1. De incarnatione Domini contra Judaizantem et contra Judaeos ;
fo 33 rect. De laude virginitatis ; fe 56 rect. (Epistola) Sigefrido mona-
cho Áquicinensi qui tunc erat prior Sancti Nicholai, postea vero fuit
abbas Sancti Vincentii; fe 59-73 Libellus super laude domine nostre,
benedictae Dei genitricis semper Virginis Mariae. — La seconde, la
seule qui nous intéresse, est écrite tout entiére de la méme main du début du
xii* siecle (sauf quelques additions au bas du fol. 84et dernier). Elle com-
prend : du fol. 74 rect. au 82 rect. le Libellus Angilberti, du fol. 82 rect.
au 83 verso des extraits de chroniques du ix* siécle (Einhard, Nithard), du
fol. 83 v. au 8^ v. une bulle de Léon III. Ce ms., avant d'appartenir à la
reine Christine de Suéde, avait été la propriété de Petau (voy. Mabillon,
Annales ord. S. Bened., ll, 332; cependant, c'est par erreur que Mabillon
l'indique comme ayant passé au Vatican dans le fonds Ottoboni. Il resta dans
le fonds de la reine de Suéde).
XXIV INTRODUCTION
En ce qui concerne le Libellus d'Angilbert, il suffit d'exa-
miner, méme sommairement, les variantes du texte d'Hariulf
pour apercevoir des différences assezimportantes'. Beaucoup
de mots sont omis par Hariulf. On pourrait, il est vrai, l'accu-
ser de négligence dans sa copie. Mais quand c'est de R. (ms.
235 de la reine Christine au Vatican) que provient l'omis-
sion ?, il est visible qu'Hariulf n'a pu copier sur R. cette lecon.
De plus, l/nstitutio de diversitate officiorum, dans R.,
présente certainement une lacune au début, lacune qui se
trouve justement comblée par le chap. 11 du liv. II d'Ha-
riulf?. Cet ouvrage est incomplet. Le scribe a pris soin de le
noter de temps en temps par le mot interruptio (voy. p. 299,
306). Enfin, dans R., les épitaphes de saint Riquier et de
saint Cadoc sont bizarrement intercalées à la fin du fol. 77 v?
et au début du 78 rect., dans le début de l'7nstitutio, début
certainement alteré et abrégé, comme on vient de le dire;
et le titre, Institutio Sancti Angilberti abbatis de diversitate
officiorum, est mis aprés ces épitaphes, au lieu de précéder
logiquement les mots: Ais et aliis, quae prout donante Domino
ealuimus eleganter dispositis (cf. p. 70). Evidemment, le
scribe de R. a copié un ms. en fort mauvais état oü il man-
quait des feuillets et oü d'autres (tel celui contenant les
épitaphes des saints Riquier et Cadoc) avaient été mal remis
en place. Or, dans Hariulf ces épitaphes ne sont point
ainsi intercalées illogiquement (voy. p. 73 et 75) et le début
de l'/nstitutio (chap. 11, liv. II) donne un texte évidemment
plus complet et meilleur *.
D'autre part, le fait que: 1? Le texte du Rapport d'Angil-
1. Voy. p. 57 et ss. Nous avons pris soin de laisser dans le texte les lecons
du ms. du Vatican et de rejeter toutes celles d'Hariulf en note.
2. Ainsi: et Sancti Richarii (p. 58 g), suis (p. 63 c), necnon et de
sepulcro innocentium (63 g), vel etiam (63 1) et de veste matris ejus
(p. 6^ o), in eisdem ecclesiis (p. 68 b).
3. Les mots « quapropter ccc monachos », etc. (Hariulf, p. 70), les dis-
positions qui suivent, les recommandations de priéres pour Charlemagne et le
pape Adrien (p. 71-72), omis dans R., sont évidemment essentiels.
4. Il est assez singulier seulement qu'à partir du mot oü l'accord cesse
entre Hariulf et R., l'écriture change dans le ms. d'Hariulf (voy. p. 70 1).
,
SOURCES NARRATIVES XXV
bert ; 2* du Libellus de diversitate, du méme ; 3?les épitaphes
sur saint Riquier (p. 73; R. fol. 77 v?); 4* Cadoc (p. 75; R.
78 rect.); 5?la priere versifiée d'Angilbert Omnipotens Domi-
nus etc. (p. 55; R. fol. 77 rect.) ; 6? les vers du méme sculptés
devant l'autel (p. 55, cf. R. fol. 77 v?) ; 8* les dates de la mort
de Charlemagne et d'Angilbert (p. 76-78; R. 83 rect.); 9?
l'épitaphe de ce dernier Hex requiem etc. (p. 78; R. fol.
83 rect.); 10? les vers de Micon sur la translation d'Angil-
bert, Hoc recubat busto (p. 103; R. 83 v?); 11* un méme
extrait de la chronique de Nithard (p. 102, cf. p. 51; R.
fol. 83 rect.) avec la méme ignorance du nom de l'auteur,
se rencontrent à la fois chez Hariulf et dans R., ne saurait
étre une coincidence fortuite. Puisque Hariulf n'a point copié
R., ni réciproquement, la conclusion est que ces passages
remontent à une source commune, à un manuscrit aujourd'hui
perdu. Seulement, quand R. le consulta, il était en plus mau-
vais état que lorsqu'il fut copié par Hariulf. Àu reste, celui-ci
(liv. III, c. 5, p. 101) nous parle d'un quidam libellus qui
post quaedam alia de sancto Anghilberto haec inibi scripta
(Historiae Francorum) notaverunt (suit, quelques lignes plus
loin, le passage de Nithard). De méme dans R. le méme
passage de Nithard suit le Libellus et l'Epitaphe d'Angilbert
(au fol. 83 rect.). Ce quidam libellus est la source commune
de R. et d'Hariulf.
Ce manuscrit si précieux pour l'histoire de l'abbaye de
Centule n'y était entré que récemment, au temps oü Hariulf
se mit à l'euvre. L'abbé Gervin l'avait rapporté de l'abbaye
de Gorze, oü il l'avait trouvé dans un voyage qu'il fit en
Lorraine!. Comme Hariulf le suppose avec toute vraisem-
blance, ce manuscrit avait été transporté en Lorraine lors
de la fuite des moines de Saint-Riquier devant les dévasta-
tions normandes.
Ce chapitre 11 du l. II ne nous est, du reste, parvenu qu'incomplet. Un
feuillet au moins contenant un diplóme de Charlemagne s'en était détaché.
Cf. p. 315, n. 2.
1. Voy. p. 219-220 et 264-265.
XXVI IMTRODUCTION
16? C'est sans doute dans ce méme ms. de Gorze qu'a
été puisé un passage du testament de Charlemagne rapporté
par Einhard (Vita Caroli, c. 38). Ce passage ne se retrouve
pas dans R. qui, au fol. 82, rect. et v^, donne de nombreux
mais courts extraits er libro eitae domni Karoli Magni
augusti. Cela prouve seulement que le scribe de ce ms. n'a
point fait du ms. de Gorze les mémes extraits qu'Hariulf.
Tandis que celui-ci se contentait de reproduire les noms des
21 métropoles entre lesquelles Charlemagne partagea ses
trésors, le scribe de R. mentionne cette divisio thesaurorum,
mais préfere donner l'énumération des comtes, évéques et
abbés qui en furent témoins. Remarquons en outre qu'à la
fin de la 7ita S. Angilberti, composée par l'abbé Ans-
cher au xu* siecle, se trouve un extrait d'Einhard (Zita
Caroli, c. 18-20), d'une douzaine de lignes au sujet des
: femmes et des enfants de Charlemagne. Cet extrait n'a pu
étre fait, semble-t-il, que d'aprésle ms. de Gorze, car c'est
la seule source qu'Ánscher ait eue à sa disposition avec la
chronique d'Hariulf, laquelle ne contient point ce passage.
R. n'en donne que les trois premieres lignes. Le reste était
donc dans le ms. de Gorze. Si on accepte cette hypothése, '
voilà une nouvelle preuve que R. ne représente qu'un extrait
de ce ms. de Gorze. Enfin la mention d'un séjour de Char-
lemagne à Saint-Riquier (p. 77) empruntée à Einhard ne se
retrouve pas dans les extraits de cet historien donnés par R.
Hariulf n'ayant pas connu directement la Vita Caroli, il faut
bien qu'il ait emprunté cet extrait au ms. de Gorze.
17* Alcuin, à la priére de son éléve et ami Angilbert,
avait composé en l'honneur de saint Riquier des antiennes
et des hymnes qui paraissent perdues aujourd'hui, à l'excep-
tion de quatre vers rapportés par Hariulf au l. II, ch. 11*.
1. Ce passage, qui n'apportait rien de neuf au point de vue historique, a
été omis de parti pris par les Bollandistes; 4cta, février, t. III, p. 98, et
Mabillon, Acta Sanct., saec. IV, t. I. éd. Venise, p. 117 et ss. Dans le
ms. 534 de la ville d Amiens, il occupe le fol. 10 verso.
2. Voy. p. 73 n. 2...
SOURCES NARRATIVES XXVII
Peut-étre ces vers étaient-ils contenus dans le ms. de Gorze
ainsi que la date de l'anniversaire d'Alcuin (voy. p. 74).
18* Hariulf a eu également sous les yeux la Vita 5. Adal-
hardi de Paschase Radbert dont i] n'a tiré qu'une phrase
sans intérét, et une composition sur l'Evangile de saint
Mathieu adressée par le méme à Gollandus, moine de Saint-
Riquier, et qui n'est que mentionnée ici !.
19* La Vita S. Filiberti? a fourni un renseignement sur
l'abbé Coschinus (p. 42-43). C'est d'apres les notes prises par
l'abbé Gervin I dans dans un voyage à Jumiéges? qu'il est
affirmé au ch. 4 du l. III qu'Helisacar fut à la fois abbé de
Jumiéges et de Saint-Riquier*.
20" L'Ineentaire des biens, livres, possessions, cens et eas-
saux de Saint-Riquier, présenté à Louis le Pieux en 831
par les moines de l'abbaye, constitue un des documents les
plus précieux que nous ait conservé notre chroniqueur (l.
III, ch. 3). Il n'a point jugé à propos néanmoins de le repro-
duire intégralement de peur de fatiguer son lecteur. Le
volume étant à l'abbaye de Saint-Riquier, celui qui s'y in-
téressera n'aura, dit-il, qu'à le consulter *.
La liste des cens et des possessions de l'abbaye en 831
nous a été heureusement conservée par une copie du xin?
siecle écrite sur le dernier feuillet de R.* et par Jean d'Os-
tone qui mit en francais la chronique d'Hariulf".
21^ Les chap. 11, 12, 14 du lI. III qui traitent des dé-
marches du portier Odulfus pourenrichir de reliques l'abbaye
de Saint-Riquier, sont. évidemment empruntés à un traité
(perdu) d'Odulfus, De reliquiis sanctorum a se collectis, selon
la conjecture, tout à fait plausible, de M. Traube *.
Voy. p. 75.
Mabillon, 4cta Sanct., saec. II, p. 818.
. Voy. p. 219-220.
. Voy. p. 98.
. Voy. p. 97.
- Voy. Appendice VII, p. 306-308.
. Voy. plus bas, p. rvi.
. Voy. p. 120, n. 2. Sur Odulfus cf, plus haut, p. xxr, n. 1.
o 0 0 9 tm
XXVIII INTRODUCTION
22* De méme l'énumération des reliques transportées de
Saint-Riquier à Sainte-Colombe de Sens par le trésorier
Jérémie, fuyant les Danois (1l. IIT, chap. 20, p. 142), est
empruntée à un récit de Translatio écrit par ce dernier. Il
est singulier qu'Hariulf prétende à un autre endroit (p. 100)
que les plus précieuses de ces reliques (la chaussure du
Seigneur, la pointe de la Sainte-Lance', etc.), avaient été
rapportées de Constantinople par Louis le Pieux. Il y a là
une méprise dont on peut assez facilement tenter l'explication:
le traité des reliques de Jérémie disait sans doute que
l'empereur Louis les avait fait venir de Constantinople, ce
qui serait fort possible. Il se sera produit dans l'esprit
d'Hariulf une confusion due au souvenir de la légende épique
du voyage d'un roi franc (Charlemagne d'habitude) à Cons-
tantinople et Jérusalem.
29? Hariulf prétend que ce moine Jérémie fut élu arche-
véque de Sens. Cela est impossible s'il est arrivé en cette
ville lors des invasions danoises, car si on trouve un person-
nage de ce nom sur le siege épiscopal de Sens, c'est de
818 à 827. Hariulf a sans doute eu à sa disposition un Cata-
logue des évéques de Sens et il a identifié à tort ces deux
personnages. De méme un catalogue des abbés de Sainte-
Colombe lui a permis de savoir que Guelfon avait gouverné
à la fois les deux monastéres (p. 120, 142).
24" La Vision de Charles le Gros, qui occupe la fin du
chap. 20 et la plus grande partie du chap. 21 du l. III, est
un document d'une réelle importance historique. Cette
vision, à l'exemple de bien d'autres?, est une fabrication
1. Ces reliquesne sont point mentionnées dans le Rapport d'Angilbert. C'est
que l'abbaye s'en était enrichie depuis, comme le dit Hariulf (p. 141). Nous
trouvons une confirmation de ce fait dans la liste des reliques de Saint- Riquier
donnée par une bible du 1x* siécle. (Bibl. Nat., ms. lat. 93, fol. 261 v.),
publiée par M. S. Berger (Fevue de l'Orient Latin, 1, 1893, p. 468-470.
Dans cette liste écrite à l'abbaye avant la fuite des moines, donc au milieu du
1x? siecle, on retrouve toutes les reliques mentionnées p. 100 et 141-142.
2. Sur cette littérature voy. une étude presque purement bibliographique
de C. Fritzsche, Die lateinischen Visionen des Mittelalters dans les Homa-
nische Forschungen de Bóhmer t. III et IV. Le texte d'Hariulf a é6chappé
à Fritzsche. Cf. plus bas, p. 1v, n. 2.
SOURCES NARRATIVES XXIÀ
*
politique. L'auteur veut que l'Empire revienne à Louis, fils
de la fille de l'empereur Louis II, c'est-à-dire à Louis
l'Aveugle, fils de Boson roi de Bourgogne, et d'Ermengarde
(flle de Louis II). Louis l'Aveugle fut proclamé roi en 890.
En 900 1l mit en fuite Bérenger, roi d'Italie, et fut couronné
empereur à Rome le 15 février 901. En 905 il fut surpris à
Vérone et privé de la vue. — Ces faits placent la compo-
sition de la Vision aux environs du couronnement de Louis,
soit aprés février 901. L'auteur est visiblement un moine,
adversaire de Bérenger. Ses fréquentes allusions à l'inter-
cession de saint Remi portent à croire qu'il était originaire
de France et du diocése de Reims.
25* Un rouleau des morts a fourni la date de mort de
Rodolphe, abbé laique du ix* siecle !*.
26" On s'apercoit facilement qu'en ce qui concerne les
abbés de Saint-Riquier des époques mérovingiennes et ca-
rolingiennes, malgré quelques amplifications de style, Hariulf .
ne sait guére d'eux que leurs noms (en dehors de saint
Riquier et d'Angilbert). Sa source est visiblement une simple
liste. Cette liste, il. nous l'indique lui-méme, est un catalogue
versifié au xi? siecle par l'abbé Enguerrand. Hariulf le repro-
duit (p. 218). Enguerrand pour les nécessités de la rime ne
s'était méme pas préoccupé de conserver l'ordre chronologi-
que. Si Hariulf put s'y reconnaítre, c'est, comme nous le
verrons, qu'il eut à sa disposition des diplómes pour fixer
plus ou moins approximativement le siecle oü ces abbés vé-
curent. Enfin ce catalogue n'était pas complet. Angilbert
a ignoré Coschin, Helgaud, Ribbodon et Nithard. Ces deux
derniers ne furent connus à Centule que lorsque Gervin,
successeur d'Enguerrand, rapporta le manuscrit de Gorze?.
27? Cependant Hariulf a dà consulter un autre catalogue
d'abbés, car au chap. 20, du livre III, i1 mentionne Hu-
gues et Girard et déclare ignorer méme l'époque oàü ils
4. Voy. p. 116-117.
2. Voy. p. 219-220, cf. p. 43-44.
XXX INTRODUCTION
vécurent; or, ceux-ci ne sont point nommés dans le catalogue
d'Enguerrand:. Des renseignements puisés à l'abbaye de
Jumiéges, avec qui l'abbaye de Saint-Riquier était en rela-
tions, ont permis à Hariulf de savoir que les abbés Coschin
et Hélisachar avaient gouverné à la fois les deux monastéres *.
28" Il est bien difficile de savoir quelle sorte de docu-
menta servi de source aux quelques mots sur les abbés-comtes
Helgaud et Herluin. C'était une source écrite?, peut-étre
tout simplement une charte oü paraissaient les noms de ces
personnages'. En tous cas cette source était peu développée
et sans indication chronologique, puisqu'Hariulf se trompe
sur l'époque oü ont vécu ces comtes et les place au ix* siecle
au lieu du x**.,
Une mention curieuse, c'est celle des /ois civiles promul-
guées(?) par ce comte Helgaud et encore en vigueur dans
le Ponthieu, du temps d'Hariulf*. I] s'agit peut-étre d'une
rédaction de coutumes provinciales, à l'nstigation de ce
comte ; ce serait alors le plus ancien exemple de ce fait.
29" Le méme Enguerrand, auteur du catalogue des abbés
de Centule, a composé, à la priére de Fulbert de Chartres,
un poeéme sur la Vie et les miracles de saint Riquier. Les
trois premiers livres, simple mise en vers de l'ouvrage
d'Alcuin, n'offrent aucun intérét et sont restés inédits. Mais
le liv. IV qui raconte l'enlévement du corps du saint, son
transport à Saint-Bertin, son retour à Centule, enfin les
miracles accomplis aux x* et xi* siécles, offre un caractere
original et nous a conservé des détails historiquesintéressants.
1. Voy. p. 140. Ils ne figurent pas dans le Catalogue en téte du 1. I. (p. 3).
2. Voy. p. 42-53 et 98. Cf. p. 220.
3. ... tertium (nomen Helgaudi) autem in membranis nostri gymnasii
reperta sunt. Voy. p. 220.
4. À la fin du ch. 10 du 1. III (p. 119) Hariulfe mentionne une précaire
concédée par Helgaud et qu'il se refuse à insérer. Cf. p. 160. C'est sans
doute la precaria Riberti (accordée à Ribert), mentionnée dans l'Inventaire de
1098. Voy. p. 314.
9. Voy. p. 117, n. 1.
6. « Verumtamen hujus Heligaudi comitis leges, quas in saecularibus pro-
« posuit, adhuc a provincialibus sciuntur, servantur. » (p. 119.)
r— —
a n M9eo07 ES
-
^
— ul € e
SOURCES NARRATIVES XXXI
Hariulfa largement puisé dans ce 4* livre!, et l'a mis tout
entier en prose. Le chapitre 22 du liv. IIl, Abatio S. Ri-
charii, est pour une partie pris au ch. 1 du liv. IV de l'euvre
d'Enguerrand?*. — Le ch. 24, Relatio S. Hicharüi, a pour
source (en partie) le liv. IV d'Enguerrand?*, qui se déclare
témoin oculaire*. Enfin le ch. 9 du liv. IV abrége en les
mettant en prose les vers diffus des ch. 3, 4, 5, 7 et 9 des
Miracula contemporains d'Enguerrand?*. Ce qu'il y a de
singulier, c'est qu'un miracle accompli sous l'abbatiat d'En-
guerrand (voy. p. 199-200), et raconté par lui au témoignage
d'Hariulf, ne se retrouve précisément pas dans les éditions
de cet ouvrage d'Enguerrand. Il faut dire que ces deux
éditions dues aux Bollandistes et à Mabillon sont singulie-
rement incomplétes, la derniere surtout. Il ne serait point
impossible que le miracle en question se retrouvàát dans un
autre manuscrit des cuvres d'Enguerrand *.
30* Il n'est point douteux qu'Hariulf n'ait également
connu la Ztelatio corporis S. Walarici, écrite par un moine
de Saint-Valery-sur-Somme, dans le second quart du
xi? siécle". Mais ce document a été traité. trés. librement.
Le moine de Centule, tout en rapportant (liv. III, ch. 23)
1. Mabillon, 4cta, Saec. V, 563. Historiens de France, IX, 1^6.
2. J'ai oublié de le mettre en note p. 150. Les mots hanc itaque fraude à
regionis habere (p. 150-1) de ce ch. 22 sont copiés textuellement sur Enguer-
rand (vers 6-8). Les mots Pontivam provinciam propriae ditioni subegit,
(p. 150) sont dus également à Enguerrand. La ligne qui précéde (sur Mon-
treuil) a une autre source. Voy. p. xxxi, n. 1.
3. Hariulf le déclare formellement à la fin du ch. 8 du l. IV (p. 195-
196). P. 157 mense jam à vociferante sont empruntés aux vers 40-50 d'En-
guerrand ; (1bid.) verumtamen à colonis et ipsa nocté à la fin sont pris aux
vers 51-69. La date de 981 n'est point chez Enguerrand.
5. Nunc éa complectar proprius quae vidit ocellus, dit Enguerrand. Il a
pu assister à ce transfert de reliques qui date de 980. En 984 nous le voyons
en effet souscrire, encore simple moine, un accord entre l'abbé Engelard et
l'évéque Notker. Voy. p. 171, note 1.
9. P. 196-198.
6, Enguerrand a composé d'autres ceuvres en vers: hymnes sur S. Valery
et S. Vulfran, Passion de S. Vincent, Vie de S* Austreberte, qu Hariulf cite
(p. 202), mais dont il n'a rien eu à tirer.
7. Éd. Mabillon. Acta Sanct., saec. V, 557-562 ; et Henschen, Acta Sanct.
Bolland., avril, t. I, 23-27, d'aprés un manuscrit de Saint-Valery de la fin
du xi? siécle. Cf. Holder-Egger, Mon. Germ., Script., XV, 693.
c
XXXII INTRODUCTION
l'apparition de saint Valery à Hugues Capet, l'a modifiée
dans un but facile à comprendre: Saint Valery promet à
Hugues Capet que ses descendants seront rois jusqu'à la
septiéme génération per sancti pia merita Richarii. De méme
le récit de la translation miraculeuse du corps de saint
Valery à travers l'embouchure de la Somme est donné en
deux lignes (p. 156-157), sans détails, et notre chroniqueur
reproduit, ou invente, un miracle de saint Riquier au cours
de sa translation (p. 157). Tous ces changements sont cer-
tainement intentionnels et prouvent bien que la Zielatio Va-
larici était connue de notre auteur !.
I] n'est point cependant certain qu'Hariulf soit l'auteur de
ces altérations. Il est à remarquer que les ch. 23, 24, 26 du
liv. III contiennent sur l'abbé Engelard, sur les vers gravés
sur la chàásse de saint Riquier, et sur la date de ces transla-
tions des détails qu'on chercherait vainement dans la elatio
S. Walarici et qu'Hariulf n'a pu inventer. Il parait donc
probable qu'il s'est borné à copier un traité de la Transía-
tion de saint Riquier, ouvrage rédigé par un de ses prédéces-
seurs à l'abbaye et oü ces altérations étaient déjà effectuées?.
Mais 1l n'est point du tout sür, quoi qu'en ait dit M. Hol-
der-Egger ?, qu'Hariulf ait consulté directement, en ce qui
concerne l'enlévement des corps des SS. Valery et Hiquier
(liv. III, ch. 22), les Gesta abbatum Sithiensium de Folcuin*.
31* Un document d'un secours considérable a été la Vie
d'Enguerrand le Sage (abbé de Saint- Riquier, mort en 1045),
écrite au. milieu du xi? siecle par un. moine de l'abbaye
qu'Hariulf ne nomme pas *.
1. La Relatio S. Walarici a en somme été la source: 19 des mots captoque
Monasteriolo castro regio du ch. 22 (p. 150); 29 du ch. 23 (p. 153 et neuf
premiéres lignes de p. 154); 39 ch. 24 (p. 155, 156 et l. 1, 14, 15 de 157).
2. I] existe bien une Relatio S. Hicharüi éditée par Henschen, Acta
Sanct., Bolland., avril, t. III, p. 457-459 ; mais, comme le fait remarquer
justement M. Holder-Egger (Jon. Germ., XV, 693-5), loin d'étre la source
d' Hariulf, elle lui a été empruntée.
3. Mon. Germ., XV, 696, note 5.
4. Folcuin, Mon. Germ. Script., XIII, 630.
9. Voy. p. 176. Cette vie d'Enguerrand n'a point laissé d'autre trace: et
cela est d'autant plus fácheux qu'Hariulf ne' nous en donne qu'un extrait,
SOURCES NARRATIVES XXXIII
Elle lui a fourni la matiére de la moitié du liv. IV et d'une
bonne partie du liv. IIT; d'abord les chapitres qui traitent
principalement du róle de cet abbé (liv. IV, 1, 2, 6, 7, 8,
11, 12, 16, 17), le chap. sur le moine Odelgerus (cap. 10) !,
et sans doute aussi bien des détails des ch. 13, 14, 15,
racontant la jeunesse et l'élection de Gervin I, qui succéda
de son vivant à Enguerrand, frappé de paralysie. Enfin les
vers en l'honneur d'Enguerrand de la page 217 *.
Il est certain également que c'està cette vie d'Enguerrand
qu'est emprunté le récit (liv. IIT, ch. 28 et liv. IV, ch. 5),
de l'achat des reliques de saint Vigor, évéque de Bayeux,
et des merveilles qu'elles produisent?. C'est dans un séjour
à Saint-Ouen, de Rouen, que l'abbé Enguerrand apprit
l'existence d'un /ibellus vitae S. P'igoris, qu'il rapporta de
Normandie *. Hariulf l'a eu entre les mains, mais 1l n'en a
pour ainsi dire rien tiré *.
Il me parait tout à fait probable que c'est dans cette Vita
Angelranni qu'ont été puisés les renseignements sur la
Translatio et les miracles de saint Mauguille (liv. YII, ch. 29).
Les faits rapportés dans ce chapitre eurent lieu sous l'ab-
batiat d'Engelard, alors qu'Enguerrand était encore simple
moine*. C'est de ce dernier sans doute que son futur bio-
1. Les vers sur Odelgerus (p. 202) sont d'Enguerrand lui- méme, ainsi que
ceux sur Gui, abbé de Forestmontier (p. 206), et peut-étre sur Engelard
. 176).
o n sont dus à l'auteur de la Vita Angelranni (et non à Gui, évéque
d'Amiens). Voy. les vers 1-2 44bba Angelrannus. Loculo quae paucula
nostro — Contulit hic retinet scriptus qui cernitur albus, et les vers
21-22 Detractus multis multa et perpessus iniquis — Quae supra retuli
necnon quamplura e
3. Àu ch. 28 du l. III (p. 162-166) et au ch. 5 du 1. IV (p. 186-8),
Hariulf ne nomme point sa source ; mais au ch. 20 du l. IV (p. 225), rap-
pelant les faits qu'il a racontés au sujet de S. Vigor, il invoque les Gesta do-
mini et sancti Angelranni..
4. Voy. p. 188 et 225. Ce ms., ou une copie, se conserva longtemps à
l'abbaye. Il y était encore en 1673 et, au témoignage de don Cottron, datait des
environs de 1100. (Voy. Appendice IV, p. 292). ll périt évidemment
dans lincendie de 1719.
9. Les lignes 4-9 de la p. 228.
6. Il était moine dés 985, cf. plus haut p. xxxt, n. 4.
XXXIV INTRODUCTION
graphe tenait les récits qu'il rapporte !, ainsi que laliste des
abbés de différents monastéres du Ponthieu à la fin du
x? siecle. On remarquera que l'un d'eux, Gui, abbé de Forest-
montier, était le propre frére d'Enguerrand?.
32^ Peut-étre est-ce à ce méme document que sont pris
les détails historiques sur les premiers comtes de Ponthieu,
précieux malgré leur briéveté (liv. IV, ch. 12 et 21), et la
mainmise par Hugues Capet sur certains domaines de
l'abbaye (liv. III, ch. 27, cf. p. 229 et 204), tels que Abbeville,
Encre et Dommart. En tout cas, je n'imagine pas d'autre
source ?.
33" Gui, archidiacre, puis évéque d'Amiens, a fait en vers
l'oraison funebre de son maitre Enguerrand, reproduit au
liv. IV, ch. 17*. I] est possible cependant qu'Hariulf n'ait
connu qu'indirectement cette poésie et se soit borné à la
copier sur cette méme Vita Angelranni?.
34" C'est encore elle qui parait la source d'une note mar-
ginale, concernant l'archevéque Arnoul, condamné au concile
de Saint-Basle *.
35? Foucard, auteur des vies de saint Ouen et de saint
Bertin, composa un petit poéme de 27 vers en l'honneur de
saint Vigor, reproduit au ch. 20 du liv. IV (p. 228).
36" L'abbé Gervin I, ayant construit une crypte en l'hon-
neur de Notre-Dame, se préoccupa d'y rassembler un grand
nombre de reliques. Il ne me parait pas douteux que l'7ndi-
culus reliquiarum et]la date de la consécration de la crypte
1. Suivant une hypothése qui sera exposée plus loin (p. xrvi1-xrvir), ce
biographe (Saxowal) était un contemporain d'Enguerrand, et il a pu recueillir
]ui- méme ces renseignements.
2. Voy. p. 170, cf. sur Gui p. 206. '
J. Le fait semble certain pour le comte Enguerrand I*e'. (Voy. p. 189).
4. Voy. p. 216.
9. En eflet les vers qui suivent (p. 217) sont de l'auteur dela Vita Angel-
rannt. Cf. plus haut p. xxxii, note 2.
6. Voy. p. 161 a. Selon cette note Godesman, évéque d'Amiens, et
Engelard, abbé de Saint-Riquier, auraiént pris part à ce concile. Le fait est
certain pour le premier, mais la présence du second n'est point signalée dans
les Actes du concile de Saint- Basle rédigés par Gerbert (éd. Mon. Germ.
Script., lII, 658-686). |
SOURCES NARRATIVES - XXXV
(liv. IV, ch. 18) ne soient tirés d'un opuscule de Gervin
lui- méme. |
37" De méme le catalogue des 36 volumes donnés par
Gervin à l'abbaye (liv. IV, ch. 32, p. 262-264), me semble
avoir été dressé par le donateur.
38^ Une question se pose enfin : Hariulf s'est-il servi de
nécrologes ?
Illa existé un ancien Obituaire de l'abbaye de Saint-
Riquier, consulté à plus d'une reprise par Mabillon '. Il a
disparu, sans doute dans l'incendie de 1719, car au témoi-
gnage de Fr. Th. Boucher qui l'a eu entre les mains, il était
relié à la fin du manuscrit de la chronique de Saint-Riquier ?,
et par suite a partagé son sort. Il ne semble pas qu'il ait
contenu aucune mention d'un personnage antérieur au
x* siecle. Autrement Hariulf en aurait tiré les dates de jour
de la mort des abbés mérovingiens et carolingiens sur
lesquels il ne savait pour ainsi dire rien; or il est à remar-
quer que ces mentions font complétement défaut pour
cette période. Les dates de mort de Charlemagne, d'Angil-
bert et de Nithar (p. 76-78, 79, 101, 102), sont, comme nous
l'avons vu*, empruntés au ms. de Gorze; celle de Rodolphe
(p. 116-117) à un rouleau des morts; celle d'Enguerrand
(p. 206) à sa Vie, rédigée par l'anonyme du x»? siecle, celle
d'Odelgerus a trés certainement comme source, les vers
d'Enguerrand (p. 202). La date de mort d'Engelard (p. 175)
dérive également de son épitaphe versifiée par Enguerrand
(p. 176). Le doute sur la source est possible seulement pour
Alcuin (p. 74), et pour l'abbé Fulchericus (p. 154-155). Il
est probable que pour le premier, la date est empruntée au
ms. de Gorze* et pour le second à la Transíation de saint
Riquier, ou à la Vita Angelranni*. Reste la date de la
mort de Gervin I (p. 273 et 274).
. Voy. p. 36 note 1, 202 n. 1, 206 n. 1, 215 n.1.
. Voy. Appendice V, p. 295.
. Voy. plus haut, p. xxv.
. Cf. plus haut, p. xxvi-xxvir.
. Cette derniére supposition est trés hypothétique. La source des passages
OY uw o tom
XXXV]. INTRODUCTION
Encore faut-il observer que la date d'année est erronée, et
par suite, n'a été inscrite sur le document dont s'est servi
Hariulf que quelque temps apres la mort de Gervin I ou qu'il
l'a donnée de mémoire.
II. — Sources diplomatiques.
Nous rangeons sous cette rubrique: 1? les lettres, 2^ les
diplómes et chartes.
1? Lettres.
La lettre de Charlemagne à Alcuin (p. 72), n'a certaine-
ment point été connue d'Hariulf d'apres l'original, mais il l'a
probablement prise dans le manuscrit de Gorze. Par contre
les lettres d'Arnoul, archevéque de Reims, et de Notker,
évéque de Liege (p. 161 et 172) à l'abbé Engelard ont été
certainement trouvées dans les archives de l'abbaye ; ainsique
la lettre d'Engelard à Notker (p. 172) dont il avait été gardé
copie à Saint- Riquier, sans doute à cause des 21 vers hexa-
syllabiques rimés qui la terminent. C'était un « poéme »,
dont l'abbé Engelard n'était probablement pas médiocre-
ment fier.
En revanche deux lettres du pape Jean XV (?)! aux comtes
et évéques du nord de la France, leur ordonnant de restituer
les biens enlevés à Saint-Riquier, sont des documents apo-
cryphes. Leur teneur n'est pas seulement insolite, le pro-
tocole irrégulier et incomplet, ils renferment en outre des
impossibilités chronologiques qui achévent d'en démontrer
la fausseté. Ainsi dans l'adresse on nomme: Gui, évéque de
Soissons, de 972 à 995 ; Foulques, évéque d'Amiens, de 993
à 1030; Baudouin, évéque de Thérouanne, de 1015 à 1030;
Arnoul II, comte de Flandre, mort en 988, et son successeur
Baudouin le Barbu.
sur les abbés Fulchericus et Girbert (p. 151-2, 154-5, 160) et d'autres per-
sonnages du x* siécle (le comte Helgaud, les premiers comtes capétiens du
Ponthieu, etc. ) reste pour moi obscure.
1. Voy. p. 158-159. Jaffé, Regest. Pontif. Roman., n?s 3861 et 3862.
SOURCE DIPLOMATIQUE XXXVII
2» Les diplómes et chartes constituent par leur nombre et
leur valeur, la source la plus importante de beaucoup de
toutes celles qu'Hariulf a eues à sa disposition. C'est par
là qu'il mérite la reconnaissance de l'érudit. Il s'était pro-
posé, en réunissant en un corps les documents de l'abbaye,
de remédier à leur destruction. Bien lui en prit ; quelques
années plus tard ce travail devenait impossible: le 28
aodt 1131, l'abbaye fut détruite par un incendie allumé par
Hugues Campdavaine, comte de Saint-Pol, et les archives
périrent !.
Quoique nous soyons privés de tout moyen de contróle,
puisque non seulement les originaux, mais tout cartulaire
ancien ont disparu, le texte des diplómes nous semble bien
reproduit. Deux actes seulement nous paraissent appeler des
observations.
1? Un diplóme de Louis le Bégue (p. 124-125), rendu à la
requéte de l'abbé Guelfon pour soustraire le domaine de
Chevincourt à ]' « oppression des hótes », c'est-à-dire dis-
pensant ce domaine d'entretenir les guerriers du roi ou du
comte. Lcs formules de cet acte sont bounes. L'invocation,
la souscription du chancelier, la date de temps. — 1n kl.
jan., an. 2 du régne, indiction XII, — 30 décembre 878. La
date de lieu présente seule une difficulté. Le diplóme est
soi-disant donné à Compiégne. Or le 30 décembre 878, il
était impossible que Louis le Bégue füt dans cette ville. Il
l'avait quittée, sans doute en octobre, pour serencontrer avec
Louis de Saxe à Foron-sur-Meuse le 1** novembre. De là 1l
se rendit à Longlier (duché du Luxembourg), oü il célébra
la Noél. Il resta quelque temps dans l'Ardenne, arriva à
1. « Et in illa destructione perdidimus omnes cartaset privilegia nostra;
« ornamenta et omnia bona mobilia combusta sunt. Nihil penitus remansit,
« exceptis sanctuariis et reliquiis omnibus, projectis et salvatis in puteis aqua-
« rum. » Jean de la Chapelle, éd. Prarond, p. 109.
2. Hariulf donne indiction XV, mais il a commis une faute de lecture bien
connue des paléographes. Les deux traits du chiffre XII étant inclinés dans
l'original auront été pris pour un V. L'indiction est XII en 878 à partir de
septembre.
. XXXVIII INTRODUCTION
Ponthion (Marne), le?2 février 879, puis à Troies età Jouarre
(Seine-et-Marne). C'est au plus tót en mars 879 qu'il fut de
retour à Compiégne, oü 1l mourut le 10 avril!. Faut-il con-
clure de là que le diplóme est faux? Je ne le pense pas. Nous
avons simplement un exemple topique de la non-concordance
des deux éléments de la date, fait signalé depuis longtemps?.
Le diplóme a bien été accordé à Compiégne, sans doute en
octobre 878, mais il n'a été expédié quele 30 décembre'*.
Si cet acte a soulevé des doutes, c'est la faute d'Hariulf
lui-méme. Il l'a fait précéder d'une phrase oü il prétend que
trois ans environ avant la concession de ce diplóme, Louis
fut établi roi par son pere et il date cet acte de 867*, ce qui
est Iinadmissible.
La cause de ce synchronisme malencontreux doit étre cher-
chée dans la présence de Guelfon dans le diplóme de Louis
le Bégue. Hariulf sait que Carloman, successeur de Guelfon,
a recu l'abbaye de Saint- Riquier de son pére Charles le Chau-
ve. Il en conclut que Guelfon était mort, et qu'un acte oü
figure cet abbé est nécessairement antérieur à la mort de
Charles le Chauve, antérieur aussi à 870, date oà Carloman
obtint un diplóme de son pére*. Mais ce raisonnement provient
de l'nsuffisance de ses renseignements sur Carloman* et
Guelfon. La disgráce de celui-ci fut de courte durée. Dés
873, Charles lui rendit l'abbaye et il la conserva jusqu'à: sa
mort en 881".
Pourquoi Hariulf a-t-il placé l'acte à la date de 867? La
1. Hincmar, Annales Bertiniani, années 878 et 879,
2. Voy. Giry, Manuel de Diplomatique, p. 583-589.
3, On pourrait faire l'hypothése inverse: l'acte accordé le 30 décembre 878
n'a été expédié à Compiégne qu'en mars-avril 879. Mais il est peu vraisem-
blable que l'abbé de Saint-Riquier ait été en plein hiver trouver le roi, à Foron-
sur-Meuse oü celui-ci avait à s'occuper d'intéréts beaucoup plus sérieux.
4. Voy. p. 123-124; cf. 124-125.
9. Voy. p. 137-139.
6. Hariulf parait s'étre rendu compte de l'insuffisance de ses renseignements
sur Carloman. Ilsait qu'il a été privé de la vue, mais il ignore à quel propos
el, dans une note marginale, prie le lecteur. de le rechercher et de l'insérer
dans son manuscrit. Voy. p. 140, note a.
7. Voy. p. 136, note 1.
^ SOURCES DIPLOMATIQUES XXXIX
raison est bien simple. Àu moment d'écrire ce chap. 13, il
avait sous les yeux un traité d'Odulfus, racontant la donation
à saint Riquier des reliques de saint Lucien et de saint
Gust, le 12 juin 866, indiction XIII. Or le diplóme de Louis
le Bégue avait, croyait-il, pour indiction XV', il le datait donc
naturellement de l'année suivante 867, en tenant compte du
changement de l'indiction à partir du 24 septembre".
Le diplóme étant daté de la 2* année du regne, Hariulf en
tire cette conséquence inexacte que Louis regne depuis plus
de deux ans et qu'il a été associé à son pére « ante ferme
« triennium fuerat a patre rex statutus » (p. 125)*. Il n'y a
point dans tout cela de parti pris de tromper le lecteur.
Notre annaliste fait méme preuve de raisonnement. Seule-
ment il n'a pas eu à sa disposition des documents suffisants.
Le cas est différent pour le 2* acte: il s'agit d'un diplóme
de Lothaire, roi de France, donné à Compiegne la 27* année
de son regne [974] à la requéte de Hugues Capet (p. 103-
105). Hariulf ignorait l'existence de ce roi Lothaire et ne
connaissait en fait de souverain de ce nom que l'empereur fils
de Louis le Pieux. Il lui a attribué le diplóme (p. 104) et, ce
qui est plus grave, a changé la date de l'an de l'incarnation
en 843, pour la faire cadrer avee son systéme. Il a en outre
modifié la teneur et changé en imperiali praeceptione les mots
regali praeceptione, qui devaient figurer dans l'original
(p. 105).
III. — Sources orales.
*
1. La plus curieuse, à coup sür, est l'épopée sur Gormond
et Jsembart. Du temps d'Hariulf, on chantait journellement
1. Cf. plus haut p. xxxvir, n. 2.
2. C'est l'indiction de Béde dont la bibliothéque de Saint-Riquier possédait
les ceuvres. (Voy. p. 91). Nous sommes certains qu' Hariulf l'avait lu, car il
nous avertit que « mense septembri die xxiv indictiones mutantur » (p. 82).
3. Un hasard qui a peut-étre contribué à faire adopter par quelques érudits
la date de 867, c'est qu'en cette annéc-là Louis fut en elTet couronné, mais
seulement roi d'Aquitaine.
XL INTRODUCTION *
en Ponthieu, les aventures du roi paien Gormont qui, à
l'instigation du traitre Isembart, avait envahi la France,
brülé l'abbaye de Saint-Riquier, et tenté de détróner le roi
Louis!. Un hasard heureux a permis de retrouver un frag-
ment de 661 vers de cette épopée, dont la langue dénote la
fin du xr? siecle, contemporains par suite de notre chroni-
queur. Quoiqu'il se refuse à donner des détails à ce sujet,
précisément parce qu'il est connu de tous, Hariulf en dit
assez pour nous permettre d'affirmer l'identité de la chanson
quil entendit avec le fragment découvert. Ainsi il rap-
porte (p. 143) que Louis, qu'il identifie avec beaucoup de
sagacité avec Louis III, tua lui-méme le roi Gormont ; mais
dans la lutte il se rompit les intestins et mourut peu
aprés. Il n'y a rien là d'historique: Louis III se blessa à Tours
en poursuivant une jeune fille et mourut à Saint-Denis le
9 aoüt 882, un an aprés la victoire de Saucourt*. Mais ce
passage concorde absolument avec le fragment épique (vers
411-415):
De tel air s'est redrescié
Que les curailles sunt rumpié,
Ke trente jurs puis ne vesquié.
Ceo fut d amages et pechiez
Car mut par ert bon chevalier?.
2. C'est sans doute d'un récit de quelque confrére que
provient l'affirmation qu'il existe en Normandie une église
consacrée à saint Widmar, desservie par des chanoines
1. Voy. p. 141, 153, 150, 264.
2. Annales Bertiniani. Annales Vedastini, année 882.
3. Éd. Heiligbrodt, au t. III des Fomanische Studien de Bóhmer.
Cette tradition est encore connue au xir? siécle: «in quo conflictu, quia
« rotando fulmineos ictus graviter est afflictus per nimium laborem, vigorem
« perdidit et incidit in languorem quo, quasi fructus in novitate, a vita est prae-
« ruptus. » (Chronica Albrici, monachi Trium- Fontium, éd. Schoiffer-Boi-
chorst, Mon. Germ., Script., XXIIL, 753-755), et aussi au xiv? siécle de
l'auteur du poóme de Huon Chapet : Mais tant souffry de paine ce jour
li rois Loys — Qu'il fu de malladie moult grevé et acquis; — Oncques
puis il ne fu a son cors bien santis (éd. dans les Anciens poétes de la
France. Paris, in-12, VIII, p. 19-20). Voy. aussi Jean de la Chapelle (8d.
Prarond), p. 53. Cf. p. 143, note 1.
SOURCES ORALES XLI
réguliers. Cette information parait du reste erronée ou mal
comprise!.
3. Les traditions sur saint Vigor semblent dériver, au moins
partiellement *, d'une source orale. L'apparition de saint
Vigor à Regneguardus sous l'abbatiat de Gervin I*, me semble
à coup sür avoir été contée à Hariulf soit par Regneguardus
lui-méme, soit par les moines Raoul et Saxowal dont il va
bientót étre question. De méme le miracle du lin respecté
par le feu (p. 228) a été certainement rapporté par un moine
de Cerisy-la-Forét ; sans doute ce Guérin envoyé par Guil-
laume le Conquérant pour chercher à Saint-Riquier un
os du bras droit de saint Vigor*. Peut-étre méme le récit de
la vente de la chásse de saint Vigor à l'abbé Engelard par le
clerc Ávitien (p. 163-165) n'a-t-il pas pour unique source
la Vita Angelranni: des formules telles que seu Atrebas
ut quidam dicunt (p. 163). Fertur vero .... at nos scrupulosa
omittentes illa potius exequamur quae fideliter comperta sunt,
indiquent que sur tel détailily avait dissentiment, et par suite
quil n'y a pas de source unique. Or, comme on ne voit
qu'une seule source écrite possible, il faut nécessairement
quelque autre source orale, par exemple une discussion entre
moines de Saint-Hiquier, de Saint-Ouen (voy. p. 186-8),
de Bayeux, ou de Senlis*.
4. Il n'est point douteux qu'une partie du chap. 29 du l. III,
à savoir les Miracles de saint Mauguille postérieurs à l'ab-
batiat d'Engelard, ne dérivent d'une source orale. Ces
deux miracles se retrouvent dans la Vie de saint Mauguille,
d'Hariulf, chap. 14 et 15. Or, Hariulf a certainement com-
posé cette ceuvre en partie à l'aide des souvenirs des vieux
moines de son abbaye. Dans la préface il nous dit: « senio-
1. Voy. p. 44 note 1.
2. Ona vu plus haut p. 11, 8 29, que le fond dut étre emprunté à la Vita
Angelranni. |
3. Voy. p. 226.
4. P, 225 et 228.
5. AulIV, ch. 5 (p. 186-187), l'auteur parle des ces discussions des
moines de Saint-Riquier avec ceux de Normandie et de Senlis.
XLII INTRODUCTION
« rum qui de tempore venerandi abbatis Ángelranni usque
« ad nostra tempora perstiterunt multimodo relatu didici,
« quaedam narratione digna; quae ad posterorum notitiam
« memoriae studiose commendavi, ea scilicet quae de sanctis
« apud nos quiescentibus gesta ferebantur ; quorum gestorum
« seriem antiquorum nihilominus studiosa relatio notitiae
« posterorum tradiderat, etc. »!.
9. Le miracle qui permet à Fulchericus d'échapper avec les
reliques de saint Riquier à la poursuite des habitants de
Montreuil (p. 150), est certainement une légende étymologi-
que. Il est assez difficile de dire si Hariulf l'a recueillie
directement et oralement, ou s'il l'a trouvée déjà fabriquée
dans la Translation de saint Riquier, qu'il a copiée?. Je
pencherais plutót vers cette seconde supposition.
6. À coup sür, le soi-disant miracle qui permet à saint
Riquier d'échapper à une poursuite (l. I, ch. 17) est dà à
une source orale. Hariulf est formel sur ce point: « Quoti-
die referant patriotae nostrates » (p. 28). On a affaire à une
légende étymologique inventée par les moines de Saint-
Riquier pour expliquer le nom du village de Mesoutre,
retraduit en latin Mozultrum. Le nom du village du Dou-
rier (provenant certainement de Domnus Richarius), a été
un point de départ à l'invention du miracle de la guérison
de l'aveugle (ibid., p. 28)*.
7. Rapprochons à ce propos une légende provoquée cette
fois par un monument figuré (1l. IT, chap. 7). Quand Angil-
1. Sur cette Vita S. Madelgisili, voy. plus haut p. x.
2. Voy. plus haut p. xxxir. Le transport des reliques de saint Riquier
à Montreuil-sur-Mer est à coup sur sans fondement historique. Folcuin, Ges-
ta abbatum Sithiensium ( Mon. Germ., Script., XIII, 630) nous est garant
que les reliques des Saints Valery et Riquier furent enlevées par fraude en 952
et transportées aussitót à Saint-Berün les 24 et 29 aoàt; or Folcuin en fut
témoin oculaire, étant moine à Saint-Bertin depuis 948. Enfin Hariulf ou la
Helatio Richarii, n'a pu ignorer que Montreuil fut détruit par Árnoul,
puisque la Zielatio S. Walarici quil a à coup sár consultée (voy. plus haut
p. xxxti, n. 1), rapporte ce fait.
3. Le miracle de la neige à Sorrus (p. 21-22) est une invention analogue
due à Hariulf ou à quelque source orale ayant pour but d'expliquer la dona-
tion de Sorrus. L'opinion exposée, p. 21, n. 1, est trés hypothétique.
SOURCES ORALES XLII
bert reconstruisit l'abbaye, les ouvriers laissérent échapper
une colonne qui se brisa en deux. Pendant leur sommeil un
ange vint réparer le dégát et redresser la colonne: « mons-
« tratur vero ipsum angelicae manus vestigium » (p. 54). Il
est évident que cette légende n'a été formée que pour expli-
quer un défaut dans le marbre d'une colonne.
8. La tradition orale est absolument certaine pour les chap.
28 (miracle de Gervin) et 32 (découverte du corps d'Angil-
bert) du l. IV. Ifariulf déclare formellement tenir ce qu'il
raconte d'un de ses confréres le moine Raoul, cognomento
Benignus, encore vivant au moment oü 1l écrit!. De méme
Odelric, plus tard abbé de Saint-Fuscien, lui raconta qu'en
son enfance il avait été guéri de la fiévre par l'abbé Gervin
(ch. 29). Sane is Odelricus hodie vivit, ajoute Hariulf?.
9. D'autres chapitres, bien qu'Hariulf ne le dise pas, déri-
vent visiblement d'une source orale: tels la vision de Hugues
(chap. 30) racontée peut-étre par le héros lui-méme, des mira-
cles de saint Riquier, datant environ du milieu du xr? siecle
(chap. 31).
10. Une place à part doit étre faite aux traditions sur Ger-
vin I, sa jeunesse (ch. 13-14), son élection (chap. 14), ses aus-
1. Voy. p. 255 et 265. Il est à propos de faire remarquer que ce doit étre
de ce Raoul et autres vieux moines qu'Hariulf tient ses renseignements sur
l'abbatiat de Nithard, sa mort dans ün combat et son ensevelissement sous le
porche de l'abbaye de Saint-Riquier (p. 79, 102, 118, 264). Aucun document
ne nous signale ces faits, sinon l'épitaphe de Nithard par Micon récemment
publiée (Traube, Poetae lat. aevi Carol., Ml, 310). Or il est certain
qu Hariulf ne l'a point connue par le recueil de poésies de Micon et Fredigardus
(les deux extraits de Micon sont empruntés au ms. de Gorze. Voy. plus
haut p. xxv), autrement i| aurait reproduit les nombreuses épitaphes
d'abbés de Saint-Riquier qui s'y trouvent et qu'il omet précisément. Mais
Raoul et autres témoins oculaires trouvérent l'épitaphe gravée sur lesarcophage
de Nithard, ce qui leur permit d'identifier le squelette. Ils ne semblent pas
l'avoir copiée, autrement Hariulf l'aurait reproduite et aurait donné la date
du jour de la mort de Nithard. Raoul dut lui en donner seulement un résumé
de mémoire. Du reste Hariulf n'invoque pas une source écrite, mais la tradi-
tion de ses anciens: « nostri astipulavere seniores. » (p. 118).
2. Cf. p. 256, note 1.
3. Unepartie desrenseignementssur l'élection de Gervin I peut avoir étéaussi
empruntée à la Vita Angelranni, puisqu'Enguerrand abdiqua en faveur de
Gervin quelques années (?) avant sa mort. Cf. plus haut, p. xxxi-xxxui.
XLIV INTRODUCTION
térités (chap. 25 et 26), ses prédications (chap. 18 et 27), ses
relations avec les rois anglais (p. 237-238, 240-241) et
normands (p. 223-225), son voyage en Angleterre en 1068,
et le soi-disant miracle de Wissant (chap. 23). On remar-
quera dans ce dernier chapitre la mention du préchantre
Saxowal! qui, nous le verrons bientót, aurait commencé
l'euvre d'Hariulf. Il me parait probable que c'est lui qui a
fourni à celui-ci tous ces renseignements.
IV. — Originalité et ealeur de la Chronique de Saint Riquier
On voit que la partie proprement originale d'Hariulf se
réduit à fort peu de choses. Elle comprend, outre la Préface,
les trois derniers chapitres du l. IV, chap. 34, 35, 36. C'est
à ses souvenirs personnels qu'est dà le récit des austérités
(p. 251), de la maladie, mort et ensevelissement de Gervin I
(268-273) et l'abbatiat de Gervin II (p. 274-284)*. Les vers
des p. 274, 277, 278, 279, 281, 284 sont aussi d'Hariulf.
Dans la partie non originale, copiée ou paraphrasée d'apres
les auteurs antérieurs, on peut signaler comme oeuvre propre
d'Hariulf':
1? AÀu livre I, ch. 5: une discussion chronologique inu-
tile d'un chapitre de la vie de saint Riquier, par. Alcuin ;
une tentative malheureuse d'exégése pour établir la noblesse
de naissance de saint Riquier alors que le texte dit tout le
contraire; enfin la description du Ponthieu.
2* Des développements banals sur les austérités de saint
Riquier (l. I, ch. 7, 22)?, la construction de Centule*
(chap. 15), la tristesse qu'il éprouve à raconter la fin de saint
1. Voy p. 252.
2. Les dates de mort de GervinI et d'élection de Gervin IL (p. 260 et 274)
sont peut-étre empruntées à une source écrite. Voy. plus haut, p. xxxv-xxxvi.
3. Au ch. 22 dul. Ile développement enimvero, etc. (p. 35-36), est
suggéré par le mot fumosa de la Vita Richarii qui précéde.
4. Le verbiagequi remplit les p. 24 ct 25 a pour point de départ ces simples
mots de la Vita Richariüi, c. 12 : «ecclesiam quam ipse in Centulo vico Christo
fundaverat. »
VALEUR DE L'OUVYRAGE XLV
Riquier (ch. 21); l'invention de miracles « de style » dans
l'hagiographie: guérisons d'aveugles, de pàralytiques, de
démoniaques (l. I, chap. 8), les oiseaux qui partagent le
repas du saint (chap. 20) '.
3* Des amplifications sur l'affection de Peppin et de ses
fils envers Angilbert (L. II, chap. 1; p. 46-47) et une para-
phrase du Libellus de ce dernier (l. II. chap. 6 fin et 7;
p. 23-56).
4^ Chaque diplóme est précédé d'une introduction histo-
rique, dont l'auteur prend la substance dans l'acte lui-méme.
Ses remarques ne sont pas toujours heureuses, nous l'avons
vu à propos des diplómes de Lothaire et de Louis le Begue*.
Les éloges qu'il prodigue aux abbés du ix* siecle, dont il ne
sait en réalité que le nom, n'ont bien entendu aucune valeur
historique et sont particuliérement fácheux en ce qui con-
cerne Carloman (l. III, chap. 19; p. 136).
9? L'épitaphe versifiée en l'honneur de ce méme person-
nage (p. 140) semble bien due à Hariulf qui, décidément,
n'a pas eu la main heureuse. Elle n'est point certainement
: d'un contemporain? qui n'aurait pas manqué d'y mettre la
date du jour de la mort de l'abbé.
6" Signalons encore des remarques précieuses sur les
lacunes du catalogue rimé de l'abbé Enguerrand (liv. IV,
chap. 17 ; p. 219-220), sur un chapitre de la regle de Saint-
Benoit (liv. IV, chap. 26, p. 247-248), etc.
Aprés cette étude rapide des sources, nous pouvons essayer
de porter un jugement sur le mérite et la valeur de l'ou-
vrage d'Hariulf. Les sources narratives ne nous donnent
rien de neuf sur la période mérovingienne et carolingienne.
Hariulf s'en est servi, du reste, d'une facon loyale et, à
1. Remarquons enfin que la Vita Richarii est invoquée deux fois à tort
(p. 31 et 233) au sujet de la soi-disant donation de Campania par Dagobert.
2. Voy. plus haut, p. xxxvi-xxxix.
9. Elle manque dans le recueil de Micon et Fredigardus.
XLVI INTRODUCTION
part quelques amplifications banales, il n'essaye point d'éga-
rer son lecteur dans l'intérét de son monastére. Ce qui cons-
titue le grand intérét de sa compilation c'est la reproduction
des rapports des abbés de Centule à Charlemagne et à Louis
le Pieux, et surtout des diplómes et chartes. On a vu plus
haut qu'il n'est point à l'abri de tout reproche et qu'il a
altéré un diplóme de Lothaire sous la préoccupation d'un
faux synchronisme. Mais, sans lui, nous n'aurions rien
conservé des archives anciennes d'une des plus importantes
abbayes de la France, puisque les originaux ont péri dans
l'incendie de 1131. Si ces actes sont en général assez bien
reproduits, on peut se demander s'ils sont £ous reproduits.
Nous trouvons un moyen de contróle précieux dans un
inventaire des chartes de l'abbaye dressé par ÁAnscher en
1098, la premiere année de son abbatiat?*. Nous voyons que,
pour l'époque carolingienne, tous les actes signalés dans
cet inventaire sont copiés par Hariulf, à l'exception de deux
précaires, la Precaria Warulphi sub tempore Girberti abbatis
etla Precaria Riberti. Encore cette derniere est-elle proba-
blement la précaire mentionnée p. 119 comme concédée par
le comte Helgaud (à Ribert ?). Hariulf s'abstient de la repro-
duire parce qu'elle est contraire aux intéréts du monastére,
En revanche, sur 52 actes passés à l'époque capétienne sous
les abbés Engelard, Enguerrand, Gervin I, Hariulf en omet
32; 1| est vrai qu'ils sont beaucoup moins intéressants.
Enfin, toutes les chartes de Gervin II ont été laissées de cóté
de parti pris *. !
Hariulf, aprés avoir été l'admirateur et l'ami de ce der-
nier abbé, était devenu son ennemi acharné. Quand 1l par-
vintau siege épiscopal d'Amiens, Gervin II tenta de gouverner
Saint-Riquier plutót comme évéque que comme abbé et
s'attira ainsi l'animadversion des moines. I] ne faut pas
1. Voy. p. xxxvir,
2. Voy. Appendice 1X, p. 314-318.
3. Voy. p. 283.
VALEUR DE L'OUVRAGE XLVII
prendre au pied de la lettre les déclamations de notre
chroniqueur. Sa haine l'égare et rien n'est moins sür que le
róle qu'il préte à Renaud, archevéque de Reims, et au pape
Urbain II vis-à-vis de Gervin :.
Une derniére question : Hariulf déclare à la fin (p. 283)
qu'il achéve l'euvre commencée en l'honneur de Saint-
Riquier plusieurs années auparavant par le moine Saxowal.
Ce personnage apparait comme préchantre à la suite de
Gervin I dans son voyage en Angleterre en 1068 (p. 242).
En 1067, il souscrit une charte de Gui l, comte de Pon-
thieu (voy. p. 237). Il était donc sensiblement plus ágé
qu Hariulf.
Comment distinguer son cuvre propre de celle de son
successeur ?
C'est là un probléme délicat dont je ne trouve pas de
solution satisfaisante. Rien dans le style ne permet de donner
prise à des distinctions sérieuses. À priori, il est peu vrai-
semblable qu'Hariulf se soit borné à copier brutalement
l'euvre de son prédécesseur. Àu lieu de reproduire tout au
long ses sources, il aime à les couper en petits morceaux
et à les espacer. Il s'imagine ainsi éviter la monotonie et
donner de l'intérét au récit. Ainsi il revient à trois reprises
sur S. Vigor (liv. III, chap. 28 ; liv. IV, chap. 5, chap. 20).
Avec un pareil procédé de composition, il est bien difficile
de retrouver par l'analyse l'eeuvre antérieure. Du reste, on
ne voit pas trop ce qu'elle pouvait étre. Le liv. I dérive
presque tout entier de la Vie de S. füquier, par Alcuin, le
liv. 1] est copié sur le manuscrit de Gorze, le liv. III est
aux trois quarts formé de copies de diplómes carolin-
giens. Reste leliv. IV, consacré à Enguerrand et Gervin
I. Sur celui-ci, les sources sont la tradition. du monas-
tére, quelques souvenirs personnels de l'auteur, enfin des
copies de chartes. Mais, en ce qui concerne Enguerrand,
Hariulf indique (p. 176) une Vita composée par un « pere »
1. P. 279-281.
XLVIII : INTRODUCTION
qu'il ne nomme pas. Nous avons soupconné plus haut: que
c'est à ce document que sont empruntés bien des détails sur
les abbés et les comtes de la fin du x? siécle. Ne serait-ce
point-là l'eeuvre de Saxowal? Ce n'est qu'une hypothése ;
je ne la donne point comme trés séduisante, mais c'est la
seule tentative d'explication que je puisse fournir.
UNE INTERPOLATION.
. Il nous reste à étudier enfin une singuliére interpolation
au début du liv. II. Elle occupait 2 feuillets, entre la fin du
chap. 1 et le début du chap. n [vi actuel], qui raconte la
retraite de Carloman. On y parlait de la noblesse d'Angilbert,
de son mariage avec Berthe, fille de Charlemagne, de sa
retraite à l'abbaye de Centule. Ces deux feuillets furent
arrachés; mais les titres des chapitres interpolés furent
reportés en marge du ms. d'Hariulf* et le tout fut résumé
en 10 lignes intercalées à la suite du récit du sacre de Peppin
et de Bertrade?. Il n'y a point de doute qu'il n'y ait eu là une
interpolation. Hariulf, qui parle à bien des reprises de
Nithard et d'Angilbert, ne souffle mot ailleurs du soi-disant
mariage de celui-ci. De plus, ces chapitres brisent la suite
logique du récit. Àu chap. 1, Hariulf, aprés avoir fait l'éloge
d'Angilbert et vanté l'affection que lui portaient Peppin, dit
le Bref, et ses fils, saisit cette occasion pour faire la généa-
logie des Carolingiens et raconter leur histoire jusqu'au
principat de Peppin et de son frére Carloman sous le régne
nominal de Childéric III.
La suite logique de la narration, c'est, au chap. vr (ancien
chap. 1), la retraite de Carloman au mont Soracte* le cou-
1. P. xxxmr-xxxiv, :
2. Un des chapitres interpolés, lech. 4, n'a point été reporté, en sorte que
nous ne savons pas ce qu'il contenait. (Voy p. 50). Il est possible encore qu'il
y ait eu une erreur de numérotation et qu'on ait sauté du chiffre 3 au chiffre
9 ou du 4 au 6.
3. Voy. p. 52 note b.
4. Averüssons que la rubrique quod saeculum reliquerit et monachus
effectus sit avant le ch. VI (p. 50) ne désigne point Carloman, dont le nom
UNE INTERPOLATION XLIX
ronnement de Peppin et de Bertrade. Puis devait venir la
mention de la mort de Peppin et de l'avénement de Charle-
magne ; mais elle fut grattée et remplacée par les 10 lignes
oü il est question du mariage de Berthe avec Angilbert
(p. 51-52). Le texte se poursuit réguliérement à partir de
Erat eo tempore (p. 52, ligne 7). Mais on soupconne que les
mots accepto ducatu (ligne 15) sont interpolés.
Ensuite tous les chapitres du liv. II furent numérotés de
nouveau. L'ancien chap. mi, De reaedificatione Centuli
monasterii, recut le n? vii et ainsi de suite. Cette nouvelle
numérotation fut reportée à la table initiale du liv. II, oü
l'on remarquait une rature, selon Mabillon !. | !
Qui a eu l'idée d'intercaler ces deux feuillets mensongers ?
C'est ce qu'il n'est pas impossible d'établir.
On voit de suite, d'apres les rubriques conservées en marge,
que la matiere de l'interpolation présente les plus grandes
analogies avec la Vie d'Angilbert par Anscher. Il. n'est pas
inutile de nous arréter un instant sur cette composition ?. Le
peu de vérité qu'elle contient a été emprunté à l'ouvrage d'Ha-
riulf, dont l'auteur avait étéle condisciple ?. Ainsi les chap. 1
suit immédiatement dans le texte, mais Angilbert. La vraie rubrique c'est
celle du ch. II, Ut Karlomannus, concessa fratri portione ducatus, mo-
nachus effectus sit. Pour éviter toute confusion dans l'esprit du lecteur, il eàt
mieux valu reproduire en marge les rubriques des ch. III, V, VI, comme
dans la 1re éd. de d'Achery, mais la disposition typographique de notre éd.
ne le permettait pas.
1. Voy. p. 82 b. — Remarquons à ce propos que les tables en téte de cha-
que livre ont été écrites postérieurement à la chronique et se bornent à repro-
duire les rubriques de chaque chapitre. En effet, 19 quand un chapitre a dis-
paru, il n'est point signalé à la table : ainsile ch. 14 dul. E etlech. 5 du l. II;
20 l'énoncé des chapitres dans la table n'a parfois pas de sens ; ainsi à la fin du
l. III, ch. 32, de farinario praestito .et obitus ejus. Ici ejus n'a pas de
signification. Il se comprend au contraire dans la rubrique de ce chapitre 32,
car il désigne l'abbé Engelard dont on vient de parler aux ch. 31 et précé-
dents. Donc les tables sont la copie brutale des rubriques des chap. etleur sont
postérieures.
2. Ed. Bolland, Acta Sanct., t. YI de février [1658], p. 98-101 « ex co-
« dice Centulensi » (attribué à tort à Hariulf) ; Mabillon, Acta Sanct., saec.
IV, t. I, éd. de Venise, p. 117, « ex ms. codice Centulensi monasterii et
Bollando » ; éd. partielle de Waitz, Mon. Germ., t. XV, d'aprés: 19:1e 532
d'Amiens, 29? S. Omer, 746, xvi* siécle, 39 les éditions. Cf. p. rir, n. 1.
3. Voy. p. 275.
L INTRODUCTION
(6 ou 7 premieres lignes), 7, 8, 9, 10, 16 sont de simples para-
phrases de la Chronique de Saint-Riquier*. Anscher a aussi
connu le ms. de Gorze?. C'est d'aprés lui que sont repro-
duits deux passages de Nithard et d'Einhard (chap. 15 et
note finale item ez libro vitae Karoli Magni)?. On ne sait trop
si l'Épigramma Angilberti, à la fin du chap. 6 (Omnipotens
Dominus), Yépitaphe du méme (i/i2.), l'épitaphe de S. Riquier,
Aurea celestem (chap. 11), l'épitaphe de Cadoc (chap. 12),
la date de la mort d'Angilbert (chap. 13), l'épitaphe d'An-
gilbert par Ribbodon, Hoc recubat busto (chap. 15 fin), sont
empruntés directement au ms. de Gorze ou simplement à
Hariulf. La premiére supposition parait plus admissible, car
le chap. 14 reproduisant une autre épitaphe d'Angilbert,
Ezxtulit egregie, qui n'est point dans Hariulf ni dans le ms.
235 du f. R. Christine au Vatican (./A), Anscher l'aura copié
sur le ms. de Gorze, et on se trouve porté à croire qu'il en est
de méme des autres chapitres. Le cas est plus délicat en ce
qui concerne le Libellus d'Angilbert reproduit au chap. 6.
G. Waitz* suppose qu'Anscher s'est servi du ms. 235 (A.).
À coup sür, cette opinion est erronée. Ánscher reproduit
toutes les lecons d'Hariulf et repousse toutes celles de Zi. *.
Seulement, cette conformité avec Hariulf. vient-elle de ce
qu'Anscher l'a copié ou de ce que tous deux reproduisent un
méme texte, celui du ms. de Gorze. Dans le second cas, le
texte du Libellus donné par Hariulf trouverait une confir-
mation décisive . |
1. Cap. 1 (premieres lignes), cf. Hariulf (p. 47) ; c. 8, cf. p. 70-71; c. 9,
cf. p. 4^; c. 10, cf. p. 72-73 ; le c. 16 est un abrégé du 1. i.
2. Sur ce ms. voy. plus haut, p. xxvi.
3. Cetle note manque dans l'éd. de Mabillon et des Bollandistes. Elle se
trouve dans le man. d'Amiens que j'ai consulté. Cf. plus haut, p. xxv1, n. 1.
4. Mon. Germ. Script., XV, 173-175.
9. Quelques exemples : Hariulf-Anscher investigatione, R. intentione (p.
57, 1. 8); iu hoc cenobium omis par Hariulf-Anscher (p. 57, 1. 16) ; prae-
dicto Hariulf-Anscher, eodem R. (p. 57, l. 17); major Hariulf-Anscher,
omis par R. (p. 58, l. 15); S. Aichari Hariulf-Anscher, omis par R. (ibid.) ;
scilicet R. omis par lariulf-Anscher (p. 58, 1. 20); ARodomensis Hariulf-
Anscher, AHothomagensis R. (p. 58, 1l. 21-22), etc., etc.
6. Cf. plus haut, p. xxiv, note 3.
UNE INTERPOLATION LI
La seule partie originale de l'eeuvre d'Anscher (chap. 1,
2, 3, 4, 5, 17) dénote une fabrication à la fois impudente et
maladroite. Aprés un éloge extravagant de la noblesse et de
la beauté d'Angilbert (chap. 1), on nous raconte que Berthe,
fille de Charlemagne, s'éprit pour lui d'un violent amour.
Son pére, qui n'avait rien à refuser à son favori, consent à
son mariage, bien qu'il füt prétre, et lui donne le duché de
France maritime. Deux fils naissent de l'union de Berthe et
Angilbert, Nithard et Harnide (chap. 2). Mais Angilbert
tombe gravement malade et fait voeu de se faire moine s'il
en réchappe. En visitant son duché de France maritime, il
entend vanter les miracles de S. Riquier. Sur ces entrefaites,
une armée danoise débarque et ravage le pays; gráce à une
priére d'Angilbert, elle est exterminée par un prodige (ch. 3).
Il n'hésite plus et se fait moine à Saint-Riquier, oü Berthe
entre également « loco congruenti » (chap. 4). A la mort de
Symphorien, il est élu abbé de Saint-Riquier (chap. 5). Le
chap. 17 est une homélie en l'honneur d'Angilbert et de Ri-
quier adressée aux moines de l'abbaye « fratres carissimi ».
Cette analyse suffit, malgré sa briéveté, à montrer le
caractére invraisemblable de cette fabrication. On a démontré
depuis longtemps l'impossibilité du mariage de Berthe avec
Angilbert ; en admettant méme que celui-ci n'eüt point
recu les ordres, cette assertion souléve des difficultés chrono-
logiques qui la rendent inadmissible !. L'auteur a. méme
traité les éléments qu'il a puisés dans Hariulf avec une rare
maladresse : ainsi la soi-disant invasion des Danois en Pon-
thieu sous le régne de Charlemagne a été provoquée par le
récit des ravages de Gormont sous Louis III. Angilbert est
censé succéder à Symphorien parce que celui-ci est le der-
nier abbé dont parle Hariulf avant Ángilbert (p. 44). En réa-
lité, la liste des abbés de Saint-Riquier étant extrémement
,
1. Mabillon et Bollandus, Acta Sanct., (Voy. p. xix, n. 2); Hénocque, I,
95-111 (malgré de bonnes remarques de détail, se fourvoie complétement) ;
Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen, 6* éd., 1893, I, 171-
176 ; Waitz dans Mon. Germ., Script., XV, 175.
H
LII INTRODUCTION
incompléte, au témoignage méme d'Hariulf, rien ne prouve
que Symphorien ait été le prédécesseur immédiat d'Angilbert
et qu'il n'y ait pas eu entre eux deux d'autres abbés dont les
noms nous sont inconnus.
Quel est son but? Il ne me parait point douteux que
l'auteur n'ait eu en vue la canonisation d'Angilbert et que
son ouvrage ne soit la préface et la justification de son second
traité les Miracles d'Angilbert. Dans la dédicace de la Vita
Anghilberti, la citation « memoria justorum cum laudibus,
« anniversaria dies ejus in numero sanctorum solemniter
« celebretur » et cette phrase « colligentes actus ejus vestrae
« Majestati! offerimus ut per haec noveritis quoniam non
« inaniter, quin potius pro merito, miraculis a Domino de-
« claretur » me paraissent mettre ce fait au-dessus de toute
contestation.
Ceci posé, 1l est facile de se rendre compte de la fabri-
cation. L'invasion des Danois et leur extermination gráce à
une priere d'AÁngilbert n'ont méme pas besoin d'explication.
Le mariage de Berthe et d'Angilbert a été inventé pour
1. Le feuillet contenant le début de cette dédicace était déchiré dans le
manuscrit original de Saint- Riquier (au témoignage de Mabillon) en sorte que
nous ignorons le nom du destinataire. Le mot de Majesté qui se trouve dans
la partie conservée de cette dédicace a fait supposer à Mabillon (Saec. IV, t.I,
p. 123) que le destinataire n'était autre que le pape Pascal II. Mais, selon la
remarque qu'il fait lui-méme, on a des exemples de cetitre donné à des mé-
tropolitains. Ne pourrait-on pas penser que Raoul, archevéque de Reims, est
le destinataire ? — C'est ce méme ms. de Saint-Riquier qui avait été consulté
par les Bollandistes pour leur édition (cf. page xrix, note.2): « Eam
« nos descripsimus ex codice Centulensi quem nobiscum communicavit D. Joan-
« nes a S. Martino, monachus congregationis Foliensis, Petri Loveti I. c. Bel-
« lovacensis germanus, Sed avulsa erant aliquot folia, ut proinde mutilata sit
« Vita, neque uno styli tenore deducta, sed nunc quaedam ipsius scriptoris alia
« S. Ángilberti verbis referuntur. » (Février, t. lII, p. 98-101). Lorsqu ils
firent paraitre cette éd. de la Vita Anghilberti par Ánscher (1658), les Bol-
landistes ignoraient encore l'existence de la Chronique de Saint- Riquier, en
sorte qu'ils l'attribuérent à Hariulf dont on ne savait quo le nom. C'est Ma-
billon qui euj le mérite de soupconner qu'elle était d'Anscher. — La méme
lacune se trouve dans le man. 531 d'Amiens (oü cet ouvrage occupe les fol. 1-19)
qui date du second quart du xvii? siécle. Il. est donc évident qu'il reproduit
lui aussi le ms. original de Saint-Riquier. Ce ms. qui était du. xii*. siecle
existait encore à l'abbaye en 1673. (Voy. lettre de dom Cottron, A4ppen-
dice [V, p. 292). Il périt évidemment dans l'incendie de 1719.
UNE INTERPOLATION LIII
effacer une tache de la vie de celui-ci : sa liaison avec Berthe,
dont 1] eut deux fils, Harnide et l'historien Nithard. Cette
conduite, acceptée au ix? siecle, paraissait scandaleuse aux
gens du xm*. On leur aurait fait difficilement admettre pour
saint un abbé qui s'en füt rendu coupable. Le reste, remords
et conversion d'Angilbert, n'est qu'amplification facile et
banale.
Un mot sur les Miracles d'Angilbert, dus au méme Ánscher!.
Ils sont des plus suspects. Trois siécles aprés la mort d'An-
gilbert, à partir de l'année 1110, la gráce divine se serait
manifestée en multipliant les prodiges sur le tombeau du
saint. L'ouvrage destiné à les rapporter comprend trois livres
dont le dernier est inachevé. Les miracles qu'on y raconte
sont d'une extréme puérilité. I] est certain qu'ils rencontrérent
une grande incrédulité chez les contemporains, et, dans le
second livre, l'auteur cherche à combattre ce scepticisme. Il
raconte avoir invité l'évéque d'Amiens, Geoffroi, à venir
contempler les prodiges qui s'accomplissaient sur le tombeau
d'Angilbert. L'évéque envoya un clerc, mais on voit bien, à
l'embarras du narrateur, qu'il se refusa à venir en personne.
Tout cela inspire de la défiance et des érudits locaux, malgré
leur caractére ecclésiastique et la « largeur » habituelle de
leur critique (l'abbé Corblet, l'abbé Hénocque), font des -
réserves bien justifiées sur cet ouvrage.
Anscher ne se tint pas pour battu et, peut-étre excité par
exemple de son ami et ancien condisciple Hariulf, qui
avait obtenu la canonisation d'Arnoul, abbé d'Oudenbourg,
il essaya d'obtenir celle du second fondateur de son abbaye.
En 1129, le sépulcre d'Angilbert fut ouvert et montré au
peuple ?, mais cette cérémonie eut un caractere privé. Aucun
évéque n'ayant, à la suite d'une proclamation de concile,
« levé les reliques », Angilbert ne fut pas mis officiellement
au nombre des saints.
1. Cf.. plus haut p. xir, note 1.
2. Hénocque, Histoire de Saint-Riquier, I, 399.
LVI INTRODUCTION
de la Chronique de S. Riquier. 1l lui emprunte! les rensei-
gnements sur Jérémie, soi-disant archevéque de Sens (p. 141-
142). Les additions d'Anscher étaient déjà faites sur le ms.
d'Hariulf quand Clarius le consulta, car il fait allusion à
Angülbert, qu'il qualifie nepos de Charlemagne.
En 1437, ou peu apres, la Chronique d'Hariulf fut mise en
francais par un moine de Saint-Riquier, qui la continua
jusqu'à son temps. Cet ouvrage, écrit sur papier, parait
perdu, du moins je n'en ai pas retrouvé la trace ; mais nous
en connaissons l'existence à la fois par Jean de la Chapelle
et par Malbrancq. Le premier se borna à l'abréger et à la
mettre en latin sous le titre de Chronica abbreviata et 1l
y renvoie à chaque instant avec l'indication du folio?. Se-
lon Malbrancq?, l'auteur de cette compilation serait Jean
d'Ostone, seigneur de Noielletes*, et M. de Tramecourt lui
aurait prété le manuscrit.
Dans la partie de sa chronique tirée d'Hariulf, Jean
d'Ostone a fait deux additions importantes : il donne les listes
des cens et des 104 vi//as de Saint-Riquier au ix* siecle,
omises par Hariulf de parti pris, et les noms de ces vil/as
sont sous leur forme vulgaire*. Il a reproduit en outre la
vie interpolée de saint Riquier, fabrication ridicule du
xii? siecle? qui fait de Rüquier un Mérovingien et lui donne
1. Voy. éd. Duru dans Ziblioth. histor. de l' Yonne, lI, 470-471.
2. Lems.de Jean dela Chapelle est lui-méme perdu. Mais on en a conservé
trois copies des xvr1* et x viri? siécles qui se trouvent à la Bibl. nat. dans les collec-
tions de Picardie, Baluze (t. 52, fol 152) et Duchesne. M. Prarond vient d'en
publier une nouv. éd. d'aprés les deux premiers. Paris, Picard, 1893, in-8.
3. De Morinis et Morinorum rebus, Y, 686-7 (Tournai, 1639).
^. Peut-étre Noyelettes-en-l'Eau, Pas-de-Calais, arr. Saint-Pol, cant.
A vesnes-le-Comte.
9. Voy. p. 97, cf. p. xxvir. La graphie et l'ordre d'énumération de ces villas
différent considérablement chez Jean de la Chapelle (p. 36) et Malbrancq (t.
ll, p. 221). Il y aurait lieu de faire une édition critique de ce petit document
en s'aidant de la reproduction donnée par le P. Ignace (Histoire d'Abbe-
. ville, p. 451) d'aprés le ms. original de Jean de la Chapelle qui existait encore
de son temps. Une faute inepte (ducentarum margaritarum pour ducentarum
marcarum) qui se retrouve à la fin dans la liste des cens de Jean de la Chapelle
(p. 35) et dans celle de Malbrancq (Il, 222), achéve de montrer qu'ils ont copié
tous deux le méme original, la chronique de Jean d'Ostone.
6. Sur cet ouvrage de faussaire, voy. Bolland, 4cta Sanct., t. III d'avril
LE MANUSCRIT LVII
pour pére Álquaire, duc de Ponthieu. Connue par l'inter-
médiaire de Jean de la Chapelle et de Malbrancq, cette
histoire a été longtemps admise par les érudits locaux !*.
HISTOIRE DU MANUSCRIT AUTOGRAPHE.
Hariulf n'emporta pas à Oudenbourg son Chronicon Centu-
lense. Il le laissa à l'abbaye de Saint-Riquier, comme le
montre l'avis final par lequel il recommande son cuvre
aux soins de ses confréres, et aussi la dédicace ?. Le manus-
crit échappa à l'incendie de 1131? et demeura à Saint-Riquier
jusqu'au xnur* siecle ; en effet la liste des abbés en téte de
l'euvre fut étendue jusqu'à Riquier II]. (1192-1206), sur le
ms. autographe*. Mais à la fin du xv? siécle l'euvre d'Ha-
riulf n'était plus à Saint-Hiquier. En effet quand Jean de la
Chapelle, curé d'Oneux, rédigea en 1492, sur l'ordre de
l'abbé Eustache Le Quien, une histoire sommaire de l'abbaye,
i| n'utilisa point Hariulf et se borna à mettre en latin la
chronique en francais de 1437*.
À la fin du xvi? siécle, Nicolas Lefévre possédait, au
témoignage de Du Breuil, un manuscrit de la Chronique de
Saint-Riquier renfermant également la vie de saint Mauguille.
Mais les citations qu'en donne Du Breuil* se rapportent en
réalité à la vie d'Angilbert par Anscher, ce qui rend assez peu
probant ce renseignement. On ne trouve pas de trace
(éd. Palmé) p. 446. Mabillon, cta Sanct., saec. II, éd, Venise, p. 176,
Henocque, I, xxxiu-xxxv et 1-15. Cette fabrication, que nous étudierons
peut-étre un jour, est visiblement postérieure à la Chronique d'Hariulf, donc
à 1105, date de son achévement. Elle parait bien antérieure au xiii siecle, car
elle était contenue dans un manuscrit qui pouvait dater de 1190 ou 1200, au
témoignage de dom Cottron (Voy. 4ppendice IV, p. 292).
1. Et aussi par Dominique de Jésus, La Monarchie Sainte, 1, 168.
2. Voy. p. 283 et 285-288 (du moins autant qu'on peut comprendre
ces vers).
3. Voy. page xxxvr1.
4. Voy. p. 3.
9. Cf. page précédente. ;
6. Dans son éd. de la Chronique d'Aimoin. Paris, 1603, in-fol., p. 77,
221.
LVIH INTRODUCTION
d'Hariulf dans le catalogue de la coll. du Président de
Thou, héritier de Lefévre, dressé en 1617 par Pierre Dupuy *.
Si Lefevre possédait ce ms., il passa dans la bibliothéque de
Paul Petau, car il est certain que celui-ci possédait un ms.
d'Hariulf. C'est de là qu'il tira ses renseignements lorsqu'il
publia, un an aprés la mort de Lefévre, son Syntagma .Nit-
hardi? ; 1l reproduisit méme une miniature de ce ms. repré-
sentant l'abbaye de Saint-Riquier *.
Deux copies furent faites de ce manuscrit.
L'une exécutée dans le second quart du xvr* siecle,
« ex cod. ms. bibliothecae defuncti Paul Petauii, senatoris
« in Parlamento Parisiensi », est représentée par le ms.
d'Amiens n? 531 (provenant de l'abbaye de Corbie). Elle
fourmille d'erreurs et semble due à un homme sachant tres
mal le latin.
1. Bibl. nation., vol. 653 de la Coll. Dupuy. — La prétention de Hugues
Ménard (Martyrologium sanctorum ordinis divi Benedicti. Parisiis, 1629,
pet. 89, p. 491) et des premiers Bollandistes (.4cta Sanct., février, t. III,
1658, p. 98) à connaitre la Chronique d'Hariulf est des plus suspecte, car ce
qu'ils donnent comme tel n'est que la Vita Angilberti d' Anscher, attribuée
.faussement à Hariulf, dont on ne savait rien jusqu'à la 1re éd. du Spici-
legium.
$. De Nithardo, Caroli Magni nepote, ac tota ejusdem Nithardi
prosapia breve syntagma. Parisis, 1613, pet. in-4^.
3. Ce ms. figure dans le brouillon du Catalogue de la Bibliothéque de
Paul Petau, sous le titre de Gesta Centulensis ecclesiae, l. 49, fol 65 (sic)
(Bibl. Nat., man. fr. 2624, fol. 27 verso). ll passa à sa mort (17 sept. 1614)
dans la bibliothéque de son fils, Alexandre Petau, oüà il porta le no 59 ou 60.
On le trouve mentionné dans lInventaire des mss. relatifs à l'Histoire de
France, dressé par Godefroy. La Bibl. Nat. en a trois copies : 19 ms. fr.
262^, fol. 26 v. : « n? 59 : Gesta Centulensis ecclesiae. Item vitae
Madelguli (us. Madelgisili] et Vita Angilberti Centulensis atque |lis.
auctore] Ansescheri [lis. Anschero] abbatis [abbate]. in-59. » — 29 ms.
lat. 17917, fol. 368 v. « no 59: Gesta Centulensis ecclesiae. Item Vita
Magdelgule et Vita Angilberti Centulensis atque Ansecheri abbatis,
in-4o. » — 39 ms. fr. 21089. fol. 75 r. : « no 60: Gesta Centalensis
(sic) ecclesiae. Item vitae Madelguli, et Vita Angilberti Centalensis
atque Ausischeri (sic) abbatis, in-ho. » — Cet inventaire de Godefroy
aurait été exécuté vers 1645 selon M. L. Delisle (Le Cabinet des mss. de la
Bibl. Nat., Y, 288), mais ce serait alors une copie d'un Catal. antérieur,
cf. p. 1xvir, n. 4. Le manuscrit ne figure plus dans le Catalogus librorum
manuscriptorum bibliothecae V. C. Alexandri Petauit, Senatoris Pa-
risiensis, CIO DCXLVII, exécuté en 1647 par P. Dupuy (Bibl. Nat., Coll.
Dupuy, vol. 653, fol. 62-194). Cf. p. 1x1, n. 1.
LE MANUSCRIT LIX
L'autre est due à André Duchesne. Elle fut donnée par
son fils, Francois, à dom Luc d'Achery qui, en l'absence de
tout manuscrit à Saint-Riquier, la fit imprimer au t. IV
du Spicilegium paru en 1661!. Cette copie de Duchesne
fut alors renvoyée à Saint-Riquier ?. Il résulte d'un examen
méme superficiel des variantes que la copie de Duchesne
remonte à la méme source que A, et par suite a été exécutée
sur le manuscrit de Petau. En effet tous les chapitres
supprimés de parti pris dans A (le manuscrit. d'Amiens),
manquent dans Sp. 1 (1'^ éd. du Spicilegium"). Certains
mots sont omis à la fois dans Sp. f et A: tel dignitatis
(p. 85, note 5). Dans les deux se retrouvent les mémes
additions marginales: ainsi au chap. 9 du hv. IIT. post
domnum Ludovicum, etc. (p. 113, note 5). Les mémes
observations marginales : ainsi liv. III, chap. 5 (p. 102, note £j
vide vitam S. Angilberti et Nithardum. — 'Tout cela ne
peut étre l'effet du hasard.
On pourrait objecter que ces concordances s'expliquent
en ce que Sp. 1 est copié sur A ou réciproquement. Mais la
premiere hypothése est inadmissible. Sp. 1 ne peut avoir
été copié sur A qui fourmille des fautes les plus grossiéres,
et qui, en outre, omet des mots qu'on retrouve dans Sp. 1.
Ainsi pro (p. 53, e) ante deficeret (p. 54, a) igitur
(p. 97, c), altare (p. 59, g), in quo reliquiae ejus et Pauli
(59, h), Gualarici, Vedasti (p. 65, aa), saga de pallio V
(p. 69, 2), une ligne entiére (p. 71, a), etc.*
1. Voy. l'Avertissement au Lecteur, p. 13 du t. IV.
2. Appendice I (p. 287) : « Nous n'avons icy d'autres livres ny d'autres
« chartes que le ms. d'Ariulfus que dom Luc a fait imprimer. » C'est à tort
que M. Sickel (.4cta Carolin., 1l, p. 59-60) suppose que la copie d'André
Duchesne est représentée par le ms. lat. 11733 (anc. Rés. Saint-Germain, paq.
13, n? 7) de la Bibl. Nat. Ce ms., oà la Chron. d'Hariulf occupe le fol. 215-
277, n'a absolument aucune valeur, étant une simple copie de la 1re édition
de d'Achery. Une collation méme sommaire met ce fait hors de doute.
3. Ces chapitres supprimés (p. 37 f, 144-148, 196-201, 256-258, 258-261)
contiennent surtout des récits miraculeux et des visions. Voy. encore p. 26 d,
20 a (les mots entre crochets manquent dans Sp. 1 et A) 30 f, 31k, 33 i,
35 e, 681, 86 b, 144 c, 167 j, 168 cd, 169 b, 196 b, 209 e, 219 h, 221 h, 241 f.
4. Voy. encore 73 d, 78b, 83e, 91g, 96a, 98d, 99 a, 102c, 119 f, 122b,
LX INTRODUCTION
Sp. 1 n'a pu lire certains mots qu'a lus À : par ex. coram
(p. 17, 9.
L'hypothése inverse paraítrait plus vraisemblable. On s'ex-
pliquerait assez bien les fautes de A par la difficulté de
déchiffrer l'écriture d'André Duchesne, qui n'est pas tou-
jours commode à lire. Mais cela est également insoute-
nable. D'abord A nous dit avoir copié le ms. de Petau.
De plus, nombre de passages de A ne se retrouvent pas
dans Sp. 1: Exemples : 6 lignes (p. 102 f.) que Sp. 1 rem-
place par Aic aliqua desunt, une épitaphe entiere (p. 103 c),
deux pages entiéres (p. 104-105), reproduites par A et omises
par Sp. 1, les clauses finales de plusieurs diplómes omises
par Sp. 1 (p. 111, 115, 131, etc.),. les vers des p. 218, 277,
279, 281. | !
Une seule exception : au chap. 11 du liv. II (p. 72, e) A a
omis comme Sp. 1 le milieu d'une lettre de Charlemagne à
Alcuin, en mettant en marge, comme Sp. 1, edita in operibus
Alcuini, pag. 1147. Cela déroute au premier abord, car cette
éd. des ceuvres d'Alcum parut en 1617, trois ans aprés la
mort de Paul Petau ; elle est justement d'André Duchesne,
et c'est à lui qu'est visiblement dü ce' renvoi marginal. On
pourrait donc croire que A a copié Sp. 1 (copie de Duchesne,
rappelons-le). Mais cela est impossible d'aprés les consta-
tations précédentes. En réalité Duchesne a écrit ce renvoi
sur le manuscrit de Paul Petau prété par son fils Alexan-
dre Petau, ainsi que cet autre renvoi haec inedita en marge
des mots De hoc autem quod cartula. A, qui a copié le ms.
de Paul Petau aprés sa mort!, a trouvé tout. naturellement
ces renvois et ila cru qu'il serait plus simple et plus
commode de copier l'éd. plutót que le ms. Ce qui le prouve,
c'est que À a laissé en blanc la fin du fol. 41 rect. et la moi-
tié du 41 verso. Remarquons en outre que Á reprend deux
13^ i, 143 e, 153 d, 156 k, 158 a. 161 a, 165 c, 186a, 193 a, 201 c, 206 b,
211 b, 214 c e, 224 f, 235 c e, 245 d, 249 e, 250 d, 263 i, 265i, 271a.
1. Voy. plus haut p. r.vri « ex cod. ms. bibl. defuncti Paul Petauii ».
LE MANUSCRIT LXI
mots plus haut que Sp. 1 : « nihil praejudicamus. De hoc
autem quod cartula ». Ces deux mots il n'a pu les trouver
dans Sp. 1 qui les omet, il les a donc pris dans P (ms. de
Petau), nouvelle preuve que celui-ci contenait la lettre de
Charlemagne tout entiére.
Ce ms. de Petau n'a pas passé dans la bibliothéque de
la reine Christine, et par suite il n'y en a pas trace au Vatican !.
On verra plus loin ce qu'il devint.
Cependant la copie de Duchesne était tellement insuffisante
que Mabillon et Ruinard s'inquiétaient de trouver un exem-
plaire de la chronique d'Hariulf et faisaient. faire partout des
recherches.
. L'abbaye de Saint-Rüquier ne possédait d'autre manuscrit
que la copie de Duchesne ?. En 1672 ils apprirent l'existence
d'un manuscrit d'Hariulf dans la bibliothéque des Carmes
déchaussés de Clermont-Ferrand ?, et se préoccupérent
aussitót de l'acquérir.
1. Ce ms. n'était plus dans la Bibl. d'Al. Petau en 1647 (voy. p. 1vni,
note 3, à (a fin). Yl ne figure donc pas dans le Catalogus librorum ma-
nuscriptorum reginae Sueciae (Bibl. Nat., lat. 9372, fol. 4-278) dressé par
Alexandre Petau lui-méme (selon M. L. Delisle, Cabinet des mss., I,
287-288), évidemment au moment oü il vendit ses mss. à la reine Christine
[(1650), catalogue publié en grande partie par Montfaucon, Bibl. bibl.,
I, 61-97.] On ne le retrouve pas davantage dans le Catalogue des manus-
cripts et miniatures de feu Monsieur Petau, conseiller à la Grand
Chambre du Parlement de Paris, plaquette de 16 pages in-4^ publiée à
la mort d'Alex. Petau, 1672 (2 exempl. à la Bibl. Nat. dans le ms. lat. 18610,
aux fol. 77 et 84), ni à la derniére vente;de la bibliothéque en 1722, qui,
outre les livres, comprend 181 manuscrits. Voy. Bibliothecae Petaviana et
Mansartiana, ou Catalogue des bibliothéques de feu Messieurs Ale-
aandre Petau et Francois Mansart... La vente se fera par Abrah. de
Hondt le 23 février et suiv. 1722. — A la Haye, chez Abraham de Hondt,
1722, in-12. (Bibl. Nat., Q. Jullien, 726 (sic).
2. Voy. Appendice I, p. 287.
3. Il porte j, n9 37 dans le Catalogue des mss. du collége des Carmes de
Clermont-Ferrand, publié par Philippe Labbe. (Specimints antiquarum
lectionum graecarum, latinarumque supplementa decem cum coronide
libraria, seu Catalogo Catalogorum, bibliothecarum..... Parisiis, 1652,
pet. in-49), p. 207 : «no 37. Gestorum Centulensis ecclesiae libri quatuor.
Vitae Madelgisili confessoris et Angilberti abbatis etc. (sic), de miraculis
ejusdem Angilberti etc. (sic.). » Montfaucon a publié comme anonyme un
catalogue de bibliothéque qui est en réalité celui des Carmes de Clermont-
Ferrand. Le ms. d'Hariulf y figure (Bibl. bibliothec., 1I, 1279, 2« col.), sous
LXII INTRODUCTION
C'est évidemment à leur instigation que dom Audibert,
général des Bénédictins de la congrégation de Saint-Maur,
se mit en rapport avec Frére Francois, pére provincial des
Carmes déchaussés de Toulouse. Le 27 avril 1672 ce dernier
répondait qu'il ferait les démarches nécessaires. Une lettre
du 27 juillet, adressée de Saint-Allyre (faubourg de Cler-
mont) par un moine bénédictin, Germain Claveau, à son
oncle dom Bernart Audibert, nous apprend queles démarches
venaient d'aboutir. Le prieur des Carmes déchaussés de
Clermont, aprés quelques difficultés, promettait le manuscrit
enéchangedes dix volumes parus du Spicilegium de d' Achery ?.
Mais il semble qu'il se soit ravisé et que les négociations
aient continué, car le manuscrit n'arriva pas à Saint-
Germain-des-Prés avant la fin de l'année, et le paiement se
fit en argent ; du moins on peut le supposer puisque Charles
d'Aligre, abbé commendataire de Saint.Riquier, s'était
engagé à payer les deux tiers des frais d'achat et de trans-
port ?. Le manuscrit était destiné à l'abbaye de Saint-
Riquier dont Fr. Victor Cotron entreprenait alors l'histoire.
Le 27 janvier 1673, celui-ci écrit à Mabillon pour le féliciter
de l'arrivée du manuscrit à Paris, mais en méme temps il
le prie de copier bien vite ce qui l'intéresse et de lui faire
parvenir le manuscrit par la voie d'Abbeville*. C'est ce
manuscrit déposé à Saint-Rüquier que virent dom Marténe
et dom Durant dans leur célebre voyage. Avec l'évangéliaire
de Charlemagne (conservé, c'est le n* IV de la bibl. de la
ville d'Abbeville), c'était le seul manuscrit intéressant qui
restát à la bibliothéque de l'abbaye de Saint-Riquier*. Ce
la cote 00 : « Gestorum Censurensis [lis. Centulensis] ecclesiae libri quatuor.
Vitae Madelgisili confessoris et Angiberti [//s. Angilberti] abbatis et de mira-
culis ejusdem Tractatus auctore Anschen. [//s. Anschero] abbate. »
1. Appendice II, p. 289.
2. Appendice III, p. 290-291.
3. Appendice IV, p. 291-293.
4. Ibid.
5. « Ce seroit le lieu de parler de la belle bibliothéque qui étoit autrefois
« à Saint-Riquier; mais le malheur des guerres et le peu de soin des religieux
« avant la réforme [la réforme de Saint-Maur au xvir? siecle] l'ont tellement
LE MANUSCRIT LXIII
ms., au dire des deux savants bénédictins, paraissait étre
l'original. C'était aussi le sentiment de Mabillon, quarante
ans auparavant, lorsqu'il reproduisait dans ses Vetera Ana-
lecta précisément la méme épitaphe finale d'aprésle manuscrit
qui venait d'arriver de Clermont, car elle manquait dans la
copie de Duchesne et par suite dans la premiere édition du
Spicilegium : « Hariulfus... suum ipsius epitaphium scripsit in
« fine chronici Centulensis ; quod chronicon in tomo quarto
« Spicilegii editum est ad fidem exempli Chesniani. Hoc in
« exemplo deerant nonnulla, quae ez autographo per me recu-
« perato excerpsi, in his epitaphium superius relatum »t.
À la méme époque Mabillon, cherchant un texte de la vie
d'Angilbert à insérer dans le siecle IV de ses Acta Sancto
rum ordinis Sancti Benedicti, se trouvait amené à reproduire
tout le second livre de la chronique d'Hariulf. Il suivit
l'édition du Spicilegium aprés l'avoir collationnée avec le
codex manuscriptus. Ce codex, qui, à son témoignage, conte-
nait l'épitaphe d'Hariulf, est évidemment le méme manus-
crit qu'il avait utilisé pour ses Analecta, le ms. de Cler-
mont?. Diverses notes de son édition contribuent à nous
« dissipée, qu'il n'y a plus que deux manuscrits qui méritent quelque atten-
« tion. Le premier est un texte des évangélistes écrit en lettres d'or sur du
« vélin pourpré, donné à saint Angilbert par l'empereur Charlemagne.
« L'autre est la chronique du monastére écrite par Hariulfe, religieux de
« Saint-Riquier. Le manuscrit est du temps de l'auteur et pourroit bien étre
« l'original. On y lit son épitaphe qu'on sera bien aise de trouver ici.
« Epitaphium scriptoris.
« Pontivo natus, pronus studiis Hariulfus, etc.
« Voyage littéraire de deux religieux bénédictins de la Congrégation
« de Saint-Maur, seconde partie, Paris, 1717, in-^9, p. 175-176. »
1. Vetera Analecta, Paris, 1675, in-85, t. I, p. 437. La copie de l'épi-
taphe d'Hariulf (ibid., p. 431-432) est plus compléte et meilleure que celle
du Voyage littéraire.
2. Acta SS. ord. S. Bened, saec. IV, t. 1 (1677), p. 91: « Is [Hariulfus]
chronicon Centulensis abbatiae libris quatuor edidit sub finem saeculi xi,
egregium sane bonae antiquitatis monumentum. Exstat in Spicilegii tomo 4,
praeter hiatus nonnullos, quorum aliquos subinde ex ms. codice supplebo,
Hariulfi epitaphium relaturus iu libro de viris illustribus nostris. » Cette
derniére phrase fait allusion aux 44nnales Benedictini que préparait Mabillon.
Cette épitaphe n'y fut publiée que bien longtemps aprés, à la page 195 du
tome VI de ces Annales qui parut en 1739, trente-deux ans aprés la mort
de Mabillon, et est du à dom Marténe. .
LXIV INTRODUCTION
assurer qu'il a eu entre les mains un manuscrit ancien de la
chronique de Saint-Riquier. C'est ainsi qu'à la page 108!
il note que dans l'original certains mots (qu'il imprime entre
crochets) étaient d'une autre main et avaient été biffés;
deux feuillets avaient été arrachés depuis le chapitre im
jusqu'au chapitre vir; enfin la. méme rature se retrouvait
dans la table des chapitres qui est en téte de ce livre II.
Pour le siécle VI, Mabillon et Ruinart se trouvérent en-
core ne point posséder de récit hagiegraphique en dehors de
la vie de deux célébres abbés de Saint-Riquier, Enguerrand
et Gervin I. Ils durent recourir de nouveau à la compila-
tion d'Hariulf et collationnérent la 1" éd. du Spicilegium
avec le manuscrit autographe, « ex Spicilegii Ácheriani tomo
« 4 cum ms. cod. autographo collata », « ex tomo 4 Spici-
« legii Acheriani et ms. cod. Centulensi autographo » ?. Ils
négligérent cependant de reproduire la plupart des chartes
insérées par Hariulf, en se contentant de renvoyer à l'édi-
tion du Spicilegium.
Ces éditions de Mabillon reproduisant ainsi le livre II et
presque tout le livre IV d'Hariulf seraient extrémement.
précieuses, si le savant bénédictin avait pris la peine de
copier le manuscrit qu'il qualifie d'autographe. Malheureu-
sement l'examen de son texte montre qu'il s'est borné à
reproduire l'édition de d'Achery, et que sa collation du
manuscrit a été trés rapide et lui a permis seulement de
combler les lacunes et de corriger quelques bévues de l'éd.
du Spicilegium. Trés probablement Mabillon s'est borné à
reporter ses corrections en marge d'un exemplaire du Spici-
legium?. On en comprendra la raison en pensant qu'il n'a dà
1. A la page 104 de l'éd. de Venise.
2. Les deux vol. du siécle v1 des 44cta parurent simultanément en 1701.
Dans léd. de Venise, la Vita v. .4ngelrann: est au t. I, p. 435-447, la
la Vita S., Gervini au t. II, p. 323-341.
3. Un exemple montrera combien cette collation a été superficielle : repro-
duisant la partie du 1. IV d'Hariulf, qui concerne l'abbé Enguerrand, Mabillon
a omis les ch. 9, 30 et 31 (qui rapportent des Miracles de saint Riquier),
sous prétexte qu'ils font défaut, bien qu'annoncés dans la table en téte du
l. IV. Or, ces chapitres, omis dans Sp. 1, sont précisément donnés par le
LE MANUSCRIT LXV
avoir le manuscrit de Clermont que trés peu de temps. En
effet nous avons vu plus haut que dans sa lettre du 27 jan-
vier.1673 dom Cotron le pressait d'y prendre bien vite ce
qui l'intéressait et d'envoyer le manuscrit à Saint-Riquier !.
Quand il édita ses Acta Sanctorum, Mabillon ne l'avait plus
sous les yeux et dut se contenter des rectifications qu'il
avait pu noter. Du reste il qualifie ce ms. de coder Centu-
lensis?, preuve que celui-ci était alors à Saint-Riquier et non
plus à Saint-Germain-des-Prés.
Lorsque dom de la Barre entreprit la refonte du Spici-
legium, il se préoccupa de donner des textes plus corrects
que n'avait fait dom Luc d'Achery. En ce qui concerne la
chronique d'Hariulf il eut la bonne fortune de recevoir de
dom Ursin Durant. copie du ms. de Clermont passé à
Saint-Riquier?. Nous avons dit plus haut*, que dom Durant
avait eu l'occasion de le consulter à Saint-Riquier lors de
son célébre voyage littéraire avec dom Martene.
Il était temps que de la Barre entreprít cette édition, car
le manuscrit. périt dans l'incendie du monastére de Saint-
Riquier de 1719 *.
On a vu plus haut que Sp. 1 et A dérivaient du manuscrit
de Petau. On peut se demander maintenant si celui-ci ne
serait pas identique au ms. de Clermont. D'aprés tous les
inventaires", ce ms. de Petau renfermait avec la chronique
de Saint-Riquier, la vie de saint Mauguille, la vie d'Angil-
ms. de Clermont. Il est évident que Mabillon avait oublié de les noter sur
son exemplaire de Sp. 1.
1. Voy. Appendice IV, p. 293.
2. Voy. p. précédente.
3, Spicil qiu, 2e éd. 1723, in-fol., t. III, p. 291: « Chronicon Centu-
« lense cum in priori editione variis mendis deformatum, et aliquot non
« commatibus solum sed etiam capitibus mutilatum publici juris factum
« fuisset, nunc integrum edimus, ex humanitate R. P. d. Ursini Durant, qui
« Centulensis abbatiae codicem cum editis accuratissime contulit et capita
« quae deerant omnia restituit. »
4. P. rxn.
9. Voy. Appendice VIII, p. 310-311. La copie de dom Ursin Durant
pour de la Barre est donc antérieure à 1719.
6. Voy. plus haut p. r.vri, n. 3.
LXVI INTRODUCTION
bert par Anscher, les miracles du méme. Or le ms. de
Clermont renfermait les mémes ouvrages dans le méme
ordre!. De plus dans le ms. de Petau se trouvait une
miniature représentant l'abbaye de Saint-Riquier à la fin
du viri? siecle, miniature que fit graver Petau en téte de son
Syntagma, Nithardi?. D'autre part, au témoignage du P.
Dominique de Jésus, supérieur des Carmes de Clermont, le
ms. de Clermont avait une miniature représentant la méme
vue?. Quand ce ms. de Clermont arriva à Saint-Germain-
des-Prés, M. d'Aligre, abbé commendataire de Saint-Riquier,
fit (en 1673) graver cette miniature qui fut insérée dans les
Acta Sanctorum ord. S. Benedicti de Mabillon, et il est
visible que ce dernier dessin et celui du Syntagma. Nithardt
reproduisent un méme original. Toutes ces coincidences ne
sauraient étre fortuites, et comme de bons juges, tels que
Mabillon, Durant et Martene, ont considéré le ms. de
Clermont comme l'autographe d'Hariulf, et que d'autre part
le ms. de Petau n'a certainement pas passé dans la biblio-
théque de la reine Christine et de là au Vatican?, il nous.
est permis de croire qu'il ne fait qu'un avec le ms. de Petau.
Nous pouvons aller plus loin et essayer de voir comment
ce ms. passa aux Carmes de Clermont. La fondation de ce
couvent n'est point ancienne en cette ville. Les Carmes y
remplacerent les Augustins en 1631, à l'instigation surtout
du chancelier Séguier. Or, celui-ci permit aux Carmes de
prendre dans sa célébre bibliothéque tous les livres qu'ils
jugérent bon, ce qui leur constitua la plus belle bibliotheque
de l'Auvergne, surtout en ouvrages historiques *.
1. Voy. la Préface de l'éd. in-fol. du Spicilegium et les Inventaires cités
plus haut, p. rx1, n. 3.
2. Paris, 1613, pet. in-4o.
3. Voy. plus bas p. 56, n. 2.
4. Saec. IV, p. 111.
9. Voy. plus haut, p. rxi, n. 1.
6. Voy. abbé Cohadon, AHecherches historiques sur l'ancien monastére
de Chantouin (dans les Tablettes historiques de l'Auvergne de Bouillet,
III, 560). Je dois à l'obligeance de M. Chambon et à l'érudition de M. de
Verniére la connaissance de cet article.
LE MANUSCRIT LXVII
C'est de là que provient le manuscrit d'Hariulf!. Ainsi
qu'un certain nombre d'autres ms. de Paul Petau, il avait
passé dans la bibliothéque de Pierre Seguier ?. Il est fort
probable que c'est Giraud Vigier (Dominique de Jésus) lui-
méme, conseiller de Séguier, qui le choisit pour le couvent
dont il allait étre le prieur. Il était fort curieux de livres an-
ciens au témoignage de son successeur et éditeur, le P.
Modeste de Saint-Amable?, et avait du reste besoin de ce
manuscrit pour son grand travail de la Monarchie Sainte de
France. Le ms. d'Hariulf passa donc à Clermont entre 1632
et le 30 janvier 1638, date de la mort de Dominique*.
D'autre part il semblerait à certains indices quele ms. de
Petau düt étre une copie moderne. Ainsi 1? Sp. 1 et A sont
certainement des copies de P; or, ces deux textes s'accor-
dent pour omettre de parti pris un certain nombre de cha-
pitres dont ils se contentent de donner le titre; ces
omissions portent principalement sur les passages racontant
des miracles et des événements fabuleux, tels que la vision
de Charles le Gros*. On serait donc porté à conclure que
leur source commune, 2, ne contenait pas ces passages et,
par suite, ne saurait étre le ms. autographe d'Hariulf.
2* Certaines fautes de A peuvent venir à l'appui de cette
conjecture ; ainsi: in honores Mariae (p. 56, a), festieitates
Remigii (p. ?40, e), au lieu de: in honore sanctae Mariae,
festivitate sancti Remigii. Cela semblerait indiquer qu'il y
avait dans P: in honore s. Mariae, festivitate s. Remigii. A
aurait joint par erreur l's abréviatif de sanctae, sancti au
1. Et pour le dire en passant, deux registres de Philippe-Auguste dont la
résence à Clermont semblait inexplicable. Ils ont été pris en réalité à la
Dihliothàque du chancelier Séguier.
2. L. Delisle, Ze Cabinet des Manuscrits, I, 288.
3. Voy. le Planctus in obitu en téte du t. 1 dela Monarchie Sainte.
4. Voy. Monarchie Sainte, I, 172 « Hariulphe... écritl'histoire de ce mo-
nastére (Saint-Riquier) en trois (sic) livres qui n'ont pas été imprimés et
que j'ay dans notre bibliothéque ». Rappelons que notre ms. figure dans
le Catal. de la Bibl. des Carmes, édité par Labbe, dés 1652, d'aprés une
communication du P. Louis de Saint-Charles, cf. plus haut p. r.viu, n. 3 et
LXI, n. 1 et 3.
9. Voy. p. 37 f'et 38, 154-148, 196-200, 256-258, 258-261, etc.
LXVIII INTRODUCTION
mot précédent. Mais cette maniere d'abréger le mot sanctus
ne se rencontre point dans les mss. anciens.
Comment concilier une contradiction aussi manifeste ?
. Deux explications peuvent étre données: 1? la mention
« ex cod. ms. bibliothecae defuncti Pauli Petauii », de A
peut avoir été simplement copiée sur le ms. moderne repro-
duit par A. Dans ce cas ÁÀ ne proviendrait de P que par uninter-
médiaire moderne. 2? 4 a été copié directement sur P, mais
lescribe a exécuté sa copie d'une facon hátive sousla direction
d'un érudit qui lut a marqué les passages sans intérét qu'il
devait omettre pour aller plus vite. Comme ces omissions se
retrouvent dans la copie de Duchesne, donnée à d'Achery
(Sp. 1), 1l n'est point douteux dans ce cas que cet érudit ne
soit André Duchesne'. C'est lui. qui a écrit en marge de
l'original d'Hariulf les renvois à son éd. d'Alcuin, repro-
duits par $p. 1 et A?. Ce qui me ferait pencher vers cette
deuxieme explication, c'est, d'abord, quele copiste de A n'est
certainement point érudit ; il savait à peine le latin, comme
le montrent les nombreuses bévues qu'il a commises, et n'a
pu de lui-méme faire le partage de ce qu'il devait copier
ou omettre. En second lieu on peut remarquer que plus
1. On pourrait se demander si 44 n'est point de la main de Duchesne.
Quoique lécriture présente avec la sienne une certaine ressemblance, elle
n'est certainement pas de lui, au jugement des paléographes que j'ai consultés,
MM. Couderc et Auvray.
2. Voy. plus haut p. Lx. Dans A, il y a un autre renvoi à cette éd. qui
manque dans Sp. 1 (Voy. p. 12 b.). Selon Dominique de Jesus (II, 462),
André Duchesne aurait eu. en sa possession le ms. d'Hariulf: « Entre les
« auteurs modernes, ceux qui ont le plus relevé la mémoire de ce glorieux
« abbé et illustre prince (Angilbert), sont le scavant Paul Petau et le curieux
« André Duchesne, à l'occasion de son fils Nithard, duquel il écrivoit la vie.
« Ce dernier avoit entre ses mains le manuscrit d'Hariulf qui appartenoit
« autrefois au. célébre Nicolas Faber, selon la remarque qu'en fait Jacques
« Dubreuil. » Mais ce passage ost certainement erroné. Dominique renvoie
au Syntagma Nithardi de Pcetau, qui fait. bien allusion à la Chronique
d'Hariulf, et au t. I1 des Historieus de Duchesne qui se contente de repro-
duire le Syntagma. Il y a une erreur visible. Au lieu de Ce dernier, il faut
lire Le premier (c'est-à-dire Petau). La faute doit étre imputée sans doute
au P. de S. Amable, traducteur de Dominique, qui aura mal compris cette
phrase. Sur la possession du ms. d'Hariulf par Nicolas Lefévre, voy. plus
haut p. Lvir-Lvii.
LE MANUSCHIT LXIX
d'un passage reproduit par ÁÀ et omis par Sp. 1 est écrit
d'une encre plus noire, comme sile copiste de A l'avait laissé
provisoirement en blanc pour le recopier plus tard. Ainsi:
au liv. III, ch. 5, les lignes de regno à indissoluto repertus
est (p. 102 f), etl'épitaphe d'Angilbert par Micon (p. 103 c).
Enfin pour la lettre de Charlemagne à Alcuin qui, on l'a vu
plus haut!, était dans la source de Sp. 1 et A, le copiste
de À avait laissé un blanc, mais il ne l'a pas rempli.
Selon qu'on adopte l'une ou l'autre hypothése, on éta-
blira les généalogies suivantes: je rappelle que C7. désigne
le ms. des carmes de Clermont, P le ms. de Petau, Sp. 1
et Sp. 2 la premiere et la seconde édition de notre Chro-
nique dans le Spicilegium de d'Achery, A le ms. d'Amiens,
Mab., les reproductions et remarques de Mabillon dans ses
Acta Sanctorum, X l'intermédiaire supposé entre P d'une.
part, Sp 1 et A de l'autre.
1 2
CL. (— P) CL. i p)
|
Mab.
Quel que soit le parti auquel on s'arréte, il est évident
que Sp. 2, copie plus soignée et beaucoup plus complete,
devait étre la base de notre édition. Le grand intérét de A,
c'est de confirmer bien des lecons de Sp. 2 en désaccord
avec Sp. 1. Mais comme, d'autre part, A dà à un scribe igno-
rant fourmille de fautes grossiéres, il a paru évident que
l'accord de Sp. 1 et Sp. ? l'annule et dans ce cas (sauf des
exceptions trés rares et justifiées), ses lecons ont été rejetées
en note. Quant aux éd. de vies de Saints extraites d'IHariulf
2. P. rx-rxr.
LXX INTRODUCTION
par Mabillon, on a vu plus haut, que si certaines remarques
de Mabillon étaient précieuses, son texte n'en était pas
moins une reproduction de Sp. 1. Aussi n'ont-elles point
été d'un grand secours.
Une exception a été faite à ces regles pour le Libellus
Angilberti, inséré par Hariulf en son livre II. Il a paru plus
commode pour l'étude de mettre dans le texte les lecons
du ms. du Vatican (R.), bien qu'elles ne soient pas toujours
les meilleures, et de rejeter en note celles d'Hariulf (repré-
sentées par Sp. 2, 1, A, Mab.). Seules les rubriques des
chapitres, qui sont l'oeuvre propre de notre chroniqueur, ont
été maintenues dans le texte.
LISTE DES PRINCIPAUX OUVRAGES CONSULTES
Acta Sanctorum (Bollandistes). Les t. III de février, III d'avril
et I de novembre.
Belleval (René de). Les fiefs et les seigneuries du Ponthieu
et du Vimeu, essai sur leur transmission depuis
l'an 1000 jusqu'en 1789. Paris, 1870, 1 vol. in-4*.
Bonnault (L. de). Etude sur Saint-Riquier (dans les Mé-
moires de [la Société d'émulation | d'Abbeville,
t. XVI, 1887, p. 1-79).
Cohadon (l'abbé). Zecherches historiques sur l'ancien mo-
nastére de Chantouin (dans les Tablettes histo-
riques de l'Auvergne de Bouillet, t. IIT).
Corblet (labbé J.). Hagiographie du diocése d'Amiens.
Paris-Ámiens, 1869-75, 5 vol. in-8*.
Delisle (L.). Le Cabinet des Manuscrits de la Bibl. Nationale.
Paris, 1868-1881, 3 vol. 1in-4*.
(Devérité]. Histoire du comté de Ponthieu, de Montreuil et
de la ville d'Abbeville, sa capitale. Londres (sic),
1765, 2 vol. 1n-12.
Devienne (dom). Histoire d'Artois, 1785.87, 5 vol. in-8.
Dominique de Jésus (Giraud Vigier]. La Monarchie Sainte
historique, chronologique et généalogique de F. rance,
ou La Vie des Saints et bien-heureux qui sont sortis
de la seconde tige royale de France. Clermont,
1670-77, 2 vol. in-fol.
Dümmler (Ernst). Geschichte des Ostfrünkischen Reichs.
2* éd. Leipzig, 1887-1888, 3 vol. 1n-8*. Cf. Poetae
latini aevi carolini.
LXXII OUVRAGES CONSULTÉS
Foppens (Joannes Franciscus). Bibliotheca Belgica. Bru-
xelles, 1739, 2 vol. in-4*.
Garnier (J.), Dictionnaire topographique du département de
la Somme. kmiens, 1867-1878, 2 vol. in-8? (t. 21
et 24 des Mém. de la Soc. des Antiq. de Picardie).
Gilbert. Description... de Saint-Riquier. Amiens, 1836, 1 vol.
in-8*. |
Havet (Julien). Questions Mérovingiennes (Bibliothéque de
l'Ecole des Chartes, 1885, p. 430-439; 1887, p. 8,
40, 42, 58).
Hennebert. Zistoire générale de la province d'Artois. 17786-
89, 3 vol. in-8?.
Hénocque (l'abbé). Histoire de l'abbaye et de la ville de
Saint-hiquier (dans les Mémoires de la Société
des Ántiquaires de Picardie, série in-4*, t. IX, X
et XI). Amiens, 1880-88, 3 vol. in-4*. [Je dois une
mention particuliére à cet important travail. Sans
doute la critique en est peu süre et le style terri-
blement démodé, mais il est trés complet et vrai-
ment consciencieux].
Histoire littéraire de la France par les Bénédictins (les t. VII
et XID.
Jahrbücher des deutschen Reichs par Bonnell, Breyzig, Hahn,
CElsner, Abel et Simson.
' Ignace (le P. Joseph de Jesus-Maria). Histoire ecclésiastique
de la ville d'Abbeville et de l'archidiaconé de Pon-
tieu au diocése d Amiens. Paris, 1646, 1 vol. in-4*.
Jean de la Chapelle. Chronica abbreviata... Sancti Richarii,
éd. Prarond. Paris, Picard, 1893, in-8*.
Krusch (Bruno). Zur Chronologie der Merovingischen Konise
(dans les Forschungen zur deutschen Geschichte,
t. XXII, 451-490).
Louandre (F.-C.). Histoire d' Abbeville et du comté de Ponthieu
jusqu'en 17789. Paris- Abbeville, 1844-45, 2 vol. in-8*.
Mabillon (dom). Annales ordinis Sancti Benedicti. Paris,
1703-1739, 6 vol. in-fol.
t—
ex.
OUVRAGES CONSULTÉS LXXIII
— . Acta Sanctorum ordinis Sancti Benedicti. Paris,
1668-1701, 9 vol. in-fol. — 2* éd. Venise, 1733.
40, 9 vol. in-fol.
— Vetera Analecta. Paris, 1675-85, 4 vol. in-8». —
2* édit. Paris, 1723, 1 vol. 1n-fol.
Malbrancq (Jac.). De Morinis et Morinorum rebus... Tornaci
Nerviorum, 1639-54, 3 vol. in-4*.
Martene et Durant. Voyage littéraire de deux religieux
bénédictins de la Congrésation de Saint-Maur.
Paris, 1717, in-4*. |
Petau (Paul). De Nithardo, Caroli Magni nepote ac tota
ejusdem Nithardi prosapia breue syntagma. Pari-
siis, 1613, pet. in-4*.
Poetae latini aeei Carolini, éd. Dümmler et Traube (Mon.
Germaniae, série in-Á^). Berlin, ? vol. in-4? (le
t. III en cours)...
Prarond (Ernest). Histoire de cinq villes et trois cents vil-
lages, hameaux ou fermes. Quatriéme partie :
Saint-Riquier et les cantons voisins. Paris-Abbe-
ville, 1867-68, 2 vol. 1n-8"
Traube (Ludwig). Karolingische Dichtungen (1*" fasc. des
Schrifien zur germanischen Philologie, publiés
sous la direction de M. Max Roediger). Berlin,
Weidmann, 1888, in-8*.
— O Roma. nobilis, philologische Untersuchungen aus. :
dem Mittelalter (dans les Abhandlungen der philo-
sophisch-philologischen Classe der Konisl. Baye-
rischen Akademie der Wissenschaften. XIX. Bd.,
2* Abth.). Munich, 1891, in-4*.
— Voy. aussi Poetae latini aeei Carolini.
Van Arenbergh (Emile), article Hariulf dans la Biographie
Nationale, publiée par l'Académie royale de Bel-
gique, t. VIII (Bruxelles, 1884-5, 85), col. 728.
Wattenbach. Deutschlands Geschichtsquellen. 5* éd. 1885;
6* éd. 1893-94. 2 vol. 1n-8*.
CHRONICON CENTVLENSE
PR/EFATIO HARIULFI
IN DESCRIPTIONE GESTORUM CENTULENSIS ECCLESLE'
Postquam genus humanum, primi hominis delicto a para-
disi felicitate? dejectum, divinae miserationis obtentu cor-
rigl, et, ut patriam unde ceciderat recte vivendo appeteret,
divinitus coepit admoneri nihil utilius, salva duntaxat Dei
et proximi dilectione, atque divinorum praeceptorum exe-
quutione*, in hominum studiis inveniri posse credimus, quam
quod ea quae Justi ac fideles recta fecerunt vel dixerunt, ad
notitiam posterorum scribendo transmiserunt. Sic enim bene
gestorum quaedam imago, et velut praesentia rationabilium
hominum mentibus, qua se informent, praetenditur ut cum
modo narratur qualiter justus vixerit, quave mercede do-
natus sit, modo impius, et bonum fastidiens, quantis malis
sit gravatus edicitur, humanus animus justi mercede salu-
briter illiciatur ut bene agat, impii interitu terreatur, ne
malum faciat. Hac utique ratione non solum legalem et
propheticam, verum etiam evangelicam remur esse factam
Scripturam, ut homo Deo carus, de cujus creatione tan-
quam consilium iniens dixerat conditor Deus :. FVaciamus
hominem ad imaginem et similitudinem nostram, homo,
inquam, tantae excellentiae, tanti pretii, patule videat quid
a) Ce titre est de d'Achery. — b) foelicitate Sp. 1. — c) executione
Sp. 1, A.
1. Genése, c. I.
2 PRJEFATIO HARIULFI
studiose repudiet, quid potissimum apprehendat; et cum
tantis. . . .* Deum pro se sollicitum attenderit, 1pse
homo tandem pro se discat sollicitari. Omnia ergo quibus
instruimur divinae bonitatis signa vel monita, Scripturarum
antiquarum paginis reperiuntur inserta. Quo negotio con-
fortatus ego Hariulfus Sancti Richarii monachus, hortatu
quoque honorabilium fratrum accensus, decrevi ea quae de
antiquitate et nobilitate ecclesiae Centulensis sparsim col-
legeram in unum conformare et, ne dispersa funditus depe-
rirent, unius corporis retenta praesidio ad posterorum noti-
tiam propensius reservare. Summae nunc? majestati linguam
offerimus, ut quae deformi asinae formata concessit verba
edere!, dignetur et mihi infundere spiritum gratiae suae,
quo valeam propositum ad effectum perducere.
Finit praefatio item *.
O quicunque vales meditari spirituales,
En tibi propono quos Christi* gratia dono
Vitae donavit, vitutibus accumulavit,
Centula quos Patres, quos caeli concio fratres,
Quos sibi consortes sanctas augendo cohortes,
Ilii congaudent aeternum qui bene plaudent.
Inclytus istorum primus princepsque virorum
Hic satis expresse Richari nosceris esse :
Namque Deo carus, per quem tibi mundus amarus
Exstitit?, aethereis arrides rite choreis.
Hinc quoque sanctorum descripta cohors seniorum
Irradiat mentes, per devia non gradientes.
a) sic Sp. 1, 2, A. Sp. 1 ajoute en marge « forte modis ». — b) jam
4. — c) item omis par Sp.1 et 2. — d) Christi Sp. 2: «ita emendavimus
codicem Centulensem secuti, nam antea [Sp. 1] editum erat tibi; tibi
A. — e) extitit Sp. 1, 4.
1. Nombres, c. 22. :
NOMINA ABBATUM
Nomina eorumdem* abbatum?^.
1*.Sanctus Richarius abbas et fundator primus.
2. Ocioaldus abbas.
J. Coschinus abbas.
4. S. Guitmarus abbas.
5. Aldricus abbas.
6. Symphorianus abbas.
7. S. Anghilbertus abbas et reaedificator.
8. Nithardus abbas et comes.
9. Hericus abbas?.
10. Helizachar abbas *.
11. Ribbodo abbas.
12. Hludogvicus abbas.
13. Hruodulfus abbas et comes!.
14. Helgaudus abbas et comes.
15. Guelfo abbas.
16. Karlomannus abbas.
17. Hertbertus 8 abbas.
18. Hedenoldus* abbas.
19. Girbertus! clericus abbas.
20. Fulchericus abbas.
21. Ingelardus abbas.
22. Angelrannus abbas.
23. Geruinus abbas.
24. Geruinus abbas.
Qui sequuntur alia manu erant exarati in cod. ms.!
25. Anscherus abbas.
a) eorundem Sp. 1 .4. — b) abbatum omis par A. — c) La numé-
rotation est due aux éditeurs. Seul dans A le nom d'Ocioaldus est
suivi du chiffre 2. — d) Henricus 4. — c) Helysachar 4. — f) Hruo-
dolfus Sp. 1, Hruodolphus 4. — g) Herebertus Sp. 1, 4. — h)
Hedenaldus 4. — i) Gerbertus Sp. 1. — j) Cette note ne se trouve
pas dans A.
r NOMINA ABBATUM
26. Joannes* abbas.
27. Gelduinus abbas.
28. Petrus abbas.
29. Guifredus abbas.
30." Richerus abbas.
31. Laurentius abbas.
32. Ursus abbas.
33. Richerus abbas.
O quot sanctorum tegit urnas discipulorum,
Aula patens patrio principe Richario.
a) Johannes A.
CAPITULA LIBRI PRIMI 9
Capitula libri primi*.
. De Gestis Francorum.
De tempore quo S. Richarius ortus est et de regibus.
Qualiter, deletis impiis regibus, Clotharius omnem ob-
tinuit Franciam.
Verba domini Albini de vita S. Rücharii.
Explicatio de iisdem.
De aduentu et praedicatione sanctorum Hiberniensium.,
De austeritate vitae sanctissimi Richarii.
De ordinatione ejus.
De miraculis leprosorum.
De miseratione ejus erga captivos et quod Britanniam
petierit.
. De aduentu ejus in Sigetrudem et miraculo nivis.
. De fonte per ejus orationem inibi perducto.
. De prophetia ejus.
Desideratur hoc cap. (sic).
De constructione Centulensis monasterii.
. De sancta Hrictrude commatre ejus.
. De caeco illuminato.
. De adventu regis Dagoberti ad eum.
. De ordinatione Ocioaldi, et ut sanctus heremum petierit.
. Qua miseratione corpus proprium in heremo contri-
verit.
. De transitu ejus ad Christum.
. De gloria ejus coelitus Sygobardo ostensa.
. De translatione corporis ejus in Centulam.
^. De miraculis ad sepulchrum ejus peractis. Deest (sic).
. De successoribus regum Franciae.
. De abbate Ocioaldo et aliis quatuor abbatibus*.
a) Sp. 1 et 2 omettent cette table.
. Hist. Franc.
cap. 1
IN NOMINE SANCT/E ET INDIVIDU/E TRINITATIS
INGIPIT TEXTUS GESTORUM EGGLESLE GCENTULENSIS
LIBER PRIMUS*
CAPUT PRIMUM.
Dg cEsTis l'aaANCORUM.,
Actore Deo, gesta Centulensis ecclesiae descripturus,
dignissimum censeo, quoniam haec eadem ecclesia largi-
tionibus regum Francorum multoties aucta est^, ut de eorum
factis alia hic exprimam, quia revera justum est ut illius
provectum regni commemorem quo matri ecclesiae nihil
demptum, sed multum collatum est. Cum igitur, ut ex pris-
corum docemur historiis, Trojae cives, expugnantibus Grae-
cis, locum patrium deserentes, partim [Italiam perrexissent,
partim etiam finitima Pannoniae loca inhabitare coepissent,
ibique ejusdem gentis pars, duodecim scilicet millia, in
immanem populum excrevisset, ut naturali semper feritate
viguerunt, non se passi sunt promiscuo cum aliis nationibus
nomine annotari, sed ex semet caput sibi statuentes urbem
condiderunt, quam Sicambriam vocaverunt, a qua scilicet et
ipsi Sicambri nuncupati sunt'. Tantae quippe idem populus
semper fuit, immo* est efficaciae, ut quaquaversum veniens
" rid primi Sp. 1, omis par A. — b) est omis par 4. — c) imo
p. 2,
1. Sur les légendes relatives aux origines troyennes, Ed. Lüthgen,
Die Quellen und der histor. Werth der fránk. Trojanersage, Bonn, 1876
(analysé par M. J. Soury, Bibl. Ec. Chartes, t. 38; Greif, Die mittel-
alterlichen Bearbeitungen der Trojanersage, Marburg, 1886; Gorra,
Testi inediti di storia trojana... Torino, 1887 (cf. Romania, 1892).
LIBER I, CAP. I 1
plus dominantis speciem, quam captivati praetendat mise-
riam. Verum cum Deus omnipotens, cujus velle posse est,
praescius hanc gentem suae deitatis agnitionem devotissime
quandoque suscepturam, regni eam nomine et honore subli-
mari permisisset, primum regem traduntur habuisse Mero-
veum, ob cujus potentia facta, et mirificos triumphos, inter-
misso Sicambrorum vocabulo, Merovingi dicti sunt, sicuti ct
ab Romanis, quorum jugum de suis excusserant cervicibus, lingua Attica
Franci, id est feroces, vocati sunt.
Meroveus igitur de medio factus, successorem reliquit
filium, Childericum nomine, qui de Basina Turingorum*
regina genuit Hludogvicum. Hic Hludogvicus rex post pa-
trem, cum belligerator acerrimus et alicui parcere nescius
regni fastigio potiretur, praceunte Dei larga bonitate, a beato
Remigio, Remorum archipraesule, divinae legis jura suscepit,
et ab eodem baptizatus pontifice, adorare quod incenderat et
incendere quod adoraverat salubriter est institutus. At cum
ipse rex devote audiens haec devotius observasset, tantus
eum divinae potestatis deinceps favor consecutus est, ut qui
ante aliquoties? victor exstiterat?, tunc victoriosissimus red-
deretur, et suscepti regni terminos magnifice dilataret, cum
divinae pietati non sufficeret ejus gladio infideles tradere,
sed etiam suae majestatis miracula adversus illius inimicos
placeret exerere. Denique cum ipse rex, superato penes
Pictavum civitatem Alarico?, rege Gothorum, deliberasset in
revertendo illas urbes capere, quae sibi contrariae persiste-
bant, Equolismae* muri civitatis, quam oppugnare volebat,
in conspectu ejus divinitus corruerunt. Sed cum omnibus
hostibus praestantior Dei dono haberetur, xxx annis regno
perfunctus, obiit apud Parisium urbem regiam, ibidemque
sepultus est !. Quo, ut creditur, superis sociato, filiorum ejus major
a) Toringorum 4. — b) aliquotiens 4. — c) extiterat Sp. 1, 4. —
d) Azarico (sic) A4. — e) Equolisimae Sp. 1, 2.
1. Clovis mourut en 511 et fut euterré dans l'église des apótres
Pierre et Paul, appelée depuis Sainte-Genevieve.
Lib. Hist. Franc.
c. 2et 3
Lex Salica Praef.
Liber Hist. Franc.
e. 92
Mir. Bened.
lI, 3
Mir. Bened.
l, 5
M. I, 6
Li
8 LIBER I, CAP. II
natu Clotharius! quinquaginta ferme et uno annis caeteris obeuntibus,
regnum fortissime rexit.
CAPUT II.
Dg rEMPORE QUO sANCTUS Huücnanius onTUs EsT Er Ds Bgcisvs.
Hujus itaque tempore regis beatus, et a Deo electus pastor
noster, Richarius nobilissimis ex inclyta provincia Pontiva
parentibus progenitus, mundo salutis scientia indigenti felicia
sul exortus gaudia infudit. Clothario autem Francorum rege mortuo ?,
regnum ejus aequa lance quatuor illius filii diviserunt. Primus AÁripertus
sedem sibi Parisius statuit, secundus Guntrannus Aurelianis, tertius Hilpericus
Suessionis, quartus Sigibertus Mediomatricis? quae et Metis b. Horum itaque
fratrum junior Sigibertus Brunichildem, ab Hispaniis deductam, in matri-
monium sibi copulavit, quae ei Hildebertum filium peperit. Quibus re-
gnantibus, aliquantos verbi divini ministros, Hibernia insula
natos, Franciae solum contigit invisere", quorum duo, ut
postmodum narrabimus, beato Richario jam adolescent
dominicae servitutis? initiatores fuerunt. Hildebertus vero
adhuc puerulus regnum cum matre gubernandum suscepit 3, interfecto
patre eventu praelii, si quidem ipse Sigibertus apud Victu-
riacum villam, quae in suburbano Atrebatensis urbis sita
a) Mediomatricum Sp. 1, 2. — b) Mettis Sp. 1. — c) Sp. 2 en note:
Sic codex Centul., prior editio salutis — d) cum matre gubernandum
suscepit regnum 4A.
1. Clotaire I était le plus jeune et non le plus ágé des fils de
Clovis. |
2. Clotaire I mourut en décembre 561. Cette date et les suivantes
sont basées sur les recherches de M. Bruno Krusch, Zur Chronologie
der Merovingischen Künige (dans les Forschungen zur deutschen Ge-
schichte, XXII, 451-490) rectifiées par M. Julien Havet, Questions Mé-
rovingiennes (Bibliothéque de l'Ecole des Chartes, 1885, 4530-539;
1887, 8, 40-42, 58). La réplique de M. Krusch dans les Scriptores
rerum Merovingicarum, ll, 576-579. ayant paru peu convaincante, on
a maintenu les rectifications de M. Havet.
3. Voy. plus loin p. 15, note 1.
LIBER I, CAP. II 9
est, Hilperici fratris sui, qui apud Tornacum oppidum tunc erat?*,
quemque ipse Sigibertus usque ad internecionem perseque-
batur, fraude interfectus est. Sed et Hildeberto mortuo, qui, ut fertur,
intra adolescentiae annos cum uxore propria vi veneni peremptus
est2, regnaverunt duo filii ejus Theodericus et Theodebertus, adjuvante eos
avia Brunichilde. Regnavit autem Hildebertus annis xxr? ; Gon-
trannus? autem, patruus Hildeberti, rex Áurelianorum, terminum vitae
suscipiens, regnum quod tenebat Brunichildi reliquit, quod postea in sortem
Theodeberti devenit*. Regnum igitur Burgundiorum Teodericus *, ÁAus-
trasiorum d vero Theodebertus suscepit ; Hilpericus quoque, qui Sigi-
bertum occiderat, genuit filium, nomine Clotharium *
virum solertissimum atque sapientem, qui partem regni
quam pater tenuerat retinebat. Hic cum Neustriae mora-
retur, lis inter Teodericumf et Theodebertum exorta est, et, disceptau-
tibus illis de regni termino uterque ad Clotharium legatos dirigit, uterque
adversus parem auxilium postulat ; quod ille abnuit, prohibente id
fieri sanctissimo viro Columbano, qui malitia Brunichildis
atque Teoderici* de coenobio Luxovii fuerat deturbatus,
quique ipsi Clothario? divinitus praesignabat intra triennii
tempus omne regnum in ejus ditione convertendum. Teo-
dericus! igitur, germanum suum Theodebertum ad bellum
a) Tornacum tunc erat oppidum Sp. 1. — b) Guntrannus 4. —
c) Theodoricus Sp. 1. Theodericus 4. — d) Austrasionum [sic] 4. —
e) Clotarium Sp. 1. — f) Theodoricum Sp. 1. Theodericum 4. —
g) Theodorici Sp. 1. Theoderici 4. — b) Clotario Sp. 1. — i) Theo-
doricus. Sp. 1. Theodericus 4..
1. Sigebert I fut assassiné en 575 à Vitry-en-Artois (Pas-de-Calais,
arr. Árras).
2. Childebert JI mourut en 575 aprés le 28 février. Paul Diacre est
le premier auteur qui ait attribué sa mort au poison. La chronique,
dite de Fredegaire, ne porte rien de tel, et le Liber historiae Fran-
corum passe le fait sous silence.
3. Childebert II mourut en réalité dans sa 21e année comme roi
d'Austrasie, dans sa 4* comme roi de Bourgogne.
&. Gontran est mort le 28 mars 593. Childebert II hérita de sou
royaume en vertu des stipulations du traité d'Andelot (587). C'est
Thierry, et non Théodebert, qui eut le royaume de Bourgogne. Tous
deux furent proclamés rois du vivant de leur pére, Théodebert en
aoüt 589, Thierry entre mars et juillet 596.
Mir. Bened.
Jonas,
3
Vita Col.,
c. 31
. c.
. C.
* 48
37
39
$7
Jonas, Vita
Col., c.57
id. c. 58
10 LIBER I, CAP. III
provocans ct, juxta urbem Leucorum", crudeliter cum eo
dimicans, fugavit illum de praelio'.
CAPUT III.
QuAaLiITER, DELETIS IMPIIS REGIBUS, CLOTHARIUS OMNEM
OBTINUIT FnaNciAM.
His ita alterutrum confligentibus, beatus confessor Do-
mini Richarius, jam majoris aetatis retinens metam, divinis
operibus insistebat, et ea maxime illi inerat cura, ut vasa
diaboli, animas scilicet peccatorum praeripiens, suo caelesti
Domino assignaret : quod quam pie et quam instanter pere-
gerit, non nostris sed domini Albini dictis paulo post doce-
bitur. Ad regum historiam redeamus. Theodebertus dolens
se a fratre de bello fugatum, collecto exercitus robore ipsi
Teoderico P fraternum sanguinem sitienti occurrit, ad Tul-
biacum castrum pugnaturus ; sed, proditione suorum, captus a Theoderico
aviae Brunichildi dirigitur ?. Quem cum illa recipisset, quia Teoderico b
magis favebat, furens Theodebertum fieri clericum jussit, ac post impie
perimi fecit. Hac itaque infelici victoria Teodericus? nimium
elatus, Metensium urbem rediit, ibique divinitus percussus inter
flagrantis ignis incendia interiit?. Brunichildis autem Sigibertum* filium
Teodericif suffecit in regnum. At Clotharius, memor prophetiae beati
Columbani, fines regni qui suae debebantur ditioni cum valida manu captat
recipere Adversus quem cum hostilibus cuneis procedens Sigibertus 8, captus
a) Leuchorum Sp. 1, 4. — b) Theodorico Sp. 1, Theoderico .4. —
c) faueuat 4. — d) Theodericus Sp. 1. 44. — e) Sigebertum 4. — f)
Theoderici Sp. 1, 4. — g) Sigebertus 4.
1. Théodebert fut vaincu à Toul en mai 612.
2. Théodebert fut une seconde fois battu en 612, à Zülpich (Tol-
biacum) pres Cologne.
3. Thierry II mourut en 613, aprés mars.
LIBER I, CAP. III 11
est et interemptus, fratresque ejus quinque cum proavia Brunichilde? capti
sunt. Pueri separatim necati sunt; illa vero, ut altera JesabelP,
primum camelo imposita omni exercitui gyrando * monstratur; post, indo-
mitorum caudis equorum alligata, miserabiliter, ut dignum erat, vita
privatur!. His ita gestis Clotharius, nemine obstante, solus
trium regnorum obtinuit monarchiam. Qui elaborata a
majoribus dignitate potitus, cum plurima strenue gesse-
rit, quam praecipue illud memorabile suae potentiae pos-
teris. reliquit exemplum, quod, rebellantibus adversum
se Saxonibus, ita eos armis edomuit, ut omnes virilis sexus
ejusdem terrae incolas, qui gladii, quem tunc forte gerebat,
longitudinem excessissent, peremerit, quippe ut junioribus
tumoris ausum recordatio illius* vitalis? seu mortiferi gladii
amputaret. Huic fuit ex Berchtrude' regina filius, nomine
Dagobertus, qui patri succederet industria dignus et mori-
bus. Hic denique in annis puerilibus positus, traditus est a
genitore5 venerabili Arnulfo", postea Metensium episcopo,
ut eum secundum suam sapientiam enutriret, eique trami-
tem Christianae religionis ostenderet, ac ejus custos et ba-
julus esset. Clotharius igitur justa successione a Hludogvico
quartus, vivens et incolumis filio suo Dagoberto regnum
Austrasiorum! tradidit". Mortuo autem Clothario? Dagober-
tus totum patris sui regnum sagaciter accepit, et pacifice
gubernavit, alterum quodammodo repraesentans! Salomo-
nem.
a) Brunichelde Sp. 1. — b) Jezabel 4. — c) girando 4. — d) illius
omis par Sp. 1, A. — e) letalis Sp. 1, en marge. — f) Berthetrude
Sp. 1 et A, Bertetrude Sp. 2. — g) genitrice 4. — b) Arnulpho 5p.
1, 4. — i) suum Sp. 1, A; Austrasiorum Sp. 2 en note: « ita codex
Centul. » — ]) representans Sp. 1.
1. Sigebert II fut tué en 613 aprés le 1e" septembre. Brunehaut fut
suppliciée à la fin de cette méme année ou au commencement de 614.
2. Dagobert I fut établi roi d'Austrasie par son pére Clotaire II en
mars 623.
3. Clotaire II mourut à la fin de l'année 629.
Liber H. Franc.
c. 40 et 41
Vita S. Arnulfi,
c. 16
'a Richar. ca?. 1.
12 LIBER, I CAP. IV ET V
CAPUT IV.
VgnBA DOMNI* ALBINI DE VITA S. RuicnanabP.
Temporibus igitur gloriosissimi regis Francorum Dagoberti, qui et saecu-
lari potestate praeclarus, et Christiana religione nobilis effulsit (nam et. opti-
mates suos dignitatibus exaltavit, et servos Dei honoribus excoluit), plurima
monasteria a sanctis Patribus coeperunt construi; nec non et? multi ex laico
habitu viri religiosi inventi sunt; ex quibus Richarius quidam natus in villa
Centula provinciae Pontivae, velut lucifer inter umbras oriens emicuit; non
tam nobilibus juxta saeculum parentibus ortus, quam moribus honestus, et
omni probitate devotissimus, ita ut in laica vita quaedam praesagia futurae
sanctitatis gereret.
CAPUT V.
ExPLANAT10! DE EISDEM.
Quod in praefatione monuimus, et nunc itidem commo-
nemus, ut nemo ferat indigne si haec domni* Albini verba
de vita sanctissimi confessoris, rhetorice et perplexe dicta,
causa intelligentiae manifestioris enucleare tentamus. Ecce
enim videtur dixisse quod Dagoberti temporibus sanctus ille ortus
sit, cum profecto fieri non potuerit ut sub tempore unius
regis pauculo spatio regnantis homo nasceretur, adolesceret,
educaretur, et ad perfectae senectutis! fastigium, vcl decre-
pitae aetatis perveniret senium. Quid ergo, inquis, contra-
a) domini Sp. 1, 4. — b) apud Alcuin. pag. 142, 4, en marge. — c)
et omis par Sp. 1, 4. —d) explicatio Sp. 1, 4. — e)domini Sp. 1. —
f) sanctitatis Sp. 1 et 2. A met en marge la correction senectutis.
Sp. 2 donne cette note : « Sanctitatis. Zic etiam codicem Centul. se-
quimur, nam quod Acherius ediderat senectutis non placet. » Cette
note est visiblement erronée.
LIBER, | CAP. V 13
dicis auctori* Vitae ejus? Non contradico, nec aliud astruo,
sed id ipsum quod disertissimus vir paucis et connexis elo-
cutus est verbis, elucidare cupio. Denique audi : Dicit Dago-
berti temporibus plurima monasteria coepisse construi, et multos ex laico
habitu viros religiosos inventos fuis. ÁÀc deinde subjungit :
Ex quibus Richarius quidam. Animadverte quia non dicit Dago-
berti tempore esse natos, sed religiosos inventos, quos utique
olim ortos, et grandaevae tunc aetatis necesse est intelligas.
Et ac si diceres : Ecce, honeste vir, dixisti multos viros
religiosos inventos fuisse, et ago Deo gratias quia merui ex
illis patronum". Sed cum sanctitatis ejus bonum inchoas
praedicare, vellem ut et quo loco natus sit manifestares.
Protinus egregius vir, consilio* tuo acquiescens? et ad su-
periora recurrens, rhetorice intulit et nimis parce : Natus in
villa Centula provinciae Pontivaee. Ác demum velut adhuc inqui-
renti an ipsa ejus nativitas humiliori parentum prosapia
exstiterit, absurde interroganti cum exaggeratione indigna-
tionis intonat dicens : Velut lucifer inter ombras oriens emicuit.
Tum vero tanquam adhuc insistenti, ne forte illa splendidis-
sima nativitas, et generis claritudo sancti viri virtutibus
obfueritt, ut quasi minus se humiliaverit qui tantum de
saeculo praesumere potuisset, doctor modestus ab hac te
removens cogitatione, salubriter infert : Non tam nobilibus juxta
saeculum parentibus ortus, quam moribus honestus, et omni probitate devo-
tissimus, tanquam dicens : adeo in illo viguit excellens nobi-
litas, ut qualis inter umbras lucifer, talis et ipse splendore
generis inter patriotas haberetur. Át ne putes quod tanta
sanguinis natus altitudine, caelestis militiae difficilius arma
corripuerit, scito illum contempto generis supercilio, tam
humiliter ac summisse divinis paruisse mandatis, ut nobili-
tatis magnitudinem vicerit religionis magnitudo, et, servata
in omnibus dulcedine, totum vindicaret honestas, nihil pos-
sideret arrogantia.
a) actori 4. — b) quia ex illis merui patronum 4. — c) concilio 4.
— d) adquiescens Sp. 1, 4. — e) Pontiug Sp. 1. — f) extiterit Sp. 1, 4.
— g) olluerit 4.
14 LIBER I, CAD. V
His ita existentibus, aliquid de ipsis vitae ejus tempori-
bus recenseamus; videtur enim absonum ut Dagoberti tem-
poribus aestimetur esse ortus, cum ille gestorum ejus' textus
postquam dicit quomodo praedicatione servorum Dei con-
versus sit, et post conversionem qualiter conversatus sit,
ac post abstinentissimam conversationem quo fervore ver-
bum Dei annuntiaverit^; utque sanctam commatrem suam
Richtrudim? visitans, filium ejus, sanctum scilicet Mauron-
tum benedixerit, atque ad postremum tentantem se hostem
prostraverit?, evidenter doceat ipsum regem Dagobertum
sancti fama excitatum, eumden* Dei virum visitasse, et be-
nedictionis seu orationis gratiam flagitasse?. Denique ipse,
cujus modo mentio incidit, beatus Maurontus in aula ejus-
dem regis militavit, et, ut nobilis regiae bullae, vel sigilli,
bajulus fuit, quem videlicet Christi sacerdos Richarius
dudum infantulum baptismate regeneraverat. Omnino igitur
haec gestorum tenenda est discretio, ut juvenem hunc sancta
praedicatione converterit. Chaydocus, sed Dei sacerdotem
jam pene* decrepitum invisit rex Dagobertus. Quae omnia
sic esse ipsorum gestorum evidens ratio manifestat, si tamen
industria legentium sagaci discutiat intellectu. Haec antici-
pando praemisimus, ut commendata temporum ratione cae-
tera jam fidentius exequamur ; quae tamen nos post vene-
rabilis Albini facunda eloquia dicere praesumpsisse fraterna
charitas benigne indulgeat.
Regio igitur haec, quae beati patroni protulit genituram,
aquarum concursu hinc inde circumlita, nemoribus consita,
pascuis pecorum habillima, triticei graminis et cetero-
rum seminum fertilitate uberrima, mercium et vectigalium
commeatibus quaestuosa, aeris temperie sanissima, omni
commoditati corporeae Jocunditatis satis apta, viris praeterea
a) annunciaverit 4. — b) Richtrudum S$p. 1. — c) eundem Sp. 1, A.
— d) fuit omis par Sp. 1, 4. — e) bene A.
1. ejus se rapporte à Richari.
2. Voy. plus loin l. I, cap. 16.
3. Voy. l. I, cap. 18.
LIBER I, CAP. VI 15
militia inclytis bellicosa valde et importuna, civitatibus licet
careat, munitionem castris exceptis, oppida instar urbium
retinet opulenta. Hujus ergo patriae beatus Richarius indi-
gena, cum nobilitate splendidi generis moribus pollebat
honestis; jam tunc futurae sanctitatis gerens praesagia,
demonstrabat in proposito laicali quod postea sanctorum
operum executio declaravit,
CAPUT VI.
Dg ADVENTU ET PRAEDICATIONE SANCTORUM HiBERNENSIUM.
Eo tempore quo beati Richarii juventus insignissima, nec
dum saeculari schemate" exuta, divinis jam Christo volente
erat mandatis informanda, quo videlicet tempore Sigiber-
tus? rex cum regina Brunichilde, statuto apud Metensium
urbem regni sui solio, orientalem Franciam gubernabat',
contigit duos sacerdotes, sanctitate florentes et virtutum meritis fulgentes, de
Hiberniae * partibus Pontivas pervenisse regiones. Prioris nomen Chaydocus ;
alterius nomen eo quod rictu? linguae barbarae ineptum
visum est, a prioribus mutatum vocatur, et scribitur Adria-
nus?. Ipso autem tempore quo isti, propria deserentes, Chris-
tum secuti sunt, multorum sanctorum examina produxisse*
scitur Hibernia. Ex quibus beatus quoque Columbanus',
homo Scotici generis, floruit, cujus laudabilis conversatio
virtusque eximia totius Galliae loca respersit. Fertur vero
quod cum ipso illi quoque maria huc properando transmea-
a) seculari scemate 44. — b) Sigebertus 44. — c) Hyberniae Sp. 1.
— d) ritu 4. — e) proedixisse 44. — f) Colombanus 4.
1. Le chapitre précédent et la suite du présent chapitre montrent
que c'est par un raisonnement qu'Hariulf place l'arrivée de Chaidoc
sous le regne de Sigebert I (561-575). Ce renseignement n'a aucune
valeur historique. Cf. p. 16 note 1.
2. Il se nommait Frichor. Voy. l. II, cap. 11. Le nom de Chaidoc
(Cadoc) est breton et non pas irlandais.
Vita Ricliar, eap. 2
16 LIBER I, CAP. VI
runt. Quos ad nostra loca ferimus divertisse : unde et illa
temporum ratio quam paulo superius notavimus, maxime
confirmatur, quia cum notissimum sit omnibus beatum Co-
lumbanum Sigiberti regis et Brunichildis* conjugis ejus
tempore Franciam advenisse !, necessario creditur beatissi-
mus hicharius superioris Clotharii regis temporibus natus
fuisse, quem illi sancti viri diebus Sigiberti^ jam juvenem
invenerunt; quem tamen sic juvenem dixerim, ut animi
libertas et industriae summa in illo vigens nihil admitteret
juvenile. [Sed ad historiam veniatur.]*
Sancti igitur Domini sacerdotes, in Centulo vico? verbum
Dei* praedicare aggressi, ut milites optimi praeliabantur
bella Christi Domini nostri; sed agrestes populi, talia au-
dire non assueti, nec ferentes quod in mente infecta ne-
quitia diaboli rogabantur nova meditari, zelo accensi cumf
impetu irae furorisque affectos contumelia ab his eos sedibus
eliminare deliberant; nec quod a parte Oceani veri solis
spicula Dominus eis mitteret perpendebant, quia forte adhuc
salvi fieri digni non erant. Quod ubi bonae spei Rücharius
adhuc laicus comperit, semetipsum pro servis Dei rebellanti
plebi objicit, et ab ipsis ictibus violenter, ut fas erat, abs-
trahens nobilem, obsequiis intra domum inducit. Unde a
sagaci lectore liquido potest comprehendi, neminem post
regis dominium tunc in his partibus fuisse potentiorem, qui
ad eruendos$ Dei servos tantam habuit autoritatem. Illos
itaque humane tractans obsecrat! discumbere, mensam ponit,
reficit eos, et reficitur ipse; nam inter carnalium epularum
fercula devoti heroes spirituales non cessant rependere
dapes. Nec mora : Richarius, propter quem revera lucran-
a) Brunicheldis Sp. 1. — b) Sigisberti Sp. 1. — c) Cette phrase est
omise par Sp. 1 et 4. — d) viro (sic) A4. — e) Dei verbum A. — f) in
4A. — g) erudiendos 4. — h) authoritatem 44. — i) obseruat 4.
1. Saint Columban arriva en Gaule peu avant 590. Il fut donc en
rapport, non avec le roi Sigebert I, mais avec son fils, Childebert II,
et ses petits-fils Thierry et Théodebert. Du reste, l'erreur est impu-
table au biographe méme du saint, à Jonas. Voy. Mabillon, Acta
Sanct., saec. II, ed. Venise, p. 8, note a, et p. 18, note a.
Lem d
LIBER I, CAP. VII 11
dum caelestis* Dominus suos huc direxerat ministros, com-
punctus in lacrymas? resolvitur, et juxta quod Scriptura
justum in principio sui dicit accusatorem, se errasse juve-
nili facilitate fatetur. Non, inquam, in petrosa, ubi aresce-
ret, neque juxta viam, ubi conculcaretur, vel a volucribus
comederetur, semen verbi Dei? ceciderat, sed in tellurem
optimam ab ipso vero agricola intus invisibiliter excultam,
quae postmodum, ut in sequentibus patebit, centuplicatis
frugibus fecundata?, innumeros copiosa fertilitate. ditavit.
Ab illo denique tempore habitum religionis sumens, in dies
de virtute in virtutem scandere gestiebat. Jam dicti praete-
rea viri Dei post emensum vitae praesentis, studium?, im-
mortalitatis adepti bravium, caelicas! sedes suo ingressu
exhilarant, Centulensem Ecclesiam se coram modum $5 funda-
tam corporibus nobilitant, jam vero pene dirutam orationi-
bus sustentant. Verumtamen " licet nos jam eorum transitum
explicuerimus, noverit lector eos, usque dum senescerent,
in divinis operibus Centulo deguisse.
CAPUT VII.
DE AUSTERITATE VITAE SANCTISSIMI Bucnanir.
Postpositis digressionibus, quia dictaminis tenorem nar-
ratio exigit, jam loquatur pagina qualiter sanctus Richarius
deinceps vixerit. Át qui divino Spiritu tactus repente mutatur
ex omnibus, abnegat semetipsum qualis ante fuerat, subito
efficitur quod non erat. Mira dicturus sum, et quae car-
nalis homo tolerare vix posset, nisi in eo vere Deus habi-
a) coelestis Sp. 2, 4. — b) lachrymas 4. — c) Dei verbi 4. — d)
f:ecuudata Sp. 1, foecundata 4. — e) stadium 44. — f) coelicas Sp. 2,
A. — g) Sp. 1 omet coram modum et le remplace par trois points.
Sp. 2 donne coram modum avec cette note : « inepta lectio quam reprae-
sentat codex Centul., nam hoc loco lacuna est in priori editione, Lege
sua cura modo. » — h) veruntamen 4.
2
Vita Richar. cap. 3
18 LIBER I, CAP. VIII
taret : tanta quippe austeritate vim sibimetipsi irrogavit^,
et tam dura se castigatione constrinxit, ut quaecunque ad humani
corporis esum solent esse delectabilia, omnimodis? spre-
verit. Ab ipso enim conversionis suae principio ad vitae
usque occasum non panem tritici, non levamen olei, non
esum leguminis, non dico carnium vel piscis, sec nec vini,
sive alterius confectae potionis gustum unquam admisit ;
sed quia carnis materies absque esca subsistere nequit, post
longa et diuturna jejunia pane hordeaceo cinere commixto et aqua lacrymis €
temperata fessum jejuniis corpusculum refocillabat. Nam ut graviorem
sibi imponeret jejuniorum attritionem, non est contentus
hordeo simplici, quod nimium asperrimi constat esse sapo-
ris, sed quia cinerem se protoplasti^ peccato cognoverat,
hordeo cineres admiscebat. Nec pura aqua ad sorbendum
ei fuit habilis, nisi ante eam lacrymis? augmentasset uber-
rimis; juges vigilias ora pallida demonstrabant. Fidenter
loquar eum persecutionis tempore Neroniana vel Trajana
pro fide Christi non refugisse tormenta, qui tantae attritioni
se subdidit voluntarie : illorum siquidem, qui tunc temporis
Christi nomen negare compellebantur, vix septimanae spa-
tium passio occupabat, immo* vix triduo protelabatur; hic
autem per prolixum vitae spatium longum tulit martyrium.
Et si quisque fidelis rei meritum digne dijudicet, non minus
erit, Dei amore carnem assidua mactatione contrivisse,
quam pro fide gladiis infidelium objecisse.
CAPUT VIII.
DE ORDINATIONE EJUS.
His itaque virtutum incrementis succrescens, et venera-
bile corpus suum hostiam viventem, sanctam, Deo placen-
a) inrogavit Sp. 1. — b) omnimodo 4. — c) lachrymis 4. — d) pro-
thoplasti 4. — e) imo Sp. 2.
amat dll RÉP HEU - cmtsEeREREMERDMER Aes Merrueudntuma- M. EMEN imn D EMEN ANNE cms o cnin, P e RE
LIBER I, CAP. VIII 19
tem exhibens, dignus digno ministerio mancipatur, et apos-
tolicae praedicationis exequutor^, ac secretorum divinorum
conscius et sacerdos efficitur, ut qui se totum sanctis actibus
Christo immaculatum exhibuerat, ipse quoque immaculatum
Christi corpus intemeratis? manibus tractaret, et ut cui prae-
dicationis devotio inerat honoris dignitas non deesset. Quem honorem famulus
Dei magna humilitate ornavit et vera caritate * excoluit, et verbi Dei? praedi-
catione ampliavit, atque velut bonus agricola spinas peccatorum de agro Domini
evangelico vomere eradicavit *, et arida corda superno perpetuae salutis rore
irrigavit. Sed et divina clementia per ejus praedicationem in populo Ponti-
vorum plurima fidei dedit incrementa. Unde et omnibus praedictus vir Dei
Richarius honorabilis factus est et carus, quia quod ore praedicavit exemplo
ostendit, et viam vitae quam aliis sermone monstravit ipse prior aciu prae-
cucurrit. Quidquid vero ei populus in stipendia praedicationis obtulit, omnia
pauperibus dividere festinavit. Indignum fuit ei de crastino praesentis vitae
cogitare qui divitias aeternae vitae accipere anhelavit : ideo oblata ab homi--
nibus distribuit, ut promissa a Deo acciperet. Felix commercium, ut qui
parva ac transitoria hilariter distribuerat, magna et aeterna feliciterf esset
accepturus. Nam studiosissimus fuit pauperum consolator, peregrinorum sus-
ceptor, viduarum deffensor, pupillorum et orphanorum pater, ita ut verissime
de eo sanctissimi Job testimonium dici possit : « Oculus fui caeco, et pes claudo,
pater orphano; et causam quam nesciebam diligentissine perscrutabar » !.
Quapropter undique infirmi ad eum confluebant. Quos laeto suscipiens animo,
medelam eis8 curationis per sanctas orationes praebebat; nam et caecis,
facto crucis signo, dicto citius lumen oculorum donabat, et
paralyticos virtute precum et manus impositione erigebat.
Daemonia" de obsessis corporibus nunc prece ad Deum fusa,
nunc solo imperio ejiciebat; persaepe vero sola sua prae-
sentia fugavit. |
a) executor Sp. 1, 4. — b) immaculatis 4. — c) charitate 44. —
d) verbi Dei en italique dans Sp. 1, sans qu'on en voie la raison. —
e) emendicavit A. f feliciter Sp. 1. — g) iis 4. — h) demonia 4A.
1. Job., XXIX.
Vita Richar. cap. 4
Id. cap. 5.
20 LIBER I, CAP. IX ET X
CAPUT IX.
D& MiIRACULO LEPROSORUM.
Nec leprosos vel elephanticos exhorruit, sed quasi fratres amplexabatur,
Vita Richar, cap. 5 balneisque eorum membra saucia fovebat, eademque post ipsos ingrediebatur.
id., cap. 6
Id. eap. 7
Unde et pro tam inaudita humilitate, pietateque ineffabili
contingebat magnum et inauditnm miraculum, quia cum
tantum se humiliaret, ut aquis veneni tabo infectis proprium
corpus dilueret, non solum ipse malum in se non trahebat,
sed et ipsi leprosi. qui dudum loti fuerant, divina manu
medente et sancti merito exigente, omni malo statim emun-
dabantur. Prophetici sermonis nec surdus auditor fuit : « Egenos vagosque
introduc in domum tuam, et nudum vestimentis tuis cooperi, et carnem tuam
ne despexeris!. » Nec solum carnali refectione ad se venientes fovebat, sed
eliam spiritali solatio sanctae praedicationis reficere non cessavit. Et sicut
miserorum idoneus ubique fuit consolator, ita superborum durus castigator
esse non timuit. Hos pietatis clementia elevabat; illos severae invectionis cen-
sura deprimebat. Nec terrenae polestatis iram foris metuebat quem timor
interius divinae potentiae totum corroborabat; parvipendens divitum minas,
ut praeco veritatis existeret. Nec fuit arundo vento agitata, ut eum aura
humanae laudis vel detractionis commoveret, sed in arce solidae veritatis con-
sistens, ab humano ore, secundum apostolum, judicari contempsit?. Viam
regiam incedens, nec a dextris propter terrores potentium, nec a sinistris
propter blanditias adulantium declinavit. Quapropter magnam plebem Do-
mino Deo suo in hac Pontiva provincia acquisivit, et sibi honorem per-
petuum promeruit.
CAPUT X.
D& MisERATIONE EJUS ERGA CAPTIVOS ET QUOD BRiTANNIAM
PETIERIT.
Unde populus, cernens ejus religiosam in Christo devotionem, coepit eum
1. Isai, LVIII.
29. fF. Cor. IV.
—R Mie. NS amma o 505.
- —— — 0 —QÀ €
LIBER I, CAP. XI 21
attentius honorare, et multa ei pro eleemosynarum largitione afferre? ; quae
ille, ut erat Dei et proximorum dilectione plenus, omnia in pauperum lar-
gilus est solatia, maximeque in captivorum expendit redemptionem; nam
alios occultis diabolica fraude peccatorum vinculis obligatos per sedulae prae-
dicationis hortamenta solvebat, alios saeculari captivitate oppressos per
pecuniae largitionem redemit, ut illi spiritualiter. absoluti jucundarentur a
Domino, et isti carnali servitute liberati converterentur ad Deum. Et non
solum in his regionibus Galliarum per pietatis opera, vel per praedicationis
lumina, praedictus vir Dei Richarius clarus effulsit, sed, ut lucifer, aequo-
reos oceani campos transiliens, preco diurni? luminis nocturnas suo exortu
discutit ^ umbras. Sic ille in ultramarinas Britanniae regiones ad expellendas
ignorantiae tenebras lumen veritatis suo sparsit adventu, scilicet ut sicut in
iss regionibus, sic et in illis alios a servitute diabolica, alios a captivitate
carnali liberaret. lllis verbum Dei infudit, istis charitatis pretium impendit,
ut pro temporali redemptione aeternam accepissent libertatem.
CAPUT XI.
Dk ADvENTU REJUS IN SIGETRUDEM ET MIRACULO NIVIS.
Exstat? igitur villa in pago Pontivo, Sigetrudis vocata, in
qua saepe dictus, immo? semper dicendus venerabilis pater Ri-
charius consueverat mansionis habere hospitium f, cum aequoreos Oceani
transfretare campos studeret, partim salutiferae incumbens praedicationi re-
gionis Britannicae, partim etiam captivorum studens redemptioni. Erat autem
ipsius villae domina, nomine Sigetrudis, a qua videlicet ipsum praedium
nomen accepit. Verum quid factum sit cum ad hanc beatus
Domini confessor quadam vice venisset, calamus perstringat.
Contigit. hiemali tempore de Britannia redeuntem sanctum
illo Ricarium adventasse, eumque ibi positum cum his quos
redlemptos deducebat, nox illa oppressit. À senatrice! Igitur
a)olferre Sp. 1, 4. — b) diuini 4. — c) discussit A4. — d) extat
Sp. 1, 4. — e) imo Sp. 2, 4. — f) hospicium 4.
|. Ce terme disparait aprés l'époque mérovingieunc. On peut donc
Vita Richar. cap.
Mirac. Rich., I, !
22 LIBER TI, CAP. XI
jam dicta se suosque beatus hospitio? recipi poposcit. Cui
illa hanc munificentiam omnino denegavit, necdum quippe
plene sciens cujus virtutis vel meriti esset, et ut fertur,
quodam sinistro rumore acta^, ejus precata facile contemp-
sit. Igitur vir Dei cum domicilium. sibi quemquam nolle
impertiri pervidisset^, eumque aliorsum progredi hora ipsa
vetaret, cum redemptis suis, quorum tum ingentem turmam
secum habebat, ejusdem vici situm peragravit, invenitque
fossatum magnum, 1n?
quo homines non pauci poterant
clanculo* congregari. In hoc itaque cum suis secessit, to-
tiusque noctis spatium inibi peregit. Sed quid Deo sapien-
tius? ad hoc certe mulier non est permissa ei praebere
unius noctis hospitium, ut divina operatio acciperet locum,
cognitoque quanti apud Deum esset meriti, non solum do-
mum, sed et omne! ei contraderet praedium. Nocte igitur
eadem cum sanctus suique in fossato cubitarent, tanta e
nubibus contigit defluere nivium. magnitudinem, ut omnis
patria vix ferre quiverit illius densitatem. Operta omnia et
in subitum candorem universa mutata sunt. Solum illud fos-
sati spatium, quo sanctus cum suis tenebatur, nix non in-
vasit, et quae vel gestu ventorum, vel sua subtilitate etiam
interna tectorum penetrabat?, ab ejus injuria sese continuit
qui, hominum carens domicilio, superna protectione tege-
batur. Mane facto, habitatores loci exurgunt, et vel sibi
vel pecoribus suis per medias nives viam secare coguntur.
Sole lucente, dum omnia pervidentur, invenitur. sanctus
pater Richarius aquis nivium remansisse intactus. Quo facto
omnes obstupescunt, admirantur, et vere hunc, qui taliter
sit defensus, Dei cultorem et amicum praedicant. Hanc
sancti viri erga Deum possibilitatem, ut illa nobilis femina*
a) hospicio 4. — b) aucta A4. — c) previdisset Sp. 1, 4. — d) in
omis par A. — e) clamculo A4. — f) omnia 4. — g) penetrat Sp. 1, 4.
— h) foemina 4A. -
croire que ce passage a élé emprunté à un recueil des miracles de
Saint- Riquier, fort ancien, quoique différent de celui de Micon. Sur ce
terme, voy. Fustel de Coulanges, Atoyauté carolingienne, p. 131.
NENNEN CNN COE——— D (Dp! »»oX A o i D i OAAESNDEDDESESEEEGR
Hc dil dA Lue um cm
LIBER 1, CAP. XII ET XIII 23
aure cordis percepit, hospitium se negasse nimium pertre-
muit, et in tanto caritatis glutino deinceps eum dilexit,
ut ipsam ei villam perpetuo traderet habendam. Vere mira-
bilis Deus in sanctis suis, vere fidelis in promissis, ipse
fidelem famulum humano semel auxilio destitutum non dese-
ruit, sed ubi ad horam non permisit habere mansionem,
fecit percipere ex toto hereditatem!
CAPUT XII.
Dg FONTE PER ORATIONEM EJUS INIBI PRODUCTO .
Dum itaque beatus Richarius pro caelestis patriaeb palma militarem adhuc
duceret vitam in terris, in praedicto praedio hospitium* saepe habebat apud
memoratam Dei ancillam, cum scilicet Britanniam pergeret, vel
inde ad propria repedaret. Quae cum in magna familiaritate apud
eum haberetur, utpote cujus vitam in Dei opere conspiciebat assiduam, petiit
eum, ut suis sacris precibus apud Omnipotentis clementiam obtineret, qua-
tenus ditari mereretur in aquae largitione (erat enim ibi valde necessaria).
Qua prece ejus coactus oravit; post orationem autem suum in terram bacu-
lum fixit; atque mox fons erupit. qui usque in praesens ibi perdurat; illlud
exhibens ad quod orationibus servi Dei? primitus enituit, qui cum nulla
siccitate unquam fluere desinat, nunquam tamen ejusdem
vici rura transgreditur, sed hic nascens, post parcum cur-
sum illic deficiens annullatur. Multa de fonte et de villa dici
poterant; sed ea omittimus, ut ad alia citius expediamur.
CAPUT XIII.
Dg rnRoPHETIA EJUS.
Sed inter tot et tanta miracula, quae per suum hominem
Christus Dominus efficiebat, etiam Spiritus sancti, qui vere
a) perducto 4. — b) patris 44. — c) hospicium 4. — d) Dei omis
par A.
Mirac. Richar. T, 3
Vita Richar. cap. 8
21 LIBER I, CAP. XIV ET XV
est omnium artifex, omnia proscipiens, tanta eum supplevit
gratia, ut non sola signa sanitatum, sed et denuntiationes
rerum futurarum efficaciter consequeretur, quod in sequenti
liquebit exemplo. Cum, causa praedicationis, in Britannia diutius mora-
retur, subito, sancti Spiritus afflatu, venit illi in mentem aliquos sui
juris sub servitute reliquisse in Gallia. Quo dolore perculsus dixit ad suos :
« Heu! nostros sub servitute dimisimus in patria, dum huc alios liberare
venimus, maxime quia scio cito cos esse morituros; sed ite festinanter,
navem conscendite, et eos facite ingenuos, priusquam moriantur. » Illi haud
segniter praeceptum secuti paternum, patriam venerunt, praedictos servos
viri Dei sanos et incolumes invenerunt, eosque veluti jussi sunt, manu mit-
tentes fecerunt ingenuos. Qui non^ post multum temporis, sicut vir sanctus
praedixerat, defuncti sunt. O quanta clementia est Dei Christi, qui famulo
suo pielatis affectum inseruit, et futuram servorum ejus mortem ostendit,
quatenus illi misericordiae merces de suis non perisset, et illos morientes ser-
vitutis jugum non gravasset! Ex eo tempore neminem sui juris sub servitutis
jugo retinere voluit, sed omnes ubique ad se pertinentes libertate propria
perdonavit, ne in proprios durior forteb videretur, qui in alienos mittissimus
apparere gestichat, ut mercedem quam ex aliis congregavit de suis accumu-
laret.
CAPUT XIV.
(Deest)
CAPUT XV*.
Dg coNsTRUCTIONE CENTULENSIS MONASTERILI.
Postquam, fugatis ignorantiae ac errorum tenebris, mul-
tas Dei famulus Hicharius Christi nomine repleverat regio-
a) nost (sic) 4. — b) fore A4. — n) Sp. 2 compte à tort ce chapitre
comme le 1^* du L. I.
BDMMEMD———— ——Y——————— — AD —— (—— ————Q YPoreMÓ—ÀYHÓ— RÓ—2€.. M MÀ MÀ i NAR RE E NTC Umm dam ess
"A——— —üa———I A AIALLODGTAAOOAA, (€. 7€ 29m P RR
LIBER I CAP. XV 25
nes, et paganos conversos innumeros sancta fide, plerosque
autem monastica religione instruxerat, post locatas ecclesias,
et clericos delegatos, cum sentiret se non posse amplius
praevalere ad circuitionem praedicationis, permaneret tamen
in eo infatigata voluntas sanctae exercitationis, solo nativo,
et paternae haereditati, quam nostrates alodium vel patri-
monium vocant, sese contulit, quod reliquum erat vitae ibi-
dem in Dei servitio transacturus. Hanc denique possessio-
nem Christo secum dudum obtulerat, monasteriumque in
paterno solo construxerat, ut ubi ipse fuerat mundo procrea-
tus, ibi multos per Dei gratiam generaret, et in loco suae
nativitatis procrearentur fili supernae haereditatis. Qui
locus, Deo conservante*, clarus adhuc in villa Centula per-
manet, et Christo Domino famulantium hactenus turbam
retentat. Igitur cum hoc perfecisset, prout sanctissimae ejus
voluntati? complacuit, quae non amplitudinem aedificio-
rum, aut venustatem^ tectorum?, sed salutem animarum,
et sanctitatem quaerebat morum honestorum, ex provincia-
libus aliquos, et ex his quos redemptos fecerat liberos, qui
scilicet sanctitatem ejus certius aemulabantur, inibi fratres
collocavit. Quorum vitas discutiens moresque corripiens,
de imis ad alta, de terrenis ad caelestia, plus exemplo quam
verbo tendere perdocebat, praesidendo eis jure abbatis.
Multi quoque nobilium Franciscorum, ejus adhaerentes
bonitati, semitas vitae jugiter carpebant; ipse vero, disci-
pulorum mentes caelestibus intentas et mundo superiores
esse perpendens, gaudebat, et seipsum ad altiora extendens
inhianter dicebat : Sitieit anima mea ad Deum fontem
eieum. Quando veniam et apparebo ante faciem Dei'!? Et
Iterum : ego autem cum justitia apparebo conspectui tuo,
satiabor dum apparuerit gloria. tua?. Sancto enim se sem-
per Spiritu illustrante et gratia Christi cooperante, tanto se
a) consecrante 44. — b) voluntati ejus 44. — c) vetustatem Sp. 1 4.,
Sp. 1 met en marge la corr. venustatem. — d) rectorum 4.
1. Psal. XLI.
2. Psal. XVI.
26 LIBER I, CAP. XV
ardentius servituti Dei subegit, quanto viciniorem sibi diem
remunerationis esse praesensit; nam seipsum quotidianis
jejuniis maceravit, mortificatione carnis constrinxit, vigiliis
afflixit, orationibus munivit, charitate * confirmavit, spe robo-
ravit, fide armavit, nulli malum pro malo reddens, nullius
adulator, neminem contempsit, ut viam veritatis prior ipse
incederet quam caeteris praedicando monstraverat. Sic vir
Dei, galea salutis indutus et gladio verbi Dei accinctus, et
lorica justitiae undique circumdatus, et scuto fidei armatus
calceatusque in praeparatione Evangelii pacis, processit in
proelium contra hostem antiquum, omnia tela ejus ignita
fortissimo fidei umbone repellens, quotidianisque triumphis
spolia multa victo hoste reportavit in Ecclesiam Christi, tam
metuendus humani generis inimico, quam humano generi
pernecessarius?, utpote qui non suam tantum, sed multorum
quaesivit salutem. Ideo justum est ut multorum ore in
Christo laudetur, multorum per Christum redemptor. Tan-
tus quippe illum * ad colligendas Deo animas fervor accen-
derat, ut sic monasterio praesset quatenus per ecclesias,
per castra, per vicos, per singulorum quoque fidelium do-
mos cireumquaque discurreret, et corda audientium ad amo-
rem patriae caelestis accenderet. [*Cujus non tanti est mira-
cula narrare quae ab eo gesta sunt, quanti miraculosam
cognoscere virtutem, quia caelesti Regi in diebus suis mul-
tum acquisivit populum. Nam officium praedicationis omni
signorum ostensione majus esse non dubium est, licet non
defuerit pro temporum opportunitate vel rerum convenien-
tia signorum perpetratio, quae per eum divina peregit cle-
mentia.]?
a) caritate Sp. 1, 4. — b) pronecessarius 4. — c) illud Sp. 1. —
d) Les mots entre crochets manquent dans Sp. 1 et A.
LIBER I, CAP. XVI. 21
CAPUT XVI.
D&g saNcrA HRiCTRUDE COMMATRE EJUS.
Quaedam illustris matrona, nomine Hrictrudis, nunc cae- —T
lesti sede beata, aliquando sancto abbati suum destinaverat Rietrudis, cap. 14
filium, nomine Maurontum, quem ipse sanctus baptismatis
unda diluens Christi cauterio? notavit. Át cum puer idem
jam renatus matri esset redditus, maligni spiritus tentatio
accidit viro Dei tali occasione. Visitavit enim equitando jam dictam — vi, nichar.
Deo devotam foeminam Hrictrudem, et jam, post dulces vitae caelestis SSPME
epulas et post colloquia salubria, ipse vir Dei, cum, ascenso equo, ad propria
remeare disposuisset, matrona praedicta, juxta morem, equitantis vestigia
patris P secuta est, habens in ulnis filiolum suum, ut parvulus quoque bene-
dictione hominis Dei roboraretur, quem ipse, ut paulo ante insinua-
tum est, sacro baptismate Deo regeneravit. Acceptoque infante, eques
venerandus, seu ad benedicendum, seu ad deosculandum, antiquus hostis
omnibus bonis inimicus, qui et sancti viri gloriae ac virtuti, et
sanctae illius pueri religiositati futurae invidebat, immisit equo
ferocitatem, qui huc illucque dentibus frendens, pedibus calcitrans et toto
corpore insaniens, inconsueto impetu per campum discurrere coepit. Quod
pavida cernens mater oculos avertit, ne morientem filium videret, quem servus
Dei, saevientae equo, manu tenebat. Familia * vero pro morte pueri, vel casu
viri Dei, strepere, plangere, ejulare 4 non destitit; sed dextera Christi, quae
Petrum trepidantem levavit, ne mergeretur in undis, puerum cadentem
sublevavit?, ne allideretur in terris; nam oratione a famulo Dei facta, puer
incolumis quasi avicula pervenit ad terram, et equus redditus est mansuetu-
dini suae, et mater quidem filium suum e terra sanum et ridentem suscepit
in ulnas. Ipse tamen sacerdos Dei non equo iter agere, sed asello mansuetis-
simo ex eo tempore voluit, nempe memor Dominum Christum, dum ad re-
demptionem properaret humani generis, asello iter egisse, non equo. Sic
ipse deinceps cum, propter salutiferam praedicationem, per multa quotidie
a) cautere 44. — b) patris Vita Richarii, pariter Sp. 1, 2, 4. —
c) famula Sp. 1. — d) heiulare 4. — e) puerum subleuauit cadentem 4A.
28 LIBER I, CAP. XVI
festinaret loca, aselum sibi portitorem sufficere judicavit. Sic, Deo mi-
serante, tentatio maligni hostis illi versa est in laudis hono-
rem, et superbia equi ei? facta est humilitatis magistra.
CAPUT XVII.
D& cAECO ILLUMINATO.
Alteiae! litori aquam transire volens quodam tempore,
kymbae? adventum opperiens * insidebat, cum ecce Ponti-
vensis indigena, homo caecus, qui tanto cum reliquis con-
tribulibus patrono gloriabatur, inibi illum morari compe-
riens, alienis obtutibus deductus occurrit, et. carissimum
Patrem patriaeque Dominum infinitis clamoribus exagge-
rans, lumen proprium sibi donari poscebat. Cujus neces-
sati vir sanctus misericordissimo, ut semper fuit, corde
compatiens, eum ad se propius accivit. Quo applicato digitos
labris sacratissimis apposuit, indeque tollens salivam orbati
oculos lenivit, statimque dominicum exemplum virtus eadem
prosecuta?, diu obscurantum luminatum reddidit ; quod loco
villa et ecclesia permanet, quae ob ejus amorem Domnus
Richarius dicitur. Nulla* autem unquam antiquitas abolere
potuit ab ore posterorum quin quotidie referant patriotae
nostrates, inter alia magna miracula, quod cum isdem bea-
tissimus pastor in locis Britanniae captivorum studeret
redemptioni, si quando accidisset tardius haberi vehiculum,
quo in redeundo transmeandus esset Alteiae! vel Quantiae*?
fluvius, absque aliquo humanae opis adminiculo eumdem?
a) ei omis par A4. — b) Kymba Sp. 4 et 2. Les éd. s'imaginaient
peut-étre que c'était un nom d'homme ? — c) operiens 44. — d) per-
secula 44. — e) nullam 4. — f) alterae 44. — g) eundem Sp. 1,
eamdem A.
1. L'Authie, riviérc.
2. La Canclie; riviére.
LIBER I, CAP. XVIII 29
pedibus non humectis transisset. [Contigit aliquando ut
rediens de Britannia D. Richarius ingentem redemptorum
deduceret multitudinem, cum subito respectans post tergum
vidit turbas hominum perversorum his quos deduzerat mala
inferre volentium, plusque illis metuens quam sibi, invocat
Divinitatem ut e manibus persequentium eruatur. Cujus
preci superna virtus vicina citisszme adfuit, et transposuit
eum cum suis ultra fluvium A/teiam ad sylvam quae proxima
erat. Sicque [persecujtoribus frustratis locus ille ubi resedit
Moxultrum nomen accepit; quia scilicet virtute quae
illum... fusam mox ultra transtulerat.] Verum nos non
omnes fidelium relatas eloquiis sancti Dei virtutes referre
suscepimus. Proinde ad certiora veniamus, quae sagax pris-
corum industria altiori? consilio imitanda vitae ejus libello
inseruit; quocunque enim iter agebat, aut psalmi ex ore
eius resonabant, aut salutis praedicatio audiebatur. Nec mi-
rum si Christum semper praedicaret in lingua, quem semper gerebat in
corde, per quem pius consolator miseris fuit, et durus invector potentibus,
illorum inopiam clementi miseratione relevans, istorum superbiam severa
castigatione reprimens*.
CAPUT XVIII.
Dr ApvENTU REGIS DAGOBERTI AD EUM.
Tantorum igitur bonorum fama non latuit, sed, Deo vo-
lente, qui glorificantes se glorificat, cunctas partes finitimas
sanctitatis ejus odor bonus respersit in tantum, ut ipsos
optimates regni et proceres non lateret, regem quoque
ipsum Dagobertum ad visendum eum mira opinio provo-
caret. Nam quodam tempore ipse rex potentissimus Dagobertus, rogante
a) totum hoc quod uncis inclusum est per se lector intelligit ad-
jectum este e codice Centul., verum id eum moneri necessarium est
quod Italicis litteris editum est, a nobis ex conjectura esse des-
criptum, cum aliquot voces librarii cultro essent erasae (Note de Sp.2).
— b) alteri 4. — c) exprimens .4.
Vita Richar
cap. 10
Vita Richar
cap. 11
30 LIBER I, CAP. XVIII
viro illustri Gislemaro!, Pontivas devenit in partes virum Dei visitare, et
ul seipsum sacrosanctis ejus orationibus commendaret; quem ipse famulus
Dei utrumque et sanctitatis suae benedictione roboravit, et sacerdotali aucto-
ritate? libera voce castigavit, denuntians ei ne in saeculari superbiret poten-
tia, ne in fugitivis speraret divitiis, ne vanis adulantium extolleretur rumo-
ribus, ne caducis gauderet honoribus, sed magis Dei timeret potentiam, et
immensam illius laudaret gloriam; humanam potentiam vel gloriam nullam
putaret, quae subito velut volatilis P umbra recedit, et velut spuma super
aquam, vento tentationis flante, evanescit, et hoc magis timendo cogitaret :
quia potentes potenter tormenta patientur?, et: Cui plus datur, plus exigi-
tur ab eo?. Et qui vix sufficit pro se solo rationem reddere Deo in die judi-
cii, quomodo supportare poterit rationem reddere pro tantis millibus populi
sibi commissi ? Idcirco quisque magis timere potest ^ praesse quam subesse ;
quia qui subest, pro se solo rationem reddet Deo; qui autem praeest, pro
omnibus erit redditurus qui sub ejus sunt potestate constituti. Qua castiga-
tione rex, ut fuit sapiens, benigne suscepta, congaudensque ejus libera veri-
tatis fiducia, sacerdotem Christi secum ad convivia venire rogavit. Qui Christi
confortatus exemplo saecularium? non respuens convivia ut * praedicationis
nanscisceretur occasionem, venit cum rege ad mensam totaque die illa et
nocte inter epulas laetitiae verbi Dei dapes salutiferas convivis suis ministravit.
Cujus constantia morum, et instantia praedicalionis praefatus rex delectatus,
coepit eum animo amare, et honore prosequi intantum, ut ea ipsa die aliquid
de censu suo ad luminaria domus Dei ei condonaret. [! Ratum aestimans ut
sicut ipse praedicationis lumine ab eo illuminatus fuerat, sic visibili luce per
eum domus Domini illustraretur; et quod intus ei fulgebat in fide, [fulges-]
ceret in Ecclesia. Memor praecepti quo dicitur: Sic luceat lux vestra coram
a) authoritate 4. — b) volatis 4. — c) Sp. 4 fournit en marge la
corr. debet. — d) secundarium (sic) 4. — e)et .4. — f) Les mots
entre crochets ne se trouvent pas dans Sp. 1 et A. Sp. 2 donne cette
note : « [n eodem cod. Centul. ex quo haec scripta sunt, legitur in ora
libri Dagobertus iste regnavit annis XVI. »
1. Le seul personnage connu du vii? siécle qui ait porté ce nom est
le maire du palais de Neustrie, fils de Waratton, successeur d'Ebroin;
il mourut vers 685. 1l est ditficile de l'identifier avec le protecteur de
Saint- Riquier. Voy. l'Introduction.
2. Sap., V.
9. Luc., XII.
LIBER f, CAP. XIX 31
hominibus!. Item in Psalmo: « In lumine tuo videbimus lumen »?, id est in
lumine fidei, quod fulget... foras quod splendescit.] Delegavit autem
ei, prius facinorum suorum confessione praemissa et abso-
lutione percepta, territorium quoddam in pago Pontivo,
quod dicitur Campania?;"ubi habentur villae tres, ex ea die
sancto viro, et post ejus transitum Centulo ccnobio hodie-
que servientes : quarum prima vocatur Altvillaris, secunda
hebellismons, tertia Valerias.
CAPUT XIX.
D& onniNATIoONE ÜcioALDI ABBATIS, ET UT SANCTUS EREMUM
PETIERIT.
Exinde famulus Dei, quia ab hominibus honorabatur ^, homines fugere
meditabatur, ut honores? temporales declinando, honores acciperet perpetuos.
Exemplum nempe * regium quarumcunque? dignitatum prin-
cipes imitantes, sancti viri benedictionibus certatim perfrui
constudebant*. Quod ipse caelestibus jamjam inseri cupiens
sat moleste ferens ne tantis honoratorum virorum obsequiis
. ulterius ambiretur, eremum cupivit, quatenus? soli Deo liberius vaca-
ret, et contemplativos carperet fructus, qui in actualibus haud segniter desu-
dabat. Verum quia ecclesia in Centulo exstructa? absque
abbate nec debebat esse nec poterat, hoc officio sese exone-
rans, unum e discipulis perfectae ac probatae! sanctitatis,
nomine Ocioaldum, jam dicto coenobio praefecit abbatem.
Quo rite pacto! [scilicet* recolens a Domino dictum de Ma-
a) venerabatur Sp. 4 et 2. — b) homines A4. — c) namque 4. —
d) quarumque Sp., 1, 4. — e) contendebant Sp. 1, 4. — f) heremum 4A.
— g) quatinus 4. — bh) extructa Sp. 1, 4. — i) probate Sp. 1. —
]) peracto Sp. 1, .4. — k) scilicet..... sententiae mq. dans Sp. 4, A.
1. Matth., V.
2. Psal. XXXV, 10.
3. Campagne-lés-Boulonnais, région naturelle s'étendant à la fois
sur les pagi de Thérouane et de Ponthieu. Un chef-lieu de canton
du Pas-de-Calais, Campagne-lés-Hesdin, en a conservé le souvenir.
Vita Richar
cap. 12
Vita Richar.
cap. 13
39 LIBER I, CAP. XX
ria sedente ad pedes ejus?*, ac verbum vitae intentius au-
diente : Optimam partem elegit sibi Maria, quae non aufe-
retur ab ea! , hujus memor sententiae] divinis sese ex integro
contulit theoriis, eremiticam? petiit vitam, qua secretius sola
caelestia mente rimaretur et totum se in Deo sanctificaret,
a quo post modicum erat suscipiendus. Cui Giselmarus, vir illus-
tris et Christianae religionis devotus amator, simul et Maurontus sanctae
Hrictrudis filius qui, ob insignem nobilitatem, apud regem
Dagobertum plurimum poterat?, et tunc terrarum vel silvarum * ad
regem pertinentium dispositor et custos habebatur, praebuerunt locum ma-
nendi in silva? Chrisciacensi, in loco qui nunc Forestis-Cella*
dicitur, distans a Centula x passuum millibus ubi videlicet
per ante acta saecula nemo habitaverat; in eodem vero loco
sub honore nostrae dominae sanctae Mariae Christo monas-
terium construere inchoavit. Scire autem volumus lectorem
quod is? ipse, de quo loquimur, Maurontus postea pompa saecu-
larif et habitu calcato monachus monachorumque Pater factus est,
et nunc sanctae vitae merito caelesti fungitur societate; nec
enim cassari poterat illa sacrosancta magni Patris Richarii
benedictio, qua fuerat dudum puer intercessione matris
potitus.
CAPUT XX.
QuA MACERATIONE CORPUS PROPRIUM IN EREMO CONTRIVERIT.
Magnus itaque confessor Dei et eximius Pater Richarius,
cum solo commilitone, nomine Sygobardo apice nobilitatis ful-
a) Note de Sp. 2: «in codice legebatur sedis pedes perspicue male.»
— b) heremiticam 4. — c) syluarum 4. — d) sylua 4. — e) is res-
titué par Sp. 2. — f) seculari 4. — g) heremo 4A.
1. Luc, X.
2. Hariulf doit à Hucbald, qui composa la vie de sainte Rictrude
en 907, cette identification de Maurontus, forestier du roi, avec le fils
de sainte Rictrude. Elle ne repose sur rien. Voy. Mabillon, Acta
Sanct., saec. II, p. 187, uote b (ed. Venise), et 946, note a (ed. Paris).
9. Forestmontiers est à 20 kil. euviron de Saint- Riquier.
LIBER I, CAP. XX 33
gido, praefatam habitationem ingressus est, parvo tantum tuguriunculo
vilissimo opere facto contentus, ut habitatio vitae congrueret, superfluum
aestimans saeculi contemptorem aliquid saeculi? divitiarum videri* haberc.
At inibi tanta se mortificatione carnis constrinxit, tanta jejuniorum et vigi-
liarum assiduitate maceravit, ut vix ossa arescentia dissipatis juncturis adhae-
rerent, ct trementia, baculo regente, vestigia difficile movebat; ac mente sae-
culo? major sola caelestia semper cogitabat, quantumque mundo alienus,
tantum Deo proximus, illum quotidie vincens in eremo? a quo Adam olim
victus est in paradiso, super aspidem et basiliscum ambulans, caput quotidie
antiqui conterebat serpentis, temporalia cuncta contemnens, aeterna sola sus-
pirans, atque per angustam viam quae ducit ad vitam iter suum assiduis mu-
nivit orationibus. Nec clausa tamen eremi? angustiis lucis columna latere
potuit, quin magnis! sui fulgoris radiis longe lateque innotuit. Quapropter
undique ad hominem Dei caeci, surdi, muti, claudi, leprosi, para-
lytici5, seu cunctis infirmitatibus fatigati ibant, vel portabantur, quos
sanctarum medicinis orationum sanabat, omnesque ad se quocunque morbo
afflictos venientes, vel tristitiae cujuslibet rancore angustiatos, sanos ct hi-
lares ad propria remeare facicbat. Nec mirum si Deo carus homo
ab hominibus frequentabatur, cum ipsa quoque animalia
omni ratione carentia ad obsequendum Dei servo promp-
tissima forent. Denique si quando, quod infrequens erat,
contigisset eum necessitati corporeae quidpiam comedendo
conquirere, illae aves, quarum multiplicitate nemora reple-
bantur, ita intrepide ante illius ora descendebant, et genu-
culis ejus vel scapulis insidebant, ut non insensata animalia,
sed tanquam filios affectuose patri inhaerentes ipsa rei qua-
litate putares. Porrigebantur eis sancti viri manibus aliquae
micae, et quae pro sui duritia, vel austeritate hominum
usui essent inhabiles, ipsis avibus nunc voce, nunc pennis
adulantibus, gratissimae fieri videbantur. Nec! mihi singulas vir-
tutum cjus species nominatim enarrare propositum est, scd vitac sanctitatem
paucis perstringere verbis, ne ineloquentiae meae tarditate multiplex signo-
a) seculi 4. — b) videre A4. — c) seculo 4. — d) heremo 4. —
e) heremi 4. — f) magis 4. — g) paralatici 4. — h) concurrere
Sp. 1, 4 : Sp. 2: « conquirere, sic edendum curavi ex conjectura. —
i) nec mihi..... sufficiet mq. dans Sp. 1 ct A.
3
Vita. Richar.
eap. 14
34 LIBER I, CAP. XXI
rum per eum gestorum fama magis obscuretur quam laudetur, doctioribus
illa relinquens, quo fine praesens saeculum sancta illa anima deseruerit solum
mihi dicere sufficiet.
CAPUT XXI.
Dz TRANSITU EJUS AD CunisTUM.
Hactenus dum de sancti vita ageretur se hilarem animus
gestiebat, et quasi de vivente patrono gaudebat, cum quae
vivens fecisset narrabat, hactenus tanquam prosperis navi-
gabamus ventis, et dilecti Patris gesta lectione placida
percurrendo, quasi dulce nobis celeuma? canere videbamur ;
at nunc anima quid eligis? conticesces, an justi mortem
narrabis? sed ne dicas mortem quae sancto fecit natalem.
Nam quando mundo mortuus, tunc Christo est in caelis:
vere natus. Miserum est loca mortis ultro amare, et, post
experta saltem pericula, portum nolle videre. Simul et Patri
congaudere debes, qui, naufragio mundi salvatus, firma sede
cum Christo vivens gaudet laureatus. Firma, inquam, quia
caelesti; firma, quia aeterna; firma, quia nullis hostium in-
cursibus auferenda. Cordis igitur dolore lacrymarum uber-
tate digesto Patris non mortem, sed transitum dicamus, qui
idcirco vere beatus est, quia mundum contemnens hunc
transitum semper ambivit. Sed jam frontem solvamus quo
Patris gloria libere nuntietur.
Praesciens ergo diem advocationis suae, qua felicitatem diu desideratam
accepturus erat, et semper adjungi Dcob quem semper amabat, vocavit ad se
praefatum Sygobardum commilitonem suum dicens : « Scio, fili mi, scio
quod finis meus non tardat, et Regem meum quem diu cupivi, citius videbo.
Et utinam tam propitium mihi, servo suo, quam desiderabilem sanctis suis.
Sed tu, fili, praepara vasculum corpusculo meo quo condatur, non superfluo
studio, sed necessario usu, ut illic servetur in illum diem, quo corruptela
3) celemus (sic) 4. — b) Christo A.
E
^o cca -— À— À À— ETE rn
AS VERE iy
LIBER I, CAP. XXII 39
haec vertatur in incorruptionem, et mortale hoc induatur immortalitatem ?.
Et para te omni diligentia, fili, ut dum dies illa, quae mihi modo appro-
pinquat, tibi quoque advenerit paratum te inveniat. Ego vero vado viam
totius mundi, tantum mihi misericors sit Salvator mundi, et me modo de-.
fendat ab hoste, qui me olim redemit ab hoste; et quem praesentis vitae
habui consolatorem, aeternae vitae mihi inveniam largitorem. » Haec disci-
pulus a Patre audiens lacrymis? perfusus, tandem praecepta secutus, lignum
inveniens fidit, cavavit et corpori Patris coaptavit, et fletu opus rigavit quod
fecit; et pene prius lacrymis implens amaris, quam paternis membris,
aptatumque, ut potuit, sarcofagum in loco a Patre praefinito composuit.
Interim, dum tristia Patri filius pararet obsequia, validior Patrem coquebat
infirmitas, et in frigido corpusculo vix halitus remanserat extremus, nec
tamen ab orationis cessavit officio, vel divinae laudis obsequio. Et, dum saluti-
fero corporis Christi te sanguinis viatico suum iter muniisset ^, inter gratia-
rum actiones et verba orationis, v1 Kalendas Maii, spiritum emisit, posi-
tusque est in sepulcrum 2 a discipulo, in loco * ubi ipse praeceperat.
CAPUT XXII.
D& cLoni EjUs CARLITUS SyGOBARDO OSTENSA.
Sed mirum dictu! inter exsequias! paternas subito discipulus sopore op-
pressus vidit in visu quasi raptus esset in aulam splendidissimam, omnique
decore pulcherrimam, imo 8 solis luce clariorem, in qua beatum Richarium
praeclaro et hilari vultu vidit habitantem, sibique dicentem : « Ecce, frater
Sygobarde, qualem mansionem praeparavit mihi Deus, pro vili quam habui
in terra pulcherrimam in caelo, pro contemptibili gloriosam, pro obscura
lucidissimam, et pro fumosa omni suavitate renitentem. » Enimvero,
quod praetereundum non est, inter alia quae insemet confi-
ciebat tormenta, et hunc quoque sanctus Dei sibi ingerebat
cruciatum : si aliquando algeret, abjiciebatur focus, si ca-
a) inmortalitatem 4. — b) lachrymis 4. — c) munisset 4 —
d) sepulchro 44. — e) in loco omis par Sp. 1, A. — f) obsequias 4 —
g) nimio Sp. 1, A.
Yita Richar.
cap. 14
36 LIBER I, CAP. XXIII
lentes aurae haberentur, ad hoc adhibebatur ut non calefa-
ceret, sed viridi ligno instructus ut obtutus fumo repleret.
Expergiscens itaque discipulus laetior opus exequiarum perfecit, Deo pro-
vidente, ut filius consolaretur, et patris gloria monstraretur, conditusque est,
ut praedixi, miles Christi ubi suo regi maxime militarat.
CAPUT XXIII.
Dg TRANSLATIONE CORPORIS EJUS IN CENTULAM.
Beatus 4aque Richarius quia, tum pro spectabilissimo *
genere, tum vro eximia sanctitate, apud nostrates populos
clarissimus habeatur, non diu est permissus eo loci quies-
cere, quo, propter ier infrequens et vitam remotiorem,
seipsum retruserat. Jacut tamen sancti corporis venerabilis
gemma in ligneo illo sarcojhago spatio quinque mensium
et dierum duodecim?, id est a vi. kalendas Maii usque ad
vit. idus Octobris! : quo scilicet temjore fratres a Centulo monas-
terio, quod, ut supra dictum est, ipse^wnctus aedificaverat
cum suo abbate Ocioaldo, viro religioso sanctique M venerunt, et
Vita Richar. | :
cap. 14 dilecti Patris corpus venerandum levaverunt 1ta ab omiNtabo corrup-
tionis liberum, sicut ab omni mundi amore coWNpossederat
mundum. Cum reverentia ergo tanto confessori d&ita, gle-
bam, omni auro cariorem, devotissime humer impo-
nentes, praecedente et subsequente religiosorum etNlebia-
lium * caterva, detulerunt Centulam, ut quae sanc& viri
gaudebat genitura, ejus consequenter ornaretur sepulWra.
Sepultus est ergo Christi amicus et gloriosus confe4or
t
a) spectabillimo 4. — b) XII A. — c) plebeialium Sp. 1, plebeiorunaf.
1. La date du 9 octobre pour la translation de saint Riquier it
confirmée par deux vers de Micon (dans les Poetae lat. aevi CaroliV,
III, 295, Berlin, 1892, in-54, Monumenta Germaniae). Pour la date &
la mort du saint on trouve : « Aprilis. — Senis Richarii colitur piss
et almis. » (ibid.). Il faut sous entendre Kal. maiis. Mabillon fixe
date d'année à 645. Voyez notre Introduction. "
*
x
LIBER I, CAP. XXIV 31
Richarius in ecclesia sua, quam sub honore nostrae dominae,
sanctae Dei matris, Mariae dudum aedificaverat, vu. idus
Octobris : in quo loco a parte capitis ejus beati Petri Apos-
tolorum primatis nunc altare habetur. Ibique longo quievit
tempore in alio tumulo, donec post cr, et eo amplius annos
a sanctis viris qui huic nostro coenobio praefuerunt, et
maxime a sanctae recordationis Ángilberto abbate, omni
venerabilitatis honorificentia excultum est. Quod quomodo
sit completum, Deo auxiliante, alias expedietur !. Ibi autem,
Deo praestante qui suos fideles novit clarificare, nova saepe nos-
cuntur miracula facta, quae omnipotentem Dominum duabus ex
causis constat facere voluisse, ut scilicet fides precantium à pato-
fieret et merita sui servi ostenderentur, quo in servo suo Christi semper
laus celebretur, ut dictum est : « Laudateb Dominum in sanctis ejus? » ^ de
quibus ea placet recordari quae antiquorum industria, ut
posteri scirent, scripturae mandavit?.
CAPUT XXIV desideratur ? (Sic).
Dx MiRACULIS AD SEPULCHRUM EJUS PERACTIS.
! Quidam igitur contractus, corpore debilis, sed fide robustus, frequen-
tabat orando sancti Dei sepulcrum ; qui, optata subito sanitate recepta, dat
gloriam Deo, quod infirmus venit et sanus recessit. In cujus miraculi memo-
ria, multo tempore sustentacula infirmitatis illius in ecclesia sancti. Richarii
pependerunt. Multoties autem arrepticii et daemonis pleni cum, propinquo-
rum obsequio, illuc deducti fuissent, divina concedente clementia, a vexatione
maligni spiritus statim liberabantur. Quodam vero tempore vinculati et cate-
nali quidam per publicam ducebantur stratam, quae prope ecclesiam beati
Wücharii jacet, qui, dum eminus viri Dei viderunt templum, voce magna cla-
maverunt : « sancte Richari, solve nos »! Et statim, ruptis vinculis, absoluti sunt
a) praeccantium (sic) 4. — b) laudante Sp. 1. — c) de quibus....,
mandavit omis par Sp. 1, A. — d) deest Sp. 1. — e) sepulcrum Sp. 1.
— f) quidam igitur..... a plaga manque dans Sp. 4 et A.
1. Voy. plus bas liv. II, cap. vr et ss.
2. Psal. CI.
Vita Richar.
cap. 14
Vita Richar.
eap. 15
ld. cap. 16
Id. eap. 17
L4
""
T?»4& **29 14 66 à Ba P A & aARE 9m —
Lbs ds ME XN Tiv
" E
Micon, 25
38 LIBER I, CAP. XXIV
omnes, Item clades magna, quae vocatur pamicula seu venenosa lacerta,
percussit. quemdam e fratribus monasterii sancti Richarii, qui licet mortem
timeret propter cladem, vitam tamen non desperavit propter patronum. Ad
sepulerum ergo servi Dei, quasi ad certa suffragia, cucurrit cum fratribus
reliquis, ibique, oratione facta, et ipse continuo salvatus est, et omnes de
caetero defensi sunt a plaga *.
Mycox P? pniAcoNvS £T MONACHUS'.
Annua festivitas hodie celebratur honore
Almi Richarii, qui colit astra poli.
Hic inopem Christi duxit pro nomine vitam,
Ut caelo socius fieret angelicus,
Captivorum etenim studuit fore satque redemptor,
Tutor egenorum atque pater inopum.
Non opus est, fateor, neque posse* stringere cuncta
Vivens quae gessit, quanta etiam docuit.
Qualis enim quantusque fuit, miracula pandunt
Illius in sacro saepe peracta loco.
Finibus in propriis ortus quibus ipse quiescit,
Cujus pro meritis stat locus incolumis.
Ipsius obtentu, necnon Christoque favente,
Sistimus inlaesid denique nos famuli.
Quapropter hodie Christo jubilemus ovantes
Laudes, pro sancti Richarii meritis.
Ut cunctis nostrae placeant praesentibus odae,
Nec minus et Domino, hoc igitur moneo,
Atque pium puro poscamus corde patronum,
Ut noster cuspis sit, simul et clypeus,
Quatinus *? armati precibus superare queamus
Infestos nimium catholicae Ecclesiae.
Hoc mundi facias rector, quia haec f tibi posse est,
Sit tantum velle, poscimus, o Domine.
Et tibi festa dies, praeceptor &, laeta per annos
Innumeros pauci versiculi hoc rogitant.
a) quidam igitur... a plaga manque dans Sp.4 et A. — b) Nicon Aen
c) possum Sp. 1, 2, 4. — d) illaesi Sp. 1, 2, 4. — €) quatenus Sp. 1,2, A.
— f) hoc Sp. 1, 2, A4. — g) praecepto .4. — h) en numero Sp. 1, 2, A.
1. Le diacre Micon, moine de Saint-Riquier au 1x* siecle, vient de
nous étre révélé, gráce à la publication de ses poésies, par M. Ludwig
Traube (au tome III des Poetae lat. aevi Carol.).
—— —— —
LIBER I, CAP. XXV 30
CAPUT XXV.
DE SUCCESSIONIBUS REGUM FRANCORUM.
Quoniam quidem in initio hujus operis de gestis Franco-
rum aliquid memoratum est, necesse remur ac perpulchrum
est, ut quidpiam iterum de eisdem? referamus. Dagobertus Liber n. Franc.
Igitur, postquam post patris obitum regnum ex integro adep- Een
tus est, paucis annis vixisse deprehenditur! : qui cum ha-
beret duos filios, SigibertumPb et Clodoveum*, Sigibertum cum Pipino duce
Austrasiis regnaturum direxit?; Clodoveum vero secum retinuit, qui post Id. e. 42
eum regnum Francorum suscepit. Hic Clodoveus sumpsit in con- — 1d. c. 43
jugium sapientem et valde decoram puellam Baldetildem, ex qua Clota-
rium et Hildericum atque Theodericum filios suscepit. Quo
etiam regnante, Pippinusd, dux Austrasiorum mortuus est?, atque Gri-
moaldus, ipsius ducis filius, major et dux, a Sigiberto? rege constituitur ^.
Sigibertus, quoque mortuus, reliquit filium haeredem, nomine Dagobertum,
quem Grimoaldus totondit f, et per Didonem, Pictavorum profanatorem?,
non dico episcopum, in exilium misit, filiumque suum regem substituit.
Quod cum Franci resciissenth, indigne tulerunt, et, per insidias Grimoaldum
capientes, regi Francorum Clodoveo miserunt; quem ille pro merito tractans, in
carcere Parisius trusit, ac demum digna morte multavit9. Tunc Hildericusi, Lib. iiit ue
c. 44, 45
ipsius Clodovei filius, Austrasiorum regnum accepit et honestissime rexit?.
a) iisdem 4. — b) Sigebertum 4. — c) Lodoueum 4. — d) Pipinus
Sp. 1, 2. — e) Sigeberto 4. — f) totundit 4. — g) prophanatorem
A. — h) rescissent 44. — i) Parisiis 4A. Sp. 2 supplée bien à tort apud
ayant Parisius. — j) Childericus Sp. 1.
1. Dagobert I mourut le 19 janvier 639.
2. Sigebert III fut établi roi d'Austrasie au commencement de
l'année 634.
9. Peppin l'Ancien (dit de Landen) mourut en 640.
^. Grimoald devint maire du palais d'Austrasie en 653.
9. Sigebert III mourut en février 656.
6. Grimoald fit sa tentative d'usurpation en 656. Il mourut en 663
et non en 656, selon M. Krusch (Forschungen..., XXII, 473-578).
7. Childeric II ne fut roi d'Austrasie qu'en 663, aprés la mort de
son peére Clovis II (qui eut lieu à la fin de 657).
Ursinus, Vita
Leodeg. e. 3
c. A et 5
Lib. hist. Fr.
e. 45
Ursinus, c. 7-17
40 LIBER I, CAP. XXV
Postquam autem e vita decessit Clodoveus, filius magni Dagoberti,
Clotharius fastigium adeptus est regni, rexitque populum occidentalium
Francorum annis xin8!, Ebroino ducatum et palatii negotia exequente.
Clothario vero defuncto?, Hildericus? germanus ejus, in toto regno subli-
matus est?, procurante id ipsum Loeodigario ^, Augustodunensium episcopo,
qui tunc temporis inter regni magnates egregius animi industria, vitaeque
merito habebatur. Ebroinus autem, qui major domus fucrat, Theodericum,
fratrem Hildericid, cupiebat fieri regem. Sed quia pro sua feritate oderant
illum Franci, consilium ejus omnino renuerunt, ct ille videns se destitutum
consiliumque suum irritum factum, postulavit a rege ut, relictis omnibus, mo-
nachus fieri permitteretur. Cui cum Hildericus? annuisset, illico Luxovium
perrexit, et mentita devotione ad hoc aliquandiu ibi ceu mo-
nachus deguit, ut liberius tractaret quid contra illos quan-
doque facere posset qui in constituendo rege suam refuta-
verant electionem. Rex igitur Hildericus? confirmatus in regno, quotquot
tyrannorum statuta adversum priscorum regum leges invenit, destruxit, et in
pristinum rectitudinis statum quae inepte fuerant decreta reduxit; Theodo-
ricum quoque germanum suum cuidam Dei servo erudiendum ac nutrien-
dum8 commendavit. Cumque probissime monarchiam dispone-
ret, temere ab insidiatoribus interimitur, cum nonnisi tribus
annis regno potitus fuisset. Sed et venerabilis genitrix ejus,
in omni sanctitate et studio virtutum perfecta, post tempo-
ralis regni honorem, quem ipsa relinquens monasticae reli-
gionis habitum susceperat, aeterni gloriam suscepit vin.
kalend. ^ Februarii, feliciter! migrans e saeculo!*. Theodo-
a) XIV Sp. 1 et 2. — b) Childericus 5p. 1. — c) Leodegario Sp. 1, 4.
— d) Childerici 5p. 1, 4. — e) Childericus Sp. 1, 44. — f) Theode-
ricum 4. — g) nutriendum et erudiendum .4. — h) cal. 4. — 1) focli-
citer Sp. 1. — j) seculo A.
1. Clotaire III a régné en réalité 15 ans et 5 mois, depuis le 11 sept.-
16 nov. 657, jusqu'au 11 mars-15 mai 673 (J. Havet, Bibl. Ecole des
Chartes, 1892, p. 323).
2. Clotaire III est mort au commencement de 673 (entre le 11 mars
et le 15 mai).
3. Childeric II, roi d'Austrasie depuis 663, succéda comme roi de
Neustrie et de Bourgogne à son frére Clotaire III en 673 (voy. note
précéd.), et fut tué à la fin de 675 entre le 10 sept. et le 14 décembre.
Il régna donc deux ans et demi en Neustrie.
5. Sainte Bathilde mourut en réalité le 30 janvier (IJI Kl. febr.)
2D o—— — o À——— — €— — 9— 00$
LIBER I, CAP. XXVI 4
ricus? igitur, matri Baldetildi superstes, regni suscepit
gubernacula. Quod cum audisset ille verus simulator et
falsus monachus, nequissimus scilicet Ebroinus, monaste-
rum deseruit, habitum abjecit, et, ab eodem rege major
domus regiae restitutus, multa mala his qui dudum suo con-
silio in eligendo rege restiterant, inflixit. Inter omnia autem
suae saevissimae crudelitatis nefanda opera, illud detesta-
bilissimum? comprobatur, quod reverendissimum pontif
cem Leodegarium tantis injuriis. tamque multiformibus
affecit suppliciis, ut in ipsa poenarum argumentatione paga-
norum quondam principum saevitiam aequiparasse aut
etiam superavisse jure dicatur!. Hi ergo fuerunt reges qui,
ex quo coepit regnum Francorum, usque ad hoc tempus
habiti sunt : Meroveus, Childericus, Hludogvicus, Clota-
rius? Áripertus, Guntrannus?, Chilpericus*, Sigibertus,
Clotarius?, Hildebertus, Theodoricus!, Theodebertus, Sigi-
bertus, Dagobertus, Sigibertus, Clodoveus, Dagobertus?,
Clotarius, Hildericus atque Theodoricus! *.
CAPUT XXVI.
Dg ABBATE OcioALDO, ET ALIIS QUATUOR ABBATIBUS.
Àt nunc illud poni decet quod, decedente sanctissimo
abbate Richario, Ocioaldus, vir honestus, Centulensi coe-
a) Theodericus 44. — b) detestabillimum 4. — c) Clotharius 4. —
d) Guntranus A4. — c) Hilpericus 4. — f) Theodericus 4.
trés probablement en 680, en tous cas postérieurement à 679. Voy.
Vita S. Balthildis, ed. Krusch (Script. rerum Merovingic., 1, 476,
901, note 1) ; cf. Forsch. z. deutsch. Gesch., XXII, 485.
1. Saint Léger mourut le 2 octobre 680, Ebroin en 683(voy. Krusch
dans le Neues Zrchiv., t. XVI (1891), p. 589-590.
2. Dagobert II, exilé en Irlande par Grimoald en 656, revint en
Gaule jusqu'en 675, et fut roi d'Austrasie jusqu'au début de 680 ; il fut
alors assassiné à l'instigation des grands et des évéques.
3. Thierry III devint roi en 675 (du 10 sept. au 1^4 déc.) et mourut
en 691.
42 LIBER I, CAP. XXVI
nobio praefuerit, quem, ut supra comprehensum est, sanctus
ipse tali officio decorarat. Hic, consummato sanctae vitae
cursu fideli, bravium a* Christo accepit gloriae immortalis.
Postquam vero debito nostrae mortalitatis absolutus est,
lucidum nobis non est quem statim ministerii habuerit
successorem. Exstiterunt^ sane et alii non ignobiles viri
hujus nostri coenobii abbates, quorum gesta, licet sint
occultata hominibus, eorum tamen vitae merita apud Deum
magna fore creduntur. Inter quos floruit vir venerabilis vitae
et summae simplicitatis abbas Coschinus, quem ferunt ex
discipulis sancti Filiberti * fuisse, et ob morum probitatem
scientiaeque. ubertatem? Gemmeticensi monasterio prae-
fuisse. Si quidem cum sacratissimus pater noster Richarius,
superato in hujus vitae procinctu saeculo*, jam emeritus
miles et morti proximus haberetur beatus Filibertus f juve-
niles annos in Dei servitio exercebat, continentissimae ser-
vitutis tirocinium? gerens in Resbacensi coenobio sub sancto
abbate Agilo. Unde et contigisse fertur, ut ab eo jam sene
Gemmeticense^ coenobium fundante, iste Coschinus divinis
institutis fuerit eruditus, et merito vitae! post alios quos-
dam ipsi monasterio praefuerit?. Sicque factum est, ut dum
illuc monachos verbis et rectorum operum exemplis opimat,
nostrates eum monachi sibi abbatem praefecerint, non quia
a)aomis par Sp. 1, 4. — b) extiterunt Sp. 1 et 4. — c) Philiberti 4.
— d) hubertatem 4. — e) seculo A4. — f) Philibertus 4. — g) tyro-
cinium 4. — h) Gemmetecense 4. — i) vite Sp. 1.
1. La date d'année de la mort d'Ocioaldus est inconnue. Sa féte se
célébre le 24 septembre, Acta Sanct. Boll., Sept., t. Vl, 662 (Sancti
praetermissi).
2. Hariulf est la seule autorité qui fasse de Coschinus un abbé de
Jumieéges. Ce monastére fut fondé vers 655 par saint Filibert qui en
fut le premier abbé et mourut peu aprés Ebroin, vers 684. Saint Ai-
cadre qui lui succéda mourut le 16 octobre, trois ans aprés lui (donc
vers 687). Le gouvernement de Coschinus doit étre placé aprés ce
dernier, et avant celui de saint Hugues, archevéque de Rouen et abbé
de Jumiéges de 722 à 730 (voy. Gallia Christiana, XI, 188). Hariulfa
tiré ses renseignements de documents écrits à Jumieges (voy. l. IV,
c. 17). Coschin est appelé Clotin par Jean de la Chapelle (éd. Pra-
rond, 1893, p. 16).
LIBER I, CAP. XXVI 43
inter eos defecisset qui hoc opus digne exequi posset,
sed quia charitas? summa et humilitatis altitudo ad hoc eos
compulerit. Eo enim tempore jam omnes e saeculo migra-
verant? qui sanctissimum patrem Richarium videre potue-
rant; et ob hoc hujus loci fratres magno penes eum ducti
sunt amore, quia videlicet suis oculis viderat beatum Fili-
bertum ?, beatissimi Richarii ferventissimum, ut dicebant,
dilectorem. Iste itaque cum jam, ut diximus, Gemmeticum
coenobium regeret, nostro quoque coenobio fraterna elec-
tione praelatus est. Ilic, ad incitamentum virtutis et ad
exemplum aedificationis animarum sibi commissarum, beati
Filiberti* vitam describi jussit, vero quidem sed non valde
culto sermone, quippe qui sic loqui gestiebat, ut et sim-
pliciores ex lectione admodum plana fructum intelligentiae
capere possent. À tempore ergo hujus abbatis Centulense
coenobium et Gemegiense ita ad invicem ex multa chari-
tate? se complectuntur, ut praeter quod locis dividebantur,
summa dilectione viderentur uniri.
Tunc vere sancti et boni fideles non valde curabant scrip-
tis quae gerebantur committere, qui ad hoc solum conten-
debant, ut in libro vitae mererentur adscribi. Unde et illius
temporis abbates ex toto prorsus ignorassemus, nisi vene-
rabilis abbas Angelrannus ex aliquanto id procurasset. Qui,
dum priscorum abbatum catalogum perstringeret, ex iisf
unum fuisse insinuavit Guitmarumt, quem et sanctissimum
virum titulavit. Et quia tanti viri tale meruit testimonium,
dignum est ut a nobis pusillis memoretur, qui virl vere
sancti ore sanctissimus est notatus. Hic in Neustriae solo
humatus quiescit, et in suo nomine dicata ecclesia exis-
a) caritas Sp. 1. — b) migrarant 4. — c) Philibertum A. — d) Phi-
liberti 4. — e) caritate Sp. 1, karitate 44. — f) eis 4.
1. Saint Widmar dut jouer un róle important sous le régne de Pépin
le Bref. Il fut envoyé en ambassade par le roi auprés du pape Paul Ier,
en 761-766 (Jaffé, Monumenta Carolina,p. 119; Mon. Germ., Epistol.,
t. III, p. 541, éd. Gundlach, Berlin, 1892, in-4). Il souscrit les actes
du concile d'Attigny en 763 (Mansi, Concil., XII, 676).
Ai LIBER I, CAP. XXVI
tit!. Qui, quantae sanctitatis et justitiae fuerit nos quidem non
occurrimus dicere, sed his qui ejus corpori? sancto deser-
viunt canonicis praedicandum committimus. Hunc? itaque
in ordine nostrae descriptionis quartum abbatem ponimus.
Post istos reverendos abbates quinto loco dicitur Cen-
tulae congregationem rexisse Aldricus, de cujus gestis apud
nos nulla indicia visuntur, cum? et ipsum ejus nomen igno-
rassemus, nisi hoc venerandi abbatis industria Angelranni?
revelasset?.
Aldrico quoque de medio facto, Centulo monasterio prae-
fuit Symphorianus, vir bonus, castus, Deum timens, segre-
gans se a peccatoribus, et excelsior caelo mentis puritate
effectus?.
Horum itaque tempore abbatum tam magna et tam fre-
quentia apud tumulum sacratissimi corporis beati Richarii
divinitus patrabantur magnalia, ut etiam rerum immensitas
atque magnitudo illius temporis scriptoribus omnino abstu-
lerit scriptitandi voluntatem, dum ea quae quotidie cerne-
bant superfluum aestimarent, vel tarditate ingeni, seu
rerum inopia vetarentur describere, quae nec memoria abo-
leri unquam posse putabant. Non solum autem in hoc, ubi
corpore sanctus quiescebat, sed etiam in Foresti loco, ubi
aliquandiu moratus fuerat, ingentia miracula saepissime
ostendebantur. Sceiat vero legens hanc Forestensem cellu-
lam a die sanctissimi obitus beati Richarii fuisse. decenter
a) corporis 4f. — b) Hinc 4. — c) eum Sp. 1, 4. — d) Angelrani A.
1. A Gournay-en-Bray, selon Jean de la Chapelle, qui le confond
avec Hildevert, évéque de Meaux, enterré dans la méme église. Le
souvenir de Widmar disparut complétement à Gournay. (Voy. Ma-
billon, z4cta Sanct., saec. Il, Sancti praetermissi ; Bolland., Acta
Sanct., mai, t. VI, p. 71^. Corblet, Hagiogr. du diocése d'Amiens, 1,
595-600 ; III, 11-37). Sa féte est le 12 mars (iv id. martii), selon
un manuscrit que Mabillon a consulté (44nales Bened., Il, 207).
2. Le nom d'Aldric n'est connu que par ce passage d'Hariulf qui le
copie sur un catal. rythmique de l'abbé Enguerrand, voy. plus loin
|. IV, cap. 17.
3. Symphorien n'est de méme connu que par ce passage. Cf. lanote
précédente.
LIBER I, CAP. XXVI 49
a fratribus excultam, et qualem hic habuit locus, talem et
ipsam cellam* obtinuisse abbatem, utpote qui ab initio
habuerant unum? eumdemque* sacratissimum fundatorem.
Postquam ergo beati patris Richarii, qui nostrae fidei et
religionis fundamentum exstitit, ex aliqua. parte. vitam
digessimus, quam et huic quoque operi stabilimentum et
decorem posuimus, habeant sibi nostra gymnasia hanc por-
üonem pro libello, ut a locutione diu habita noster interim
spiritus conticescens ex modica quiete validior ad dicendum
reddatur. Nunc autem Deo Patri et Filio pro praestitis
gratias exhibentes, et in dicendis sancti Spiritus gratiam
expetentes, textulum finiamus, orantes ut in verbo et actu
sanctae Trinitatis virtute. dirigamur, cujus nos confessio
gloriosos faciat in saecula saeculorum. Amen.
ExpeLiciT LiBER PhRIMUS *.
a) cellulam A. — b) viui (sic) 4. — c) eundemque Sp. 1. — d) extitit
Sp. 1, A. — e) explicit liber primus omis par Sp. 1 et 2.
Dom
OO - C» 46 C2
INCIPIUNT GAPITULA LIBRI SEGUNDI
De genealogia Francorum principum.
Ut Karolomannus, congessa fratri portione ducatus,
monachus factus sit.
De domni Angilberti nobilitate.
De Bertha, filia regis, et conjugio copulata.
Quod saeculum reliquerit et monachus effectus sit ?.
De reaedificatione Centuli monasterii.
Seriptura domni Angilberti de perfectione dedicatione-
que Centulensis ecclesiae.
De reliquiis quas de diversis provinciis in hunc sanc-
tum locum congregavit, et de capsis in quibus con-
ditae sunt.
De altariis, et altariorum sanctique Richarii ornatu.
. De institutione ejus erga divina officia.
. De obitu sancti Àngilberti et sepultura, seu de Nithardo,
filio ejus ac successore.
J INCIPIT LIBER SECUNDUS?
CAPUT PRIMUM.
Dr c&gNEALOGIA FRANCORUM PRINCIPUM.
Superiori libello innotuit quanto et quali fundatore hoc
monasterium Centulense originem vel initium sanctitatis
acceperit, et qualiter ipse primus pastor noster vixerit in
a) Le chapitre 5 n'est pas méme annoncé dans cette table. — b) Sp. 1
et 2 omettent cette table et cet incipit.
LIBER 17, CAP. I LY!
mundo, vel qualiter insertus sit caelo, sicque seriatim ad
sextum usque nostri loci abbatem noster sermo perductus
est. Tandem igitur septimum designemus, cui jure septe-
narius numerus compensatur ob gratiam Spiritus sancti,
cui is (sc) quem dicere habemus, habitatio exstitit? gratiosa.
Angilbertus* hic est, Deo et hominibus carus, genere
splendidus, virtute praecipuus, regum et procerum alum-
nus, et nunc multo latius pro angelorum societate beatus.
Sed quia nobilitatem nostri loci ex aliquanto perstringere
proposuimus, quam. nobilitatem jam ex primi fundatoris
sanctitate ^ signavimus, dignum est ejus? viri nobilitatem a
nobis pro posse explicari, cujus opere et industria idem
locus noster magnifice meruit ampliari.
Anno igitur [ncarnationis Dominicae pccriv, cum Pippi-
nus', cum filis Karolo et Karlomanno* Francorum, orbi
imperaret"*, omnium bonorum laude semper! attollendus,
Anghilbertus!, indole suae nobilitatis, jam dictos reges sic
in sui amorem converterat, ut miro modo visceraliter illum
diligerent, et, verso modo, reges quibus ab aliis placere *stu-
detur, huic prae affectu dilectionis placere studerent. Inde
autem hune arbitramur honestari libellum, si et horum
quoque regum genealogiam breviter annotemus!. Quartus
rex Francorum Chlotharius", illius quem sanctus Remigius
baptizavit Hludogvici filius, genuit filiam, nomine Blithildem, quam
Ansbertus, vir senatoriae dignitatis, meruit uxorem ; ex qua genuit Árnol-
dum?, Feriolum ac Modericum, fratres. Arnoldus generavit Árnulfum",
a) productus 44. — b) extitit Sp. 1, 4. — c) quem Sp. 1, 2, 4. — d)
societate 4. — e) huius 4. — f) Pipinus Sp. 1, 2. — g) karolomanno
Sp. 1, Mab. — h) imperaret orbi 4. — i) semper omis par Mab. —
j) Angilbertus 5p. 1 et 2, Mab. — k) placeri Sp. 1, 2, 4. — I) adno-
tenus Mab. — m)Clotharius 4, Clotarius Sp. 1 et 2. — n) Arnulphum 4A.
1. Sur ce personnage célebre, voy. Mabillon, Acta Sanctor. ord. S.
Bened., sec. IV, t. I, éd. de Venise, p. 87-103; Dümmler, dans les
Poetae xvi Carolini, I, 355 et ss. ; Wattenbach, Deutschlands Ges-
chichtsquellen, 5* éd., I, 162-169.
2. Voy, plus bas, p. 51, note 3.
3. Dans ces généalogies qui rattachent les Carolingiens aux Méro-
vingiens et à la noblesse gallo-romaine, Bonnell, Die Anfange des
Domus Carol.
genealogia & 1
Mir. S. Bened.
l, 14
48 LIBER If, CAP. I
primo quidem sub Clothario* Dagoberti patre palatii praefectum, postea au-
tem Mettensis* urbis episcopum!. Arnulfus genuit Flodulfum?, Anselgisum*
et Gualchisum, beati Guandregisili genitorem. Ansegisus, post patrem major
et pracefectus?, genuit Pippinum d seniorem et ducem ; qui et ipse genuit Ka-
rlum * itidem seniorem et ducem?. — Ansegiso igitur filioque ejus Pipino
humanam obeuntibus vitam, Karlus totius gentis Francorum magistratum,
quamquam! (sic) post multa bella et certamina, de manu Rainfridi tyranni abs-
tulit, suaeque ditioni subegit?. Denique rebus bellicis operosissime insistens,
tyrannos per totam Franciam, sibi dominatum vindicantes, oppressit, ob
eamque rem, plurima juri ecclesiastico detrahens, praedia fisco sociavit, ac
deinde militibus propriis dispertivit € ?. Praeterea Sarracenos Galliam occu-
pare tentantes duobus permagnis proelis, uno in Aquitania apud Pictavum,
a) Clotario Sp. 1. — b) Metensis 4. — c) Ánsegisum Sp. 1, 2 —
d) Pipinum Sp. 1. 2. — e) Karolum 4. — f) quanquam Sp 1. —
g) dispersit 4. — h) propterea 4.
Karolingischen Hauses, p. 10 (Jahrb. des. deutsch. Heichs) ne voit
absolument rien d'historique. Fustel de Coulanges, dans un livre ré-
cent, Les Transformations de la royauté pendant l'époque carolin-
gienne, p. 125-146, semble porté à croire à leur authenticité.
1. Ce fut Peppin l'Ancien (dit de Landen) qui fut maire du palais
d'Austrasie sous Clotaire II. Arnoul, évéque de Metz depuis 614, se
démit de l'épiscopat en 629 et se retira au désert. Il mourut le
18 juillet d'une année inconnue. Sa vie a été écrite au vire. siecle.
Voy. l'édition Krusch. dans les Script. rerum Merovingicarum, ll,
^26-546.
2. Clodulf devint, lui aussi, évéque de Metz en 656 (Bonnell, op.
cit., p. 188). Sur le changement phonétique de Chl- en Fl-, voy. Rajnua,
Le Origini dell'epopea francese, p. 198 et ss.
3. Ánsegise, ou plutót Ánsegisile, fils d'Arnoul, épousa Begga, fille
de Peppin l'Àncien. On ne voit pas qu'il ait été maire du palais.
4. Peppin, dit d'Héristal, est Peppin le Moyen et non Peppin l'An-
cien (Senior). Cette généalogie semble ignorer l'existence de Peppin
de Landen.
5. Charles Martel.
6. Ragenfred, maire du palais de Neustrie, adversaire acharné de
Charles, avec le roi Chilpéric II. Ils furent vaincus à ÀAmbléve (716), à
Vinchy, prés Cambrai (717, dimanche 21 mars), et faits prisonniers
quelques années aprés. Tous deux sont célebres dans les épopées
francaiscs sous les noms de Rainfroi et de Heudri. Voy. G. Paris,
Hist. poét. de Charlemagne, p. 438 et ss.; Rajna, Le origini dell" epo-
pea francese, p. 206-216.
7. La main mise sur les biens ecclésiastiques au 1x? siecle a suscité
des polémiques fameuses entre Roth et Waitz. Voy. dans Brunner
(Deutsche Hechtsgeschtchte, 1892, in-8, II, 242 ct ss.) la biblio-
graphie du sujet.
LIBER II, CAP. 1 49
altero vero apud Narbonam juxta Byrram flumen!, ita devicit ut in Hispa-
nias redire compulerit. Itaque, cum adversantibus nullatenus cedere sciret
nullique parcere, durum? a posteris Tuditis? agnomen adeptus est. Tudites
enim mallei dicuntur fabrorum, quorum ictibus cuncta atteritur durities*.
Pepigit hic foedus cum Leutbrando?, rege Langobardorum ? ?, eique filium
suum Pippinum f misit, ut, more fidelium Christianorum, ejus capillum pri-
mus attonderet, ac pater illi spiritualis existeret. Quod ille gratantissime
complens, multis ditatum muneribus genitori natum remisit?. Rebus itaque
humanis 8 eo post diutinam administrationem exempto, duo filiiejus, Pippi-
nusàh et Karlomannus, regni summam concordi societate divisam aliquot
annis sub Childrico, nomine tenus rege, gubernaverunt. Nam uin illo
tempore, decidente regali gloria, per praefectos palatii domus
regia ordinabatur, neque aliud regi relinquebatur, quam ut, regio solum
nomine contentus, solio resideret, ac speciem dominantis effingeret, legatos
undecunque venientes audiret, eisque abeuntibus responsa quae erat edoctus,
vel potius jussus, ex sua velut potestate redderet. Ad regni administratio-
nem, et omnia quae vel domi vel foris erant agenda ac disponenda, praefectus
aulae procurabat.
3) diuum (sic) 4. — b) Tudites d 1, 2, Tudices A4. — c) duricies 4.
— d) Leuthbrando 4. — e) Longobardum 4. — f) Pipinum Sp. 1, 2.
— g) romanis (sic) 4. — h) Pipinus Sp. 1, 2.
1. Charles Martel, vainqueur des Sarrazins prés de Poitiers (732),
les battit une seconde fois (en 738) sur la Berre, petite riviére qui se
jette dans l'étang de Sigean (Aude).
2. Liutprand, roi des Lombards. Cette alliance de Charles Martel
et de Liutprand, empruntée à Paul Diacre, Historia Langobardorum,
VI, cap. 94, aurait été conclue contre les Sarrazins en 737. Le fait est
des plus douteux (voy. éd. Waitz dans Mon. German. hist., in-&,
p. 183, note 2).
9. Couper la chevelure était le signe de l'adoption et aussi de l'af-
franchissement. Sur ce symbole, voy. Mabillon, Acta Sanct., saec. VIII,
P. I, praef. 8 17; J. Loth, les Mabinogion, I, 190, note 4 et Revue
Celtique, 1890, p. 495 ; Sohm Rechts- und Gerichtsverfassung, trad. par
Thévenin dans la Procédure de la Lex Salica, A pendice, p. 178-179 ;
G.-A. Wilken, Ueber das Haaropfer (Revue Soloniato internationale,
Ámsterdam, 1887); cf. Mélusine, MI, 455. — Ce passage des Mirac.
Bened. est emprunté à Paul Diacre. Historia Langobardorum, l. VI,
cap. 32.
Vita Caroli c. 1
^". "w-R*v EU UN "ur —ua——e —-—-—--A—s— ——
sU...
ELA I
Lang E 22 E eb d
.
90 LIBER II, CAP. Vl |
CAPUT II.
Ur KARLOMANNUS, CONCESSA FRATRI PORTIONE DUCATUS,
MONACHUS FACTUS SIT.
Dg poMiNI ÁNGILBRERTI NOBILITATE. '
CAPUT III. | |
|
l
(En marge dans A. : « De 4? Cap. nulla est mentio. » .-
Une autre main, également du milieu du xvu* siécle, a j
ajouté en marge : « Cecy est ainsy au Ms. ») !
CAPUT V.
Dg BrenTHA FiLIA REGIS ET CONJUGIO COPULATA.
CAPUT VI.
Qvop SAECULUM RELIQUERIT ET MONACHUS RFFECTUS SIT *.
Mir. S. Ben. I, 14. karlomannusP itaque, post aliquantum temporis spatium excursum, regni | |
parlem, quam ad regendum susceperat, fratri Pipino relinquens, amore «ay
succensus speculativae?^ vitae, Romam sese contulit, atque in monasterio
sancti Silvestrid, quod erat in monte Soractim, aliquandiu conversatus ést i
sat religiose!. Sed, cum Francorum populi, qui obtentu beati
a) Sp. 1. 2 réunissent ces chapitres II-VI en un seul auquel ils |,
donnent pour numéro [I, mais Sp. 1 5 Ace en marge ces titres de
chapitres et ajoute : « capita ista desiderantur. » — b) Karolomannus à
A. — c) speculatiue Sp. 1. — d) Sylvestri A. m
1. Charles Martel est mort le 21 octobre 741. '
1 í
LIBER II, CAP. VI 51
Petri apostoli Romam petebant, illo diverterent, eumque
frequentius inviserent, videns hoc suo proposito officere,
recessit inde, atque postea Cassinense coenobium, quod yi. s, pa, "T
tunc a quodam religiosissimo viro, nomine Petronace, res-
taurabatur, inhabitavit!. Igitur Pippinus? regni Francorum summam Id., I, 45
consecutus, jussu Stephani Romani pontificis, qui tunc temporis Pari-
sius? morabatur, ob nequitiam Langobardorum ? pulsus
Italia, Hildricum, inertissimum regem, depositum ac detonsum 4 private
vivere compulit?. Genuerat autem et ipse ex uxore Bertrada
duos filios, Karlomannum? et Karolum. Praedictus autem gigas. nevelatio
papa cum diutius Parisius moraretur, contigit eum gravis- Stephan
sime infirmari, sed, apparentibus sibi sanctis apostolis Petro
et Paulo, sanctoque Dionysio, quod et sanandus ad 'pro-
priam sedem esset cum pace reversurus, audivit : quique,
sospitate recepta, cum in ipsa' Dominicae Nativitatis solemni-
tate apud beatum martyrem! Dionysium divina celebraret
officia, inter ipsa missarum sacrosancta mysteria unxit Pip-
pinum 5 cum uxore Bertrada et duobus filiis in reges Fran-
corum ?.
[Pippinus^ denique annis duodecim! superstes, duobus
fis regni successionem reliquit : e quibus Karolus, mo-
riente germano, monarchiam solus obtinuit*. Cui clarissi- — witaca, 1v, 5
mus vir Ángilbertus nobilitatis et sapientiae merito exstitit!
a) Pipinus $p. 1. — b) Parisiis 4. — c) Longobardorum 4. —
d) detrusum 4. — e) Karolomannum 4. — f) martyrum 4A. — g) Pi-
,pinum Sp. 1. — h) Pipinus Sp. 1. — i) XII A. — Jj) extitit Sp. 1, A.
1. La retraite de Carloman eut lieu à la fin de 747. Hahn, Jahrb.,
. 89-91.
d 2. Childéric III, le dernier roi mérovingien, déposé en 751, fut en-
fermé au monastére de Saint-Omer, et son fils Thierry dans celui de
Fontenelle. Gesta abb. Fontanell., c. 14; Pertz, II, 289. Voy. Hahn,
Jahrb., p. 147 ; CElsner, Jahrb., p. 161.
3. Peppin, reconnu roi par les grands et consacré par les évéques à
Soissons (nov. 751), fut sacré par le pape Etienne à Saint-Denis le
dimanche 28 juillet 754, avec sa femme, Bertrade, et ses deux fils,
Charles et Carloman. CElsner, Jahrbücher, p. 155 et ss.; Waitz,
Deutsche Verf., 1, 63-76. La date de Noél n'est pas chez Hilduin qui
donne « quinto calendas augusti ».
&. Peppin mourut en 768, le 24 septembre. Carloman en 771.
e
59 | LIBER II, CAP. VI
carissimus, adeo ut prae omnibus ei familiarissimus *. ha-
beretur. Quae amicitia in tantum convaluit ut regis filiam,
nomine Bertam, in conjugium acciperet, de qua duos filios
Harnidum et Nithardum genuit. Cui etiam, ad augmentum
palatini honoris, totius maritimae terrae ducatus commissus
est.]^
Erat eo tempore hoc Centulense coenobium, a sancto
dudum Richario fundatum, a monachis satis honeste Deo
famulantibus hactenus inhabitatum ; qui morum quidem di-
vitiis plenam, sed rebus saeculi non valde locupletem
vitam ducebant, non quod eis praediorum ad redituum seu
villarum a sancto Richario collata deesset copia, sed quod
omnes redhibitionum* impensas in pauperum magis quam
in suas utilitates conferebant. Angilbertus itaque cum,
accepto? ducatu!, Pontivum inviseret, a provincialibus: au-
divit signa et prodigia virtutum, quae omnipotens Christus
ad sepulerum ! sui sanctissimi confessoris Richari jugiter
operabatur. Quae opera in corde ejus magnum huic loco
amorem conciliaverunt*. Unde et exhibitio operis quae est
probatio dilectionis, extemplo prosecuta est; nam impe-
trata ab imperatore Karolo complendi voti licentia, simulque
intimato cordis sui desiderio, quo sancti Richarii ecclesiam
reficere ambiebat, accepit ab eodem rege cum omni favora-
bilitate benignam responsionem, solamen et adjutorium
suum illi nunquam defuturum spondente^. Aperiuntur illi,
jubente rege, thesauri ingentes, et quidquid vel quantum
vellet inde tollere rogatur, quo dilectissimi viri intentio dili-
gentissime compleretur. Ita, post libata dulcis amicitiae
oscula, venerabilis Angilbertus Pontivum ac Centulam regre-
| a) familiarissimus ei 4. b) 4nsulis inclusa alia manu scripta sunt in
codice ms., in quo litura facta hoc loco est, et duo folia avulsa a
capite 2 ad 7; qua litura etiam apparet in indice capitulorum. Mab.
— c) plenum d d) redibitionem 4. — e) suscepto Mab. — f) sepul-
chrum 4A. — g) conciliarunt 4. — h) spondentem Sp. 1, 4, Mab.
1. Aucun document contemporain ne montre qu'Angilbert ait porté
ce titre de « dux maritimae provinciae ».
LIN
LIBER II, CAP. VII 93
ditur, et in monasterio sanctissimi Patris Richarii monachi
indumentum et vere humilitatem suscepit. Itaque post non
multum temporis, abbas loci defungitur*, et tam fratrum
precatu quam regis jussu, Anghilbertus^, continentia et hu-
militate revera monachus, ad hoc officium provehitur!.
Quod postquam factum est, artifices doctissimos ligni et
lapidis, vitri et marmoris Ánghilberto * dirigit regia potes-
tas. Exinde quia, tam pro amore sancti Richarii! quam pro*
dilecto * suo Anghilberto 5, Centulense monasterium omni
honorificentia attollere cupiebat, direxit? vehicula fortia et
multa in urbem Romam, ut marmor et columnae ad orna-
tum jam dictae ecclesiae deferrentur; nec hoc contentus,
dirigit legatos per regna et civitates, jubens subditis, rogans
a non subditis, ut sibi mittant reliquias de sanctis quos
diversa, loca habebant. Quod si quis nosse vult quae et
quales sanctorum reliquiae huc allatae sunt, non noster
sermo, sed ipsius domini! Angilberti scriptura demonstrabit,
quae paulo! post inseretur.
CAPUT VII*.
D nEAEDIFICATIONE CENTULI MONASTERII.
Angilbertus igitur, Dei fretus auxilio et domni Karoli
assensu!, et largitate omnimoda, primo dejiciens illud anti-
quum a sancto Richario locatum templum, magna et insigni
pru tentia nova? fundamenta conjecit? . Ob hoc autem vetus-
tum deposuit, quia sancti Rüchari? venerabile corpus ibi-
a) difungitur Sp. 1. — b) Angilbertus Sp. 1, 2. — c) Ángilberto
Sp. 1, 2. — d) tam per amores Richarii 4. — e) pro omis par A. —
f) dilectissimo 4. — g) Ángilbertlo Sp. 1, 2. — h) diuexit 4. — i) domni
Mab. — )j) paullo Mab. — k) carur 1H. Sp. 2. — l) adsensu Mab. —
m) novi Sp. 1, 2, 4. — n) comperit 4. — o) Vicarii (sic) 4.
1. Angilbert obtint l'abbaye de Centule dés 790. — Voy. lettre 17
d'Alcuin (éd. Jaffé, Mon. Alcuin., p. 173).
94 LIBER II, CAP. VII
dem tumulo tenebatur, et voti.ejus erat super sancta ejus
membra componere elegantem basilicam. Piissimus autem
rex Karolus ex suis, ut dictum est, thesauris tantam et tam
immensam eidem delegavit pecuniam, ut ad omne opus ne-
cessarium, mercede abundante, ante deficeret? quis ^ opera-
retur et quod * operaretur, quam unde operarius remune-
raretur. Cum ergo marmoreae columnae in butico' erige-
rentur, una inter erigentium manus lapsa in duo frusta
confracta est. Extemplo! tantus omnes qui aderant dolor
excepit, ut ea die nihil operis percomplerent. Mane facto,
dum redirent artifices, excogitaturi*^ quonam modo ipsi
fracturae mederentur, viderunt columnam stantem super
basim suam nihil laesurae habentem. Angelus quippe Do-
mini, veniens et suo digito scissuram perpalpans, integer-
rimam dicto citius restituit. Monstratur vero ipsum ange-
licae manus vestigium, ita ut intuentibus videatur manere
divisa, cum ipsum locum teneat fortiorem. Multo igitur
apparatu, summaque diligentia ac eximio decore inchoatum
est construi monasterium, atque in honore Salvatoris sanc-
tque Richarii fulgentissima ecclesia, omnibusque illius
temporis ecclesiis praestantissima, perfecta est. Haec ab
oriente habet ingentem turrem post cancellum, et, interpo-
sito vestibulo, alia$ turris versus occidentem habetur priori
aequalis; illa autem quae ad orientem vergit, prope locum
sita est quo sanctus Richarius sepulturam habuit. Sepultura
vero ipsa ita posita! est, ut a parte pedum ipsius sancti
altare sit in loco editiori, et a parte capitis sancti Petri
apostoli ara persistat. Turris ergo orientalis cum cancello
et butico sancto Rüchario dicata est, et turris occidentalis
in honore sancti Salvatoris specialiter est dicata. Ubi etiam
a) ante deficeret omis par A. — b) qui Mab. — c) quid Mab. —
d) extimplo 44. — e) exrogitaturi (sic) 4. — f) columnum (sic) 4. —
g) ea .4. — h) habetur omis par A. — i) persita 4.
1. Mabillon (Acta, saec. IV, t. I, 105, note a, éd. Venise) pense
que buticum est un ciboire monté sur pieds qu'on placait sur les autels
et les tombeaux des saints. Cf. Du Cange, Gloss., aux mots butta et
buticum.
o
LIBER II, CAP. VII 99
in gyro deintus hos versiculos scribere fecit memorabilis
Angilbertus :
Omnipotens Dominus qui celsa vel ima gubernas,
Majestate potens semper ubique Deus.
Respice de solio, sanctorum gloria, summo,
Auxiliumque tuis, iex bone, da famulis.
Principibus pacem, subjectis adde salutem ;
Hostis pelle minas, et fera bella preme.
Hec* quoque que? statui fulgentia culmina templi
Angilbertus ego, sint tibi grata Deo.
Augusto et Karolo, cujus virtute peregi,
Concede imperii gaudia magna tut.
Quisquis et hic summas precibus pulsaeerit aures.
Effectum tribuas semper habere, Deus'.
Videtur usque hodie in pavimento chori tam pulchra? et
tam distincta marmoris operatio?*, ut quicumque illud ins-
picit, incomparabile opus asseveret. Sane coram altare!
sancti Rücharii* fecit pingere in ipso pavimento quosdam
versiculos, quos nos hic quoque necessario mittere curamus.
Hoc pavimentum*, humilis abbas, componere feci
Angilbertus ego, ductus amore Dei,
Ut michi*, post obitum, sanctam donare quietem,
Dignetur Christus, vita salusque mea.
a) haec Sp. 1, 2, .4. — b) quae Sp. 1, 2, 4. — c) pulcra Mab. —
d) altari Sp. 1. — e) D. Richarii .4. — f) Dans H ces vers ont pour
titre Jn pavimento altaris beati Richarii. — g) mihi Sp. 1, 2, 4.
1. Quatre de ces vers sont attribués dans un man. du ix? s. à un
évéque Bernovinus (voy. Mabillon, Annales Bened., 11, 372; Dümmler,
dans le /Veues Archiv., IV, 155 et ss.). M. L. Traube a démontré
qu'ils étaient bien en réalité d'Angilbert. Voy. Karolingische Dich-
tungen, p. 51 et ss. (forme le premier fasc. des Schriften zur germa-
nischen Philologie, publiés par Max. Roediger, Berlin, 1888, in-8).
2. Cette mosaique était de porphyre rouge et vert et fort belle
au témoignage de Jean de la Chapelle, éd. Prarond, 1893, p. 22,
qui nous apprend ainsi qu'elle existait encore de son temps (1492).
SS8on Gilbert (Description ... de Saint-Riquier, Amiens, 1836, in-8,
p. 16, note 1) « vers 1783 en creusant dans une cour besse située au
septentrion de l'église on découvrit des débris de cette mosaique .....
un naturaliste d'Abbeville (M. Baillon) en possede des fragments ».
56 LIBER II, CAP. VII
Enimvero, quia antiqua illa sancti Richarü ecclesia in
honore sanctae Mariae ? fuerat consecrata, ne videretur vene-
rabilis vir Dei matrem exhonorasse, alteram ei construxit,
quae citra fluviolum Scarduonem hactenus consistit. Sancto
quoque Benedicto abbati unam exstruxit ^, quam super
ripam jam dicti fluvioli collocavit. Si igitur situs loci dis-
cernatur, animadvertitur major ecclesia, quae sancti Ri-
charii est, aquilonem tenere; secunda, inferior, quae in
honore nostrae dominae sanctae Mariae citra fluvium Scar-
duonem! sita est, austrum; tertia, quae minima est, orien-
tem. Claustrum vero monachorum triangulum factum est,
videlicet a sancto Richario usque ad sanctam Mariam, tectus
unus; a sancta Maria usque ad sanctum Benedictum, tectus
unus; itemque a sancto Benedicto usque ad sanctum Ri-
charium, tectus unus. Sicque fit ut, dum hinc inde parietes
sibi invicem concurrunt, medium spatium sub divo trian-
gulum habeatur. Monasterium igitur secundum decretum
regulae sanctissimi Benedicti ita dispositum fuit, ut omnis
ars omneque opus necessarium intra loci ambitum exerce-
retur. Aqua autem torrentis Scarduonis ipsum claustrum
praeterfluit, quae et ibi farinarium fratrum in vertiginem
mittit. Sed quia nos de situ loci haec breviter diximus',
a) in honores Mariae 4. — b) extruxit Sp. 1, A.
1. Le Scardon, ruisseau qui se jette dans la Somme, à Abbeville.
2. Le man. autographe d'Hariulfe contenait une miniature repré-
sentant une vue de l'abbaye de Saint-Riquier au temps d'Angilbert.
Le P. Dominique de Jésus l'avait sous les yeux dans la premi?re
moitié du xvni? siecle: « J'en ai và la representation [de l'abbaye] dans
Hariulphe, tracée au pinceau » (La Monarchie sainte de France, 1l,
456). Nous avons conservé deux copies modernes de la miniature.
La premiére est une gravure en téte d'une plaquette publiée au début
du xvir* siécle par Paul Petau, De Nithardo Caroli Magni nepote ac
tota ejusdem Nithardi prosapia breue syntagma. Parisiis, 1613, in-4,
et porte en haut £cclesiar. ÁAngilberto apud Centulum. An. DCCXCIX
constructarum e scripto codice Ekmayetoy cura P. DE C. R. 1612. Elle
a élé reproduite par Albert Lenoir, Architecture monastique, Paris,
1832, in-^, I, 27 (Documents inédits, 3* série), et par l'abbé Hénocque,
I, 185, qui l'a encadrée bizarrement dans le plan de Saint-Gall. La se-
conde fut exécutée en 1673, sur l'ordre de Charles d'Aligre, abbé com-
mendataire de Saint-Riquier, d'apres le méme manuscrit des carmes
LIBER II, CAP. VIII 91
monasterii dedicationem jam modo disseramus ; quae tamen
non nostris verbis, sed domni Angilberti scripto hodieque
permanenti, demonstranda est, cujus tale est exemplar'.
CAPUT VIII*.
ScRIPTURA DOMNI ÁNGILBERTI DE PERFECTIONE ET DEDICATIONE
CENTULENSIS ECCLESIAE P.
Ego igitur? prescriptus* ÁwciLBERTUS considerans ac di-
ligentissima intentione? et mentis affectu pertractans qualiter,
una cum consensu fratrum meorum et omnium fidelium sancte
«Ecclesie! ceterorumque bonorum hominum, hunc sanctum
locum, michi, licet indigno, ab omnipotente Deo et excellen-
tissimo domino* meo CanoLo^ serenissimo Augusto, ad gu-
bernandum commissum, auxiliante Domino, in melius reedi-
ficare ealuissemus', ut monachi et ceteri famuli ibidem
consistentes, vel etiam successores nostri, qui, per diversa
temporum spatia, in hoc cenobium! successuri erunt, Deo
militare, pro me et pro eodem * domino meo ejusdem Dei
a) caPUT 1v Sp. 2. — b) Ft a pour titre : Cap. I. De constructione :
aecclesie sancti Salvatoris sanctique Richarii, necnon de totius sancti
huius loci ac monasterii perfectione. — c) igitur omis par A et Mab.
— d) praescriptus Sp. 1, 2, .4, omis par Mab. — e) investigatione Sp.
1, 2, A4, Mab. — f) On prévient une fois pour toutes res les e de R.
sont rendus par e ou ae dans Sp. 1, 2, 4 et méme l'édition Waitz. —
£g) domno Sp. 1, 4. — h) Karolo Sp. 1, 2, A4, Mab. — 1) voluissem
Sp. 4, 2, Mab. valuissem 4. — j) in hoc coenobium omis par Sp.
' 1, 2, A, Mab., coenobium ed. W. — k) praedicto Sp. 1, 2, 4, Mab.
de Clermont qu'avait vu Dominique de Jésus. Elle fut insérée par
Mabillon en 1676 dans ses cta Sanctorum, scc. IV, t. I, p. 111 (éd.
Paris), p. 106 (éd. Venise). Elle est reproduite par l'abbé Hénocque
(L, 146). Bien que ces deux reproductions soient, comme toutes celles
de la méme époque, fort imparfaites, Albert Lenoir et Didron (Zis-
totre de Dieu, 1843, in-^, p. 39, 531) croient ce dessin contemporain
du plan de Saint- Gall (1x* siecle). Il est certain qu'Hariulf l'avait copié
sur un manuscrit du rx* siecle.
1. Sur ce rapport, voy. l Introduction.
58 LIBER II, CAP. VIII
clementiam attentius valeant implorare, quatinus? illis facta
nostra ad perpetuam consolationem, nobisque, qui pro Dei
amore laboraeimus, illis orantibus, ad mercedem proficiat sem-
piternam, secundum quod ratio permisit?, et possibilitas nostra
administraeit, non tamen quantum voluimus, sed quantum oc-
currimus, sicut in sequentibus declarabitur*, laborare cura-
günus.
Quia igitur omnis plebs fidelium sanctissimam atque inse-
parabilem 'TniNiTATEM — confiteri, venerari et mente colere
firmiterque credere debet, secundum hujus fidei rationem,
in omnipotentis Dei nomine, tres aecclesias? principales
cum menbris ad se pertinentibus in hoc sancto loco, Domino
cooperante, et predicto* domino Augusto jueante, fundare
studuimus. Quarum prima! est in honore sancti SayvaTORIS
et omnium sanctorum ejus ; alia in honore sancte Dei
genitricis semperque vireinis Manag et sanctorum apostolo -
rum; tertia vero, in claustro fratrum, in honore sancti
Benedicti abbatis et reliquorum sanctorum regularium ab-
batum. Que etiam mirifico ordine dedicate sunt a venerabilibus
patribus" duodecim scilicet! sanctissimis episcopis!, quorum
nomina, ob venerationem et memoriam illorum, huic opusculo
annectenda esse judicaeimus. Hi sunt : Meginhardus*, Ro-
thomagensis! ecclesie sedis eenerabilis archiepiscopus ',
Georgius?, Absalon, Gerfridus ^, Pleon'*, Hildiwardus" *,
Teodoinus??, Idelmarus?, Benedictus et? Kellanus, precla-
a) quatenus Sp. 1, 2, Mab. — b) promisit (sic) 4. — c) declaratur
Sp. 1, 2, 4. — d) ecclesias Sp. 1, 2, 4, Mab. — e) praedicto Sp. 1, 2,
4A, Mab. — f) major et prima Sp. 1,2, 4, Mab. — g) et sancti Richarii,
Sp. 4, 2, 4, Mab. — h) patribus omis par Sp. 1, 2, 4, Mab. — i) scilicet
omis par Sp. 1, 2, A. Mab. — j) sanctisepiscopis Sp. 1, Mab., episcopis
sanclissimis 4. — k) Hegimbaldus 4, Megimhardus Sp. 2, Mab. — 1)
Rodomensis Sp.1,2, 4, Mab. — m) Hildiguardus Sp. 1,2, Mab.,Hilignar-
dus 4. — n) Theudoinus Sp. 1, Theodoinus Sp. 2, .4. — o) Ydelmarus
Sp. 2, 4, Mab. avec cette note lis. Hidelmarus. — p) et omis par A.
. Meginhard, évéque de Rouen (772-799).
. Georges, évéque d'Ámiens (798-799).
. Gerfridus, évéque de Laon (798-799).
. Pleon, évéque de Noyon (798-799).
Hildiward, évéque d'Arras (798-816).
. Theodoin, évéque de Thérouanne, (698-?).
oov 0» 2 2
Pd
kh!
LIBER II, CAP. VIII 99
rissimi episcopi ; Johannes? vero et Passieus*, sancte Dei*
Romane Ecclesie legati, presules nobilissimi. Nam altare
sancti Saleatoris!, in quo posite sunt reliquie ipsius? et
sanctorum lnnocentum$*, qui pro eo passt sunt ; et altare
sancti Richarii, in quo sunt reliquiae sanctae Dei'! genitricis
Maniaz et ejusdem sancti Rucuanu ; altaret sancti Petri, in
quo reliquie" ejus et Paulih et Clementis! ; altare sancti
Joannis Baptiste, in quo reliquie ejus et Zacharie, patris
ipsius ; altare sancti Stephani, in quo reliquie ejus et Sy-
meonis! qui Dominum in ulnas suscepit ; altare sancti Quin-
tini, in quo reliquie ejus et sanctorum Crispini* et Crispi-
niani martyrum! ; altare sancte Crucis, in quo reliquie ligni
ipsius ; altare sancti Dionysii, in quo reliquie ejus, Rustici
et Eleutherii" ; altare sancti Mauricii, in quo reliquie ejus,
Exuperii? et Candidi ; altare sancti Laurentii, in quo reli-
quie ejus, Sebastiani et Valeriani ; altare sancti Martini, in
quo reliquie ejus et sanctorum? lemigü?, Vedasti, Medardi,
Gualarici, Lupi, Sereatii, Germani atque Eligü. In ecclesia
eero sancti BgNEDICTI: altare ipsius, in quo sunt reliquie
ejus, et Antonii et Columbani* ; altare sancti Hieronimi', in
quo reliquie* ejus, Effrem* et Equitii" ; altare" sancti Gn&-
conit, in quo reliquie ejus, Eusebii et Ysidori*, | ab eisdem
Jam dictis electissimis viris, condigne ac diligentissime, cum
ingenti gaudio, sub die Kalendarum Januarii, fuerunt Do-
mino consecrata. | [n aecclesia! etenim beate Mania virginis,
altare ipsius, in quo recondite sunt reliquie ejus et sancta-
a) Joannes, Sp. 1, 2, 4. — b) Passinus 4. — c) sedis 44. — d) cjus
Sp. 1, 2, 4. — e) Innocentium Sp. 1, 2, 4, Mab. — f) Dei omis par
Sp. 1, 2. — g) ejusdem sancti Richarii; altare omis par 4. — h) et
sancti Pauli Sp. 1, 2, Mab. in quo reliquiae ejus et Pauli omis par A.
— i) sanctique Clementis Sp. 1, 2, 4, Mab. — j) Simeonis Sp. 1, 2, A.
— k) Chrispini 4. — I) martyrum omis par Sp. 1, 2, A4, Mab. —
m) Eleuterii 4. — n) Exsuperii Sp. 1, 2, Mab. — o) sanctorum omis
par Sp. 1, 2, A, Mab. — p) Remedii Sp. 1, 2, 4. — q) Colombani 4.
— r) Hieronymi Sp. 1, 2, 4, Mab. — s) sunt reliquiae Mab. —
t) Ephrem Sp. 1, 2, Mab., Effreni (sic) 4. — u) Egnitii (sic) 4, Aequitii
Mab. — v) et altare Sp. 4, 2, .4, Mab. — x)lsidori Sp. 1, 2, 4, Mab.
— y) ecclesia Sp. 1, 2, A4, Mab.
1. Voy.surcesautelsles vers de Micon (Poetae lat. aevi Carol.,Yl1, 358).
! : 1
E
60 LIBER IT, CAP. VIII
rum* Felicitatis, Perpetue, Asathe, Asnetis, Lucie, Cecilie,
Anastasie, Geretrudis et Petronille; altare sancti Pauli, in
quo reliquie ejus, et^ Barnabe et Timothei ; altare sanct
Thome, in quo reliquie ejus, Ambrosii et Sulpicii ; altare
sancti Philippi, in quo reliquie ejus, Silvestri? et Leonis;
altare sancti Andree, in quo reliquie ejus, Georgii? et
Alexandri ; altare sancti Jacobi, in quo reliquie ejus, Xisti*
et Apollinaris; altare beati Johannis! evangeliste, in quo
reliquie ejus, Lini et Cleti; altari sancti Bartholomei, in
quo reliquie ejus, Ignatii et Policarpi?* ; altare sancti Symo-
nis", in quo reliquie ejus, Cosme et Damiani ; altare sancti
Mathei!, in quo reliquie ejus, Marchi! et Luce; altare
sancti Taddei*, in quo reliquie ejus, Nazarüi et Vitalis ;
altare sancti Jacobi, fratris Domini, in quo reliquie ejus,
Gereasüi et Protasii ; altare sancti Mathie!, in quo reliquie
ejus, Hilarii et. Augustini. vi" Idus Septembris in ejus
sacratissima nativitate a venerabilibus episcopis, Georgio
eidelicet, Absalone", Pleone et Gerfrido, honore dignissimo
sunt dedicata. | Sed et altare beati archangeli, GasnmLIs ?,
quod est situm in porta meridiana, vm? Kal. Aprilis in An-
nuntiatione* sancte Maniag ; MicnazLis vero, quod. est in
porta. occidentali, uu Kal. Oct.*, a. Hildiwardo*, venerabili
episcopo; Raphaelis autem altare', quod est in porta sep-|
tentrionali", u* Nonas Septembris, in honore ipsorum ar-
changelorum, omnium virtutum celorum*, a Jesse religioso
episcopo ' optime est consecratum" .
a) sanclissime Sp. 1, sanctae, 4, Mab. — b) et omis par Sp. 1, 2,
4A, Mab. — c) Syluestri 44. — d) Gregorii 4. — e) Xysti Sp. 1, 2,
Mab., Sixti 4. — f) Joannis Sp. 1, 2, 4. — g) Polycarpi, Sp. 1, 2,
Mab. — h) Simonis Sp. 1, 2, .4. Mab. — i) Matthaei Sp. 1, 2, Mab.,
Matthei .4. — ]) Marci Sp. 1,2, A4, Mab. — k) Thaddaei Sp. 1, 2,
Mab., Thadei 4. — I) Matthie Sp. 1, Mab., Mattiae A4. — m) sexto
Mab. — n) et Absalone 4. — o) Gabrielis Sp. 1, 2, .4. — p) octavo
Mab. — q) annunciatione Sp. 1, 4. — r). VIII Kal. Octob. Mab. —
s). Hildegualdo Sp. 1, 2, Mab., Hildignaldo 4. — t) altare omis par
Np. 1, 2, A, Mab. — u) septemtrionali 4. — v) secundo Mab. — x)
coelorum Sp. 1, 2, 4, caelorum ed. W. — y) sunt consecrata, Sp. 1, 2, A.
1. « Is erat Ambianensis episcopus qui Karoli Magni coronationi
Romae factae interfuit in natali Domini a. 800 ; ideo non eodem anno
LES
yel,
Np
NUM
lla
(alis
ejt
Anu
eJt-
D
vli
AS
.oo-
^ [i
bili
d |
w-
)$0
LIBER II, CAP. IX 61
Reliqua vero menía? ipsius monasterii, eodem | Domino
cooperante, quae actenus? conspiciuntur? constructa, sicuti
cernuntur omnia a fundamentis, studuimus cum turribus et
cappellis* reformare*, et, ut habitatores illius in eo missarum
sollemnia! frequentare, et omnipotentit Deo^ delectentur
desereire, ipso adjueante, muro curavimus firmiter undique!
ambire.
CAPUT IX !.
Dz RELIQUIIS QUAS DE DIVRRSIS PROVINTIIS IN HUNC SANCTUM
LOCUM CONGREGAVIT, ET DE caPsis QUIBUS HABENTUR RECONDITAE *
Dum enim prescriptas ecclesias prudenti consilio in honore
Domini nostri Ihesu! Christi, sueque gloriose genitricis, et
omnium sanctorum ejus, sicut supra. scriptum est, fundatas
perspiceremus, magno desiderio nimioque amoris ardore"
sumus accensi, ut, secundum possibilitatem nostram, eodem
Domino miserante, partem reliquiarum illorum sanctorum
ad ornandas easdem sanctas Dei aecclesias adipisci : mere-
remur. Quapropter totis eisceribus? totaque mentis intentione
laborare contendimus, qualiter, per auxilium omnipotentis
Dei et adjutorium gloriosi domini mei magni imperatoris, de
dieersis partibus totius Christianitatis, quantas et quales,
vel unde allatas, recondere in hoc sancto loco valuissemus,
prout in consequentibus patet; id est inprimis de sancta
a) moenia Sp. 1, 2, 4, Mab. — b) hactenus Sp. 1, 2, 4, Mab. —
c) comperiuntur 4. — d) cum turribus et cappellis omis par Sp. 4, 2, A.
— e) recdificare Sp. 1, 2, 4, Mab. — f) solemnia Sp. 1, 2, À. —
) omnipotente 44. — h) Domino Sp. 1, 2, A. — i) undique omis par
Sp. 1, 2. 4, Mab. — j) caput V Sp. 2. — k) conditae sunt 4. — Cap. II:
De reliquiis quas de diversis provintiis Domino auxiliante in hoc
sancto loco congregavimus, necnon et de capsis in quibus habentur
recondite. A. — ]) Jesu Sp. 1, 2, 4, Mab. — m) ardoris amore Sp.
1, 2, À. — n) viribus Sp. 1, 2, A4, Mab.
hoc potest esse consecratum altare quo, 6 idus septembr., Georgius ec-
clesiae beatae Mariae dedicationi praesens fuerat » (Note de G. Waitz,
Mon. Germ. Script., XV, 175).
62 LIBER II, CAP. IX
Romana ecclesia, largiente bong memorie Adriano!, summo
pontifice, et post eum venerabili Leone*, papa Romano"; de
Constantinopoli vel Hierosolimis^, per legatos illuc a Domi-
no meo directos, ad. nos usque delatas; deinde de Italia,
Germania, Aquitania *, Burgundia, atque Gallia a sanctis-
simis patribus, patriarchis videlicet, archiepiscopis, necnon
episcopis atque abbatibus, nobis directas, seu etiam de sacro
. palatio, que per tempora ab anterioribus regibus, et postea
a jam dicto domino meo* maxime sunt congregate, per
ejus elemosinam*, de omnibus partem habere, atque in. hoc
. sancto loco condiegne recondere! meruimus. Sed de his, de
.quibus certi sumus?, et a predictis sanctissimis viris breves
recepüunus, omnium illarum nomina in hoc opusculo inserere
non negleximus, quatinus? et! a nobis et a cunctis successori
bus nostris, qui per tempora in hunc sanctum locum succes-
suri erunti, et hoc nosse voluerint, magis nomen Domini
nostri Ihesu* Christi, per quem nobis, licet indignis, haec!
et cetera bona largiti" sunt, per omnia et in omnibus semper
glorificetur", qui est benedictus in secula. De ceteris vero
reliquiis, de quibus nobis incerta sunt nomina?, ab eisdem?
sanctis patribus receptis, minime scripsimus. Ceterarum
autem, sicut decreeimus nomina, isto ordine notare? cura-
gimus.
Primum reliquias Domini et Salvatoris nostri, et ejus
gloriose" genetricis, et sanctorum apostolorum, et ceterorum
a) papa Romano Leone 4. — b) Hierosolymis Sp. 1, 2, 4, Mab. —
c) Áquitania omis par Sp. 1 et Mab. — d)nostro Sp. 1, 2, Mab., omis
par A. — e) eleemosynam Sp. 1, 2, 4, Mab. — f) reponere 4. —
g) fuimus Sp. 1, 2, 4, Mab. — h) quatenus Sp. 1, 2, Mab. — i)et
omis par 8p. 1, 2, 4, Mab. — j) sunt Sp. 1, 2, 4, Mab. — k) Jesu
Sp. 1, 2, 4, Mab. — I) nobis haec licet indignis Sp. 1, Mab. —
m) largita Sp. 1, 2, 4. — n) glorificaretur Sp. 1, 2, A, Mab. — o) de
quibus incerta sunt nobis nomina Sp. 1, 2, 4, Mab. — p) iisdem 4.
— q) notari Sp. 1, 4, Mab. — r) gloriosissimae 4, gloriosae Sp. 1,
2, Mab., W. ;
1. Adrien I (772-795),
2. Léon III (795-816).
NL
d
u^
LIBER II, CAP. IX 63
martyrum, postea confessorum, necnon autem sanctarum
virginum atque continentium subsecuti sumus.
RELIQUIE DOMINI SALVATORIS.
De ligno Domini.
De veste ejus.
De sandaliis* ejus.
De presepe ejus.
De spongia ejus.
De Jordane ubi baptizatus est.
De petra ubi sedit quando v* hominum pavit.
De pane illo unde distribuit discipulis".
De templo Domini.
De candela qug* in nativitate ejus accensa est.
De monte Oliveti ubi oravit.
De mensa ejus.
De monte ubi transfiguratus est.
De columna* ubi flasellatus est.
De ligaminibus unde ligatus est.
De petra unde crucem ascendit.
De claeis unde crucifixus est.
De loco Calvarie.
De buccella ubi fel et acetum mixtum fuit. :
De petra super quam sanguis de latere ejus stillaeit.
De sepulchro! Domini.
De lapide revoluto ab ostio monumenti.
De reliquiis innocentum, qui pro eo passi sunt*.
De monte Horeb*.
De lignis trium tabernaculorum!.
— a) sandalis Mab. — b) hominum omis par A, V millia Sp. 1. 2, 4,
quinque millia Mab. — c) Sp. 1, 2, A, Mab. ajoutent A, Mab. suis.
— d) quae Sp. 1, 2, 4, W. — e) colomna 4. — f) sepulcro Sp. 1,
2, Mab. — E necuód et de sepulcro innocentium qui pro eo passi
sunt Sp. 1, 2, 4, Mab. — h) Horebs (sic) A4. — i) vel etiam de lignis
trium tabernaculorum $p. 2, 4. |
64 LIBER II, CAP. IX
RELIQUIAE BEATAE VIRGINIS MARIAE.
De lacte sancte Marie.
De capillis ejus.
De veste ejus.
De pallio ejus.
RELIQUIAR APOSTOLORUM RET RUANGELISTARUM".
De barba sancti Petri apostoli.
De sandals ejus.
De casula ejus.
De mensa ejus". |
De mensa sancti Pauli apostoli*.
De orario ejus.
De cippo in quo missus fuit.
De cruce sancti Andree.
De manna sancti Johannis? evang.
De reliquiis apostolorum Jacobi, Phylippi*, Tome, Bartolomei,
Mathei!, Symonis, Taddei"et Matthie, Barnabeet Tymothei.
De ossibus Zacharie, patris sancti Johannis* Baptiste.
Et reliquie beati! Symeonis* qui Dominum in ulnas suscepit.
De capillis Johannis | Baptiste.
De sanguine ejus et" de veste ejus.
De costis sancti STEPHANI.
De lapide unde lapidatus est.
De craticula sancti Laurenti.
Digitus sancti Apollinaris".
De spongia sancti Symphoriani ?.
a) Ces titres sont ajoutés par 44. — b) apostoli omis par Sp.
1, 2, A, Mab. — c) et de mensa ejus Sp. 1, 2, 44, Mab. — d) Joannis
Sp. 1, 2, 4. — e) Philippi Sp. 1, 2, 4, Mab. — f) Matthaei Sp. 1,2,
Mab. — g) Simonis Sp. 1, 2, 4, Mab. — h) Thaddaei Sp. 1, 2, Mab.,
Thadei 4. — i) Timothei Sp. 1, 2, 4, Mab. — j) sancti 4. — k) Si-
meonis Sp. 1, 2, Simonis .4. — l) beati Joannis Sp. 1, 2, 4, Mab. —
m) et omis par Sp. 1, 2, 4, Mab. — n) Apollinarii 4. — o) Sp. 1, 2,
A, Mab. ajoutent et de veste matris ejus.
LIBER II, CAP. IX 65
RELIQUIE MARTYRUM.
Sancti* Pancratii, Vieilü, Sisimnü*, Martyrii, Pamfii*,
sanctorum Geminorum, Fabiani, Valerii, Licinii*, Persgen-
tini, Cosme, Damiani, Anastasii, Georgii, Alexandri, Cas-
siani, Magni, Vitalis, Nazarii, Naboris, Celsi, Gereasii,
Protasü, Innocentis, Laurentii, Tiburtü*, Valeriani, Lini
) ) ) ) ) Pi
Cleti, Clementis *, Yppoliti$, Christofori", Felicis, Mauricii
, ; 1pp , , , ,
Candidi, Exuperii, Victoris, Innocentii, Denigni, Sebastiani,
, P , , , 3t,
Dionisii, Rustici, Eleutherii, Cornelii, Leodegarii, Firmini,
Xisti*, Saturnini, Quintini, Valentini, Marcelli, Luciani
P] 3 ) 2 ) )
Crispini, Crispiniani, et de ossibus quadraginta! martyrum,
necnon" et de sanguine aliorum multorum.
RELIQUIE CONFESSORUM.
Sancti? Hilarii, Martini, Germani, Lupi?, Audoeni, Eligii
, , ; £Upt , 5'»
Amandi, Aveentini, Sulpicii?, Remigii, Maurilionis* , Albini,
Servatii, leronimi*, Equiti, Effrem*, Gregorii, Augustini,
Sileestri", Leonis", Felicis, Isidori, Donati, | Benedicti
P] 3 ) 3 b] 3
Columbani*, Antonii", Isaac, Vincentii^, Paulini, Fortunati
P b] 3 3 3 3
Simpliciani, Gualarici*^*, Vedasti **.
Ab [Huc usque de certis sanctorum reliquis, de quibus a
sanctis patribus, qui eas nobis largiti sunt, nomina certa
a) sancti omis par A. — b) Sisinnii Sp. 1, 2, 4, Mab. — c) Pam-
phili Sp. 1, 2, Mab. — d) Licinii omis par Sp. 1, 2, 4, Mab. —
e) Tyburtii 4. — f) Lini, Cleti, Clementis omis par Sp. 1,2, A, Mab.
— g) Fippolyti Sp. 1, 2, Mab., Hyppoliti 4. — h) Christophori Sp.
1, 2, Mab., Chronfori (sic) .4. — i) Sebastiani omis par Sp. 4, 2, A,
Mab. — j) Dionysii Sp. 1, 2, A4, Mab. — k) Sixti, Firmini, Sp. 1, 2,
A, Mab. — I) XL Sp. 1, 2, 4. — m)necnon omis par Sp. 1, 2, A, Mab.
— n) sancti omis par A. — o) Medardi Sp. 1, 2, A4, Mab. Lupi est in-
séré entre Amandi et Aventini. — p)Sulpitii 4. — q) Remedii Sp. 1, 2,
A, Mab. — v) Mauritionis 4. — s) Hieronymi Sp. 1, 2, 4, Mab. —
t) Ephrem Mab. — u) Syluestri 4. — v) Leonis, Silvestri Sp. 1, 2, 4,
Mab. — x) Colombani 4. — y) Àntonii est aprés Vincentii dans Sp. 1,
2, A, Mab. — z) Vicentii R. — aa) Gualarici, Vedasti omis par 4. —
ab) Ce passage est transposé dans Sp. 1,2, Mab., et vient aprés Felicule
atque Scolasticae. // manque dans 4.
9
66 LIBER Il, CAP. IX
recepimus, separatim * martyres vel confessores descripsi-
mus. Deinceps autem distincte aliorum sanctorum nomina
sive martyrum, vel confessorum, quia non invenimus, minime
scripsimus.)
Heliquie ex corporibus sanctorum que condidit Paulinus
papa. Sancti" Meginboldi, Prasci*, Eugenii, Fronti, Fi-
delis, Asterii, Simpliciani, Faxidi, Astogii, Gislarit, Sperati,
Roberti, Galemeri*, Osgualdi*.
RELIQUIE * VIRGINUM.
Sancte Felicitatis, Agathe, Perpetue, Eugenie, Tecle,
Cecilie, Petronille, Eufemie, Fauste, Eufrasie, Aldegundis,
Columbe , Felicule atque? ScolasticgP.
His ita, sicut paulo superius scriptum est, honorifice
decenterque reconditis, in nomine sancte "TuiciTATIS, cum
multa diligentia preparaeimus! capsam majorem auro et
gemmis ornatam, in qua posuimus partem supradictarum
reliquiarum, quam cum ipsis, ob* venerationem illorum sanc-
torum quorum reliquie in ea recondi videbantur !, subtus
criptam" Sancti Salvatoris ponere studuimus. Nam ceterorum
sanctorum reliquias, que supra leeuntur conscripte, ^ per
alias xut? capsas minores auro argentoque vel gemmis
preciosis honestissime paratas, quas a sepe dictis venerabili
bus patribus cum eisdem? reliquiis, donante Domino, adi-
pisci meruimus, dividere, atque super trabem, quam in arcu
coram altare beati micHAnu. statuimus, ponere curavimus,
a) separatis Sp. 1. — b) Reliquiae sancti Sp. 1, 2, 4. — c) Gale-
merii .4. — d) Osqualdi Sp. 1, 2, Mab., Osgnaldi 4. — e) sancte omis
ar Sp. 1, 2, 4. — f) Colombae .4. — g) atque omis par A. — h) Scho-
asticae Sp. 1, 2, 4, Mab. — i) paravimus 5p. 1, 2, 4, Mab. — j) supra
scriptarum Sp. 1, 2. — k) in A. — I) videntur Sp. 1, 2, 4, Mab. —
m) cryptam Sp. 1, 2. — n) adscriptae Sp. 1, 2, 44, Mab. — o) tre-
decim, 4, Mab. — p) iisdem A.
1. Paulin, patriarche d'Aquilée (776-802), ami d'Angilbert et d'Al-
cuin.
LIBER If, CAP. X 67
qualiter in. omnibus locis*?, sicut dignum est, laus Dei et
veneratio omnium sanctorum ejus, in hoc sancto loco semper
adoretur, colatur atque veneretur.
CAPUT X^.
DE ALTARIS, ET ALTARIORUM SANCTIQUE Hucnanin*? onNATU.,
Cumque prescriptorum sanctorum venerationi altaria or-
dinata atque de eorum reliquiis venerabiliter, ut supra
lesitur, a nostra parvitate essent ornata, diligenti cura trac-
tare cepimus*, qualiter ea ad laudem et gloriam Domini
nostri Ihesu! Christi, ob venerationem | anctorum omnium
in quorum honore sunt consecrata, de donis Dei et largitate
magni domini mei Canori8 ejusque nobilissime prolis, vel
reliquorum bonorum hominum liberorum michi^ ab illis
collatis, opere fabrili in auro, argento, et gemmis ornare,
etiam et ubi loca coneenientia existerent desuper ciboria
ponere potuissemus, sicut, prout eodem domino cooperante,
valuimus, facere studuimus.
Id sunt: in ecclesia sancti Saleatoris sanctique Rucnanit
altaria fabricata xi! , et ciboria duo, lectoría auro, argento
et marmoribus parata duo. In ecclesia sancte Dei genitricis
Maniaks et. sanctorum. apostolorum, altaria fabricata xin d,
*, et lectorium optime paratum 1*. In aecclesia
sancti Benedicti altaria parata v! .. In ecclesiis vero sancto-
rum angelorum Gabrielis, Mychaelis! et Raphaelis altaria
i1". Quae fiunt? simul altaria xxx, ciboria um, et lectoria qm.
ciborium 1
a)locis omis par Sp. 4, 2, A, Mab. — b) caput V (sic) Sp. 2. —
c) Richarii omis par Sp.1. — d) Cap. ii deornatu eiusdem aecclesiae,
et de multiplicitate thesauri seu sacrarum vestium cultu, FR. — e) coe-
pimus Sp. 1, 2, 4, Mab. — f£) Jesu Sp. 1, 2, A, Mab. — g) Caroli
omis par Sp. 1, 2, A, Mab. — h) mihi Sp. 1,2, 4, Mab. — i) undecin
Sp. 1, A, Mab. — j) Tous ces chiffres sont écrits en lettres dans Mab.
— k) unum Sp. 1, 2, A4, Mab. — 1) Michaelis Sp. 1, 2, A, Mab. —
m) tria Sp. 1, 2, A, Mab. 7/ n)simul fiunt Sp. 1, 2, 4, Mab.
68 LIBER If, CAP. X
Nam de aliis vasis et suppellectilibus, habentur cruces" auro"
argentoque parate xvu, coronae aureae nu, lampades ar-
gentee vi, cuprinae* auro argentoque decorate xu, poma au-
rea m, calices aurei magni cum patenis u ; item? calix unus
aureus magnus cum imaginibus simul cum* patena sua, ali
calices argentei xu cum suis patenis 8, offertoria argentea x.
Ad caput sancti Fucuanu tabula auro et argento parata 1",
ostia majora auro et argento parata Wu E alia minora ii,
alia ostiola similiter parata n, balteus* aureus 1l, atramen-
tarium optimum arjenteum auro paratum 1!, cultellus auro
et margaritis paratus 1, codex eburneus auro, argento et
gemmis" optime paratus 1, ponga" auro parata 1, incensoria*?
argentea auro parata 1v, hanappi argentei superaurati xii,
conca? argentea major cum imaginibus argenteis 1*5, bocularis
argenteus 1, urcei argentei cum aquamanilibus suis n, canna
argentea 1*, eburnea 1', situle argenleg wu, sutones* ar-
gentei duo', claeis aurea 1', schilla" argentea 1*, corone
argenteae" cum luminibus xim, columng* coram? altare
sancti Rucmanm auro et argento parate vi, trabes minores
cum arcubus suis argento parate ui, cloccaría auro parata
t, clocee optime xv, cum earum circulis xv, schillae* i,
imagines enee vi, eburnea t, candelabra auro parata u, ostia
auro parata vu. Insuper donavimus ibi pallia optima vxxvut,
cappas cc**, dalmaticas sericas xxitu*5, albas Romanas cum
amicis suis auro paratas vi, albas" lineas ccux, [casulas de
a) cruces omis par Sp. 1, 4, Mab. — b) in eisdem ecclesiis ajouté
par 5p. 4, 2, A, Mab., avant auro. — c) caprina 44. — d) item omnis
par Sp. 1, 2, 4, Mab. — e)et Sp. 1, 2, 4, Mab. — f) sua omis par
Sp. 4, 2, 4, Mab. — g) cum suis patenis XII Sp. 1, 2, A4, c. s. p. duo-
decim Mab. — h) una Sp. 1, 2, 4, Mab. — i) duo 4, Mab. — j) mino-
rata duo 44, minora duo Mab. — k) balteum Sp. 1, 2, 4, Mab. —
lI) unum 4, Mab. — m) margaritis 5p. 1, 2, 44, Mab. — n) punga Sp.
1, 2. 4, Mab. — o) incensaria Zl — p) concha Sp. 1, 2, 44, Mab.
— q) una Sp. 1, 2, 4, Mab. — r) una A4, Mab. — s) sivones Sp. 2. — t)
suiones argentei duo omis par Sp. 1, A, Mab. — u) scilla Sp. 1, 2, A4.
Mab. — v)argenteae omis par Sp. 1, 2, 4, Mab. — x) colomnae 4.—
y) ante 5p. 1, 2, A4, Mab. — z) skillae Sp. 1, 2, 4, Mab. — aa) cappas
VIII A, ducentas Mab. — ab) XXIV. sericas Sp. 1, 2, 4, Mab. — ac)
albas... cendato v omis par A. Les mots casulas... de cendato v sont
LIBER II, CAP. X 69
pallio xxx, de purpura x, de storace vi, de pisce :, de platta
xv, de cendato v] stolas auro paratas v, fanones*? de pallio
auro paratos x, cussinos? de pallio v*, saga de pallio v*.
DE LIBRIS.
Evangelium auro scriptum cum tabulis argenteis auro et
lapidibus preciosis* mirifice paratum 1', aliud eeangelium
plenarium 1. De aliis libris eolumina cc.
Insuper etiam plurima ornamenta in fabricaturis, et in
diversis utilitatibus, in plumbo, vitro, marmore, seu cetera
instrumenta quae longum fuit numerare!, prolixiusque scri-
bere : que tamen tunc temporis appreciata* sunt a fidelibus
Dei et sancti Rucnanir, qui nobiscum in Dei servitio laborantes
extiterant*, hec omnia valere potuisse libras quindecim! milia
vel eo amplius.
Huc usque sanctissimi viri Angilberti scriptura de cons-
tructione et dedicatione, sive ornatu ecclesiae Centulensis
digesta est, quae ab ipso venerabili viro usque ad haec
nostra tempora per ccc! annos, et amplius valde, invete-
rata, non sine labore ad futurorum eruditionem a nobis huic
operi inserta est. Sunt certe et alia multa, quae ad deco-
rem divini officii cum superioribus inveniuntur ab eo honeste
en marge dans R. sans qu'un signe indique oü il faut les insérer. Ona
suivi l'ordre de Sp. 1 et 2. — a) fauones A4. — b) cassinos Sp. 1. —
c) de pallio II 4. — d) saga de pallio V omis par A. — e) prctiosis
Sp. 4, 2, A, Mab. — f) enumerare Sp. 1, 2, 4. Mab. — g) appretiata
Sp. 1, 2, Mab. — h)exstiterant Sp. 2 — i) XV 5p. 1, 2, 4. — j) tre-
centas Mab.
1. Ce man. existe encore aujourd'hui. C'est le no 4 de la Biblio-
théque de la ville d'Abbeville (Catal. des Man. des bibl. publiques de
France, série in-8, t. IX, p. 409). Il est décrit en détail par Alcius Le-
dieu, Catal. analyt. raisonné des Mss. de la Bibl. d'Abbeville. Abbe-
ville, 1885, in-8, p. 3 à 20; et par H. Janitschek dans die Trierer Ada-
Handschrift, p. 87-88, et pl. 30, Leipzig. 1889, in-fol. (Publikationen
der Gesellschaft für Rheinische Geschichts- Kunde, VY). Déjà au début
du xvrie siecle ce manuscrit était, avec la chronique d Hariulf. le seul
reste important de la vieille et riche bibliothéque de Saint-Riquicr.
Voy. le Voyage littéraire de deux religieux bénédictins de la congré-
gation de Saint- Maur [dom Marténe et dom Durand]. Paris, 1717, in-^,
premiére partie, p. 125.
Angilb. Libellus
10 LIBER II, CAP. XI
statuta; sed quia, post tanta tempora, apud nos, tam pro
loci immutatione quam pro abbatum voluntate, non ser-
vantur, ob hoc istic referre omnia vitamus ; e quibus tamen
aliqua adhuc assumemus, ob magnitudinem loci nostri expri-
mendam. Postquam ergo ornatum ecclesiae et impensas
thesauri dixit valere potuisse xv? millia libras et eo amplius,
ita subjecit P, dicens : E
CAPUT XI*.
DE INSTITUTIONE EJUS ERGA DIVINA OFFICIA.
His et aliis quae* prout, donante Domino, valuimus, ele-
ganter dispositis, atque ex dieersis predictis? reliquiis supra
dictorum sanctorum ornatis ecclesiis, diligenti mentis affectu
tractare cepimus! qualiter, Domino donante, pereenire* va-
luissemus, ut, sicut in edificiis marmoreis et in ceteris orna-
mentis oculis honeste clarescunt humanis, ita etiam in lau-
dibus Dei^, in doctrinis dieersis et canticis spiritualibus
L [Christo omnipotenti placere valeamus. Quapropter ccc!
monachos in hoc sancto loco regulariter victuros, auxiliante
Deo, constituimus, optantes et ordinantes ut, si non plus,
istius numeri congregatio in perpetuum habeatur. Centum
etiam pueros scholis erudiendos sub eodem habitu et victu
statuimus, qui fratribus per tres choros divisis in auxilium
psallendi et canendi intersint; ita ut chorus sancti Salva-
toris centenos monachos cum xxxiv pueris* habeat. Chorus
a) quindecim Mab. — b) Le chapitre suivant ne suit pas immédia-
tement dans R. qui intercale les vers d'Angilbert rapportés plus haut
par Hariulf. l, II, cap. vix.— c) caput VI Sp. 2.— d) quae omis par Sp.
1, 2, A, Mab. — e) praescriptis Sp. 1, 2, .4, Mab. — f) coepimus Sp.
4. 2, 4, Mab. — g) ad hoc pervenire Sp. 1, 2, 4, Mab. — h) Dei lau-
dibus Sp. 1, 2, A4, Mab. — i) à partir de Christo le texte d'Hariulf
différe complétement de la fin du Libellus Angilberti tel qu'on le trouve
dans le man. 235 de la R. Christine. Voy. Appendice VI — Quae
sequuntur usque ad. num. 12 [cap. XII| alia manu scripta sunt in
codice ms. Mab. — j) trecentos Mab. Les chiffres suivants sont aussi
en lettres dans Mab. — k) cum XXXIV pueris habeat Sp. 1.
LIBER II, CAP. XI 74
sancti Richarii centenos monachos et xxxii? pueros jugiter
habeat. Chorus psallens ante sanctam passionem centenos
monachos, xxxi adjunctis pueris, similiter habeat. Ea au-
tem ratione ipsi chori tres? in divinis laudibus personabunt,
ut omnes horas canonicas in commune simul omnes decan-
tent; quibus decenter expletis, uniuscujusque chori pars
tertia ecclesiam exeat, et corporeis necessitatibus, vel aliis
utilitatibus, ad tempus inserviat, certo temporis spatio
interveniente, ad divinae laudis munia celebranda denuo
redeuntes. In uno quoque etiam choro id jugiter observetur,
ut sacerdotum ac levitarum reliquorumque sacrorum ordi-
num aequalis numerus teneatur. Cantorum nihilominus et
lectorum aequali mensura divisio ordinetur, qualiter chorus
a choro invicem non gravetur. Quinimmo * omnes unanimes
sacrificium laudis Domino omnipotenti pro salute gloriosi
Domini mei Augusti Karoli, proque regni ejus stabilitate
continua devotione jugiter exhibeant. Matutinali etenim seu
vespertinali officio consummato, mox omnes chori ordinabi-
liter se ante sanctam passionem congregent, decem tantum
psalmistis unicuique choro remanentibus, et sic per portam
sancti Gabrielis, ac per salam * domni* abbatis ambulando
per occidentalem claustri regionem cantando veniant ad
sanctam Mariam, ubi oratione pro temporis ratione depo-
sita, remeando veniant ad sanctum Benedictum 1n orien-
tali parte claustri situm; inde per gradus arcuum intrent ad
sanctum Mauricium !, sicque, intrantes sancti Rücharii basi-
licam, restituantur suis choris.
Illud etiam observari praecipua devotione mandamus, ut
nulla dies praetereat absque sacrarum missarum decanta-
tione, videlicet ut, si non plus, vel xxx a fratribus diverso-
rum chororum per diversa altaria missae quotidie agantur,
a) tresque et XXX .Sp. 1, Mab.; cum XXXIV pueris habeat
chorus sancti Ricbarii centenos monachos .omis dans 4, par suite
d'un bourdon occasionné par monachus. — b) tres chori 4. —
c) quinimo Sp. 2, 4. — d) solam 44. — e) domini Sp. 2. — f) Mau-
ritium 4.
12 LIBER II, CAP. XI
exceptis illlis duabus de conventu*, quae mane et meridie
sollemnissime celebrantur, in quibus quotidie memoria sanc-
tissimi papae Adriani et gloriosi domini mei Augusti Karoli,
conjugis et prolis ejus, teneatur; qualiter, juxta verbum
Apostoli, pro regibus et omnibus qui in sublimitate sunt
constituti, salvatori Deo nostro obsecrationum? vel oratio-
num gratias jugiter persolvamus]'. |
Karolus, Dei gratia rex Francorum et Langobardorum
ac patricius Romanorum, dilectissimo magistro, nobisque
cum amore nominando, Albino abbati, in Domino Jesu
Christo aeternam salutem. Pereenit ad nos, etc.*.....
nihil praejudicaeimus*. De hoc autem quod chartula? nos-
tra prosecuta retulit quod plurima hinc dici possent, sed
noluisse te extendere modum chartulae*, et maxime quia
cum sapiente paucis utendum est verbis, ita et nos versa vice
pauca rescribimus. Quod autem usurpasti eerba reginae
Sabae ad Salomonem de beatitudine servorum qui nobis
assistunt et audiunt verba sapientiae nostrae, si hoc eerum
fore scitis, venite, assistite, et audite, ut pariter in Domino in
pratis eernantibus, varietate florum Scripturarum Jocun-
dantes delectemur.
Explicit epistola Karoli Magni ad Albinum magistrum?.
Hic idem Albinus, a venerabili Anghilberto*5 accersitus
Centulam, vitam sancti Richarii antiqua simplicitate negli-
gentius digestam venusto sermone composuit, praemissa^
a) exceptis de conuenti illis duabus 44. — b) obseruationem A.
— c) Sp. 14 et 2 en note: « edita in operibus Alcuini pag. 1147.
Quam praetermisimus quod ad hanc historiam non spectet ». .A en
marge : « edita in operibus Alcuini pag. 1147 ». Néanmoins A avait
l'intention de reproduire cet. acte, car il laisse en blanc le reste du
fol. 41 recto, et ne reprend qu'au milieu de 41 verso. — Hic interpo-
nitur diploma Alcuino concessum a Carola Magno, Mab. — d) nihil
praejudicamus omis par Sp. 1 et 2 qui reprennent seulement à De hoc
autem avec cette note marg. Hactenus edita. — e) cartula Sp. 1, A.
— f) cartulae Sp. 1, 4. — g) Angilberto Sp. 1, 2, Mab. — h) pre-
missa Sp. 1.
1. I Tim. II.
2. Cette lettre de Charlemagne à Alcuin est éditée par Jaffé, Mon.
Alcuiniana, n? 97, p. 403-407 (Bibliotheca rerum Germanicarum).
LIBER II, CAP. XI 13
operis praefatione ad eumdem ^* gloriosum Augustum Karo-
lum, in qua patenter monstratur beati Patris Richarii
magna et pluriora fuisse miracula, quam ille exiguus vitae
ejus textus enarrabat'. Antiphonas quoque et Responsoria,
vel hymnos de eodem sancto composuit?, ut magni Patris
festivitas nihilominus congrui officii habere videretur. Ubi
notandum est quod quodam in hymno ipsum sanctum Ri-
charium laudando, alloquens dicit :
Tu stíruxistt coenobium
In? loco prope Argubium,
Et aliud in Centulo,
Ambo perenni merito ?.
AEPITAPHIUM * SANCTI RICHARII.
! [n fronte sepulchri*.
Aurea celestem! thesaurum contegil 5 urna.
Cultorem Domini, nomine RicuaniuwM ;
Stemmalte precelso" quem Centula protulit ista,
Quique loci pastor floruit egregius.
In latere dextro.
Posthabito mundi, quo grandi fulsit, honore,
Amplas divitias sprevit amore Der.
Hic corpus proprium frangens certamine diro,
Vir pius et magnus semper in orbe cluit!.
a) eundem Sp. 1, 4. — b) in omis par Mab. — c) epitaphium Sp.
1, 2, Mab. — d) Ce titre et les suivants sont omis par A. — e) sepul-
eri Sp. 1, 2, .4, Mab. — f) coelestem Sp. 1, 2, 4. — g) contigit Sp.
1, 2. — bh) precelso Sp. 1, 2, 4, Mab. — i) duro 4. — j) dius (!) 4.
1. Editée par Mabillon, Acta Sanct., saec. II, éd. Paris (1669),
p. 187-227, ed. Venise, p. 176-185 ; et les Bollandistes, 24cta Sanct.,
avril, t. III, p. 440-447, Anvers, 1675.
2. Les cuvres poétiques d'Alcuin sont éditées par E. Dümmler
(Poetae latini aevi Carolini, 1880, I, 160-351). Elles nc contiennent
rien pour Saint-Riquier. L'abbé Hénocque croit avoir retrouvé ces
« heures » dans un manuscrit du xin s. conservée à la Bibl. d'Abbe-
ville, Voy. Hist. de Saint- Riquier, 1, 487-492.
3. Ces vers d'Álcuin ne nous sont connus que par Hariulf, Les
UA PDes suivantes, dues à Ángilbert, se retrouvent dans le man. du
atican.
LIBER II, CAP. XI
In culmine archae* desuper.
Hic vitam functis reparavit, lumina cecis b,
Leprosisque salus, hoc refovente, redit.
Plenus apostolicis virtutibus atque loquelis,
Celestes* tenuit semper in ore dapes.
In latere sinistro.
Huic? Kanorvs* princeps condignum mente benigna
Perficiens templum, condidit et tumulum
Post sexagenos et centum circiter annos,
Cum Domini servus ! integer extat 5 adhuc.
In fronte pedum*.
Ipsius ut meritis capiat celestia! regna.
Hegnaque Francorum pace quietus agat.
Amen i.
Alibi.
Semper, sancte, tuos, Rucuant, protege servos.
Abstractos terra capiat celestis* ut aula!.
xui Kal. Junii obiit. Albinus, qui Alcoinus, abbas, levita
et monachus, dictator Vitae sancti Richarii!.
His quoque temporibus florebat Corbeiensis abbas sanctus
Adalardus, qui nobilitatis et sanctae religionis laude per
totam Galliam colebatur?". Hujus amator et auditor prae-
clarus emicuit Ratbertus, qui tanto caritatis fervore erga
nostrates monachos agebatur, ut ea ipsa quae nostris misit
vel scripsit, non amoris verba, sed totus amor, et pura dilec-
tio deprehendantur." Quique cum ipsius sancti Adelardi
a) arcae Sp. 1, 2, Mab. — b) caecis Sp. 1, 2, 4, Mab. — c) ce-
lestes Sp. 1, 2, 4, caelestes Mab. — d) hinc 4. — e) Carolus Mab.—
f) servis Sp. 1, 2. — g) exstat Sp. 2, Mab. — h) ad pedes Sp. 2. —
i) celestia Sp. 1, 2, 4. — j) amen omis par 4. — k) ccelestis Sp.
4, 2, 4. — Y) Hic etiam quedam de Alcuino interposita omisi (Mab.).
— m) celebratur A.
1. Aleuin mourut à Saint-Martin de Tours le 19 mai 804.
2. Sur ce fameux abbé de Corbie, voy. Himly, Wala et Louis le
Débonnaire, Simson, Jahrbücher d. deutsch. Reichs unter Ludwig dem
Frommen.,
LIBER II, CAP. XI 19
digereret Vitam ! : « Gaude, inquit, Corbeia, cum caetera
loca sancta propios emiserint patronos, Atrebas Vedastum, et
Centula. sanctissimum Richarium, tu quoque emittes Ade-
lardum tuum.» ln quo studiose considerandum quanta
reverentia extulerit magnificum pastorem et patronum
nostrum, quem cum adjectione superlativa nominavit,
eum illum insignem episcopum Vedastum* nudo nomine
designare contentus sit. Fecit hoc ob assidua miracu-
lorum quae apud nos gerebantur magnalia, fecit et
ob illam revera sanctissimam ejus vitam, quae non tam
sancta quam sanctitatis speculum utique comprobatur. Hic
ad nostri monasterii monachum Gollandum"?* scripsit expo-
sitionem super Evangelium Matthaei^, tanti pendens Centu-
lenses, ut sua eis mitteret scripta, quatenus? eorum judicio
deberent cum auctoritate? quaquaversum proferri.
EPITAPHIUM SANCTI CHAIDOCI CONFERSSORIS.
Mole sub hac tegitur Chaidocus jure sacerdos,
Scotia quem genuit, gallica terra tegit.
Hic Domini Christi gaudens praecepta sequutus?
Contempsit patrias, mente beatus, opes.
Hinc sibi concrevit centeni copia fructus,
Et metit aetherei premia f larga soli.
Huic € Angilbertus, fretus pietate magistra,
Et tumulo carmen condidit et tumulum^*.
a) siue Guntlandum note marg. de Sp. 14.— b) Matthei 4.— c) qua-
linus 4. — d) authoritate 44. — e) secutus Sp. 1, A, Mab., éd. Düm-
mler, — f) praemia Sp. 1, 2. A4, Mab. — g) hinc 4.
1. Paschase Radbert, Vita S. Adalhardi, cap. 86, dans Mabillon,
Acta Sanct., saec. IV, t. I (éd. Paris), p. 339. Le passage y est plus
développé, mais il faut remarquer que la Vita S. Adalhardi ne nous
est parvenue que sous une forme interpolée. Voy. Traube dans
Abhandl. der Konig. bayer. Akad. d. Wissensch, 1891, p. 310-312.
2. Saint- Waast.
. 9. C'est le Guntlandus pinguis écolàtre de Saint-Riquier, dont
ll est fait mention dans deux poésies de Micon et de Fredigardus
écrites vers 866 (voy. Poetae lat. aevi Carol., t. II, p. 351, 363. Cf.
l. II, cap. i1: (p. 89, note 1).
4. Cf. Virgile, Ecl., V, 42 : ettumulum facite et tumulo superaddite
carmen (Dümmler, I, 365, note 3).
Angilbert carmina,
V, 3 et 4,
D o—— coe oo
16 LIBER II, CAP. XII
EPITAPHIUM FRICORI SEU HADRIANI à.
Corpore terreno qui cernitur esse sepultus,
Gaudia pro meritis caelica laetus habet.
Iste fuit Fricorus, Chaidoco consociatus,
Quem sibi concessum Centula gaudet ovans.
Hic, virtute valens, despexit prospera mundi,
Et modo viventi gloria magna patet,
Quando Deo placuit, caelorum regna petivit.
Nunc Angilberti carmine fulget. Amen.
CAPUT XII».
Dg oBrrU SANCTI ÁNGILBERTI ET SEPULTURA, SEU DE NiTHARDO
FILIO EJUS AC SUCCESSORE.
Anno Dominicae Incarnationis ncccxiv, indictione vi^,
excellentissimae memoriae Augustus" Karolus? Magnus, post
hostes victoriosissime cum Dei favore triumphatos, cum
Romanorum imperium et Francorum et Langobardorum!
regna quietissime obtineret, v* Kalend. Februarii transivit
e mundo', pro obsequiis et honorificentia Deo et sanctis
ejus studiose exhibita ac benigne percepturus, ut speramus,
felicia^ et immortalia regna. Venerabilis autem Angilber-
tus, tametsi senio et austeritate jejuniorum et vigiliarum
corpore lassescente, quoquam progredi non posset vel vel-.
let, ejus tamen dispositioni, qua thesauros in beneficium
eleemosynae ecclesiarum praesulibus attribuit, utpote di-
lecti semper Domini, interfuit, magnisque honoribus et
a) « Sic titulum restitui, cum. antea. legeretur solum item. In ms.
codice dicitur hoc epitaphium sancti Scoti Laubiíco repertum (Mab.).
— b) caput VI] 5p. 2. — c)octingentesimo decimo quarto, indictione
sexta Mab. — d) Augustus omis par Sp. 1, A, Mab. — e) Carolus
Mab. — f) Longobardorum 4. — g) quinto Mab. — h) foelicia Sp. 1.
1. Charlemagne mourut le 28 janvier 814.
LIBER 1I, CAP. XII 11
beneficiis ecclesiam Centulensem ab eodem antequam dece-
deret sublimari obtinuit. Fuerunt autem xxi? metropolitanae civi-
tates, quibus divisit dari grandem partem suarum facultatum. Quarum haec
sunt nomina : Roma, Ravenna, Mediolanum, Forum-Julii, Gradus, Colonia,
Magunciacus, Juvavum id est Salzburc, Treveris b, Remis ^, Senones, Veson-
tio, Lugdunum, Rothomagus?, Arelatum, Vienna, Darantasia, Ebredunum,
Burdegala, Turones, Bituricum. Huic vero distributioni nonnisi quatuor
abbates interfuisse leguntur, scilicet Fridigiusf, Adalongus, Angilbertus 8,
Irminoh- Ipse denique rex in tantum locum ipsum honora-
verat et extulerat, ut et regalem curiam inibi tenuisse die
Natali Domini, seu die Paschae, aliquoties inveniatur in
gestis illius temporis '. Quod etiam a successoribus suis, iis!
seilicet qui nostratem Galliam in sui sorte regni habuerunt,
multo tempore amabiliter servatum est.
Cum ergo, mortuo Karolo! Magno, Hludogvicus successis-
set, regnorum a patre acquisitorum apicem suscipiens, anno
regni ejus primo incipiente, sanctissimus abbas Anghilber-
tus*, corporis arctatus! molestia caelestibus gaudiis propin-
quabat, et caelesti" Patre disponente filius proxime reci-
piendus flagellabatur, ut dignus fieret cui felix nec peritura
hereditas concederetur. Supercrescente incommodo, cum
videretur jam humanis eximi, multa" usus humilitate, utpote
cujus perseverans fuerat conservator, praecepit ut ante fores
templi tumularetur. Sane suspiria et lacrymae?*, quae illo
morti proximante fusa sunt, non a nobis narrandae susci-
piuntur, ne post tanta temporum interstitia nos quoque ad
plangendum revocet dolor renovatus. Post mortem utique
Magni Augusti Karoli?, anno eodem, diebus xx* superstes
effectus, anno Dominicae Incarnationis pcccximi, indictione
a) viginti una Mab. — b) Treuiris 4. — c) Remi 4. — d) Vesuntio
4. — e) Rotomagus Sp. 1, Mab. — f) Frudigius Sp. 1, Mab. — g) En-
ghilbertus 4. — h) Yrmino Sp. 1, A. — 1) hiis 4. — j) Carolo 4. —
k) Angilbertus Sp. 1, 2, Mab. — Y) attactus Sp. 2, artatus Mab. —
m) coeleste /4. — n) quanta 4. — o) lachrymae 4. — p) Caroli Mab.
— q) viginti Mab.
, 1. Charlemagne célébra à Centule les fétes de Pàques (19 avril) de
l'année 800. Bóhmer, Zegesta, éd. Mühlbacher, p. 142.
Einhard, Vita Ca-
roli, cap. 33
d
18 LIBER II, CAP. XII
vi^, mensé februario*, die xi? kalendas martii, celebratis
circa se ecclesiasticis mysteriis, vere Christi amatoris Ánghil
berti? gloriosa anima bonorum operum exercitiis et pieta-
tibus cumulata, corporis terreni vase relicto, supernis civi-
bus associatur, et, quod votis ambierat operibusque*
meruerat, Christi aspectibus praesentaliter mulcetur, videns
eum sicuti est!. Veridica hoc et irreprobabili! Christi sen-
tentia astruitur, qui se diligentes a Patre suo et a se
diligendos asseverat, et tantae dilectionis profectum sui
visionem propalat : Et manifestabo, imquiens, meipsum ei,
id est diligenti et probationem dilectionis, quod est exhi-
bitio operis, exequgnti. Tunc amantissimi Patris vene-
rabile corpus dulci filiorum obsequio componitur, et cum
omni veneratione sancto abbati debita ante portam majoris
ecclesiae honorifice sepelitur. Locus autem ipsius sepul-
turae ita aditui ecclesiae5 proximus est, ut a nemine basi-
lica ingredi possit, qui non sanctam corporis ejus tumbam
calcaret?. Ubi sicut paullo superius dictum est, humilitatis
obtentu poni se poposcerat. In gyro" autem sepulturae isti
versiculi in lapideis tabulatis, primus ad caput, secundus ad
laevam!, tertius ad pedes, quartus ad dexteram! expoliti sunt*:
Rzx, requiem Ángilberto da, Pater, atque pius Rxx.
Lzx, legum vitam eternam illi da, quia tu es! Lxx.
Lux, lucem semper concede illi, bona qui es Lux.
Pax, pacem illi perpetuam dona, es quoniam Pax ^.
a) octingentesimo decimo quarto, indictione sexta Mab. — b) mense
februario omis par A4. — c) duodecimo Mab. — d) Augilberti Sp. 1,
2, Mab. — e) operibus Sp. 1, 2, 4. — f) inreprobabili 4, jure proba-
bili Sp. 1, Mab. — g) ecclesie Sp. 1. — h) giro .4. — i) leuam 44. — j) dex-
tram 44. — k) ÁxprvraPnruM ejus Zt. — l)es omis par Sp. 4, 2, A, Mab.
1. Angilbert mourut donc le 17 février 814.
2. Joan., XIV, 21.
3. Le ms. 235 du fonds de la reine Christine au Vatican, fol. 83
rect., porte: « Quvop skQurTUR Ex ALIIS FnaNconuw nisTOonüs : Eodem
« anno vir memorabilis Ángilbertus abbas in omni pietate perfectus
« XII Kl. martii obiit, et in porticu ecclesie sancti Salvatoris sanctique
« RicHanr tumulatus est coram sancta Nativitate. AEPYTAPHIUM EJUS :
« Rex requiem Ángilberto da pater etc. » (Suit l'épitaphe identique à
celle qu'on trouve dans Hariulf). Cf. 1. III, c. 5, et 1. IV, c. 32.
4. Ces vers, aussi attribués à Bernowinus (Dümmler, op. cit., l,
LIBER II, CAP. XII 19
Multa et* magna atque insignia sunt quae de hoc venera-
bili viro dicere habebamus, sed quia omnia comprehendere
nequivimus quae in historis Francorum! de illo ejusque
probitate habentur, rogamus ut ad laudem Dei omnipo-
tentis et ad honorem beati viri paucula haec nostratibus
interim sufficiant. Caeterum, ut omnia quae de illo sunt
diceremus, defuit virtus, adfuit sed cautela, ne plurima
disserendo fastidium inferremus? auditori. Quievit vero in
loco supra scripto per annos xxvin?^, regnante Augusto
Hludogvico annis xxvi^, Christi autem Domini nostri regno
nullam metam capiente per omnia saecula. Amen*. |
Igitur septimo Centulensis coenobii abbate intimato,
ejusque studiis et bonitate monstrata, jam modo paullisper
linguae nostrae requies praebeatur, ut et maestitia ex ejus
ablatione concepta, quo paullulum quia mortales aliter non
possumus, admittitur, eo citius suspiriis satisfacta dese-
ratur?. Simul et aequum videtur ut is, qui singulari erga
nos usus est amore, singulari quoque in descriptione gesto-
rum collaudetur libello.
Hoc tamen in calce libri necessario recondimus, quod post
ejus sanctum transitum filius ejus, Nithardus, quem de regis
filia Bertha? susceperat!, Centulensibus jure abbaticio prae-
latus est, paucisque diebus in regimine expletis, interemp-
tus" praelio praesentis luminis caruit visu, sepultusque
juxta proprium genitorem quievit in pace?, regnante Domino
a) et omis par Sp. 4, 2, A4. — b) inferemus Sp. 1,2.— c) viginti
octo... viginti sex Mab. — d) desideratur Sp. 1, avec cette note « forte
deleatur ». La concordance de Sp. 2 et A prouve que la vraie lecon
est bien deseratur. — desideratus Mab. — e) Berta Sp. 1, 2, Mab.
- j 'epen (sic) A. — g) est omis par Sp. 2. — bh) interemtus
ab.
420) sont bien en réalité d'Angilbert. Voy. L. Traube, Karolingische
Dichtungen, p. 55. De méme l'épitaphe de 44 vers mise sous le nom
de Bernowinus par Dümmler (op. cit., I, 420-421) a pour auteur Àn-
gilbert lui-méme. Traube, ibid., p. 55-56.
1. Hariulf entend sans doute par ces mots la Vita Caroli d'Einhard,
et l'ouvrage de Nithard.
2. Voy. plus loin l. III, c. 5.
3. Voy. plus loin l. III, c. 5.
Padi
80 LIBER 1I, CAP. XII
nostro Jesu Christo cum Patre et Spiritu sancto in saecula
saeculorum?. Ámen.
EXPLICIT LIBER Ii P.
a) secula seculorum 4. — b) Explicit Liber 1I omis par Sp.1!
et 2.
1
'
C2
[RR
JD
eDOo—— 0e o— 0 Q— eA je (eA b —
cC «D Qo -) 07» ZC' & c2 — C cO co -)2 c Cc uc
21.
22.
22.
21.
22.
26.
"INCIPIUNT GAPITULA LIBRI TERTII
. De abbate Herico.
; Privilegium Hluodoguici imperatoris.
. Descriptio de thesauro et rebus seu vassalli (sic) sancti
Richarii.
. De abbate Helysachare.
. De abbate Ribbodone, et translatio sancti Angilberti.
. Privilegium Hlotharii.
. De abbato Ludovico.
. Oblatio sancti Puücharii et relatio.
. De Hruodolpho abbate comite.
. De Heligaudo abbate comite.
. De domno Guelphone abbate, et translatio capitis sancti
Richarii.
?. De regibus et de reliquiis quas Odulphus custos unde-
cumque meruit.
. Privilegium Hludovici de Civinocurte.
. Item de Odulfo et reliquiis.
. Privilegium Karoli de Hasloas.
. Donatio Karoli de Vallisvilla.
. Donatio ejusdem de Bersaccas cum privilegio.
. De miraculis sancti Rücharii.
19. De abbate Karlomanno, et donatio Durcapti.
. De regibus Francorum et de Guaramondo pagano sub
quo ecclesia nostra combusta est.
(En blanc).
Ablatio sancti Richarii ab Arnulfo Flandrensi.
De abbate Ingelardo.
Relatio sancti Richarii.
Epistola Joannis papae.
De prudentia abbatis Ingelardi.
a) Cette table est omise par Sp. 1,2.
Mir. Rich. FH. 1
82 LIBER III, CAP. I
27. De Abbatisvilla et Incra et Domno-Medardo.
28. Adventus beatissimi Vigoris episcopi a Neustria in
Pontivum.
29. Translatio sancti Madelgisili confessoris.
30. De praediis in Lotharii regno Notkero Leodii episcopo
oppignoratis.
31. De villa quae dicitur Matermortua.
32. De farinario praestito ; et obitus ejus.
INCIPIT LIBER TERTIUS
CAPUT PRIMUM.
Dg aBBATE Hxznico.
Anno sacrae Incarnationis Domini nostri Jesu Christi ncccxiv, indictione
vit, dum felix. Francia sub gloriosissimi Caesaris Hludogvici moderamine
omni venustate floreret, obtinuit beneficio ipsius principis Hericus abbas
regimen monasterii beati Richarii. Notetur autem descriptio, quia
eodem quidem quo sanctissimus Anghilbertus * abbas obut
anno, sed non eadem indictione, hic IIericus abbatiae Cen-
tulensi praelatus est; si quidem mense Septembri die xxiv
indictiones mutantur'. De hujus vero factis nihil apud nos
memorabile habetur^, praeter" quod in libro miraculorum
beati Patris Rücharii invenitur, quia videlicet uni e suis vassallis,
a) AÀngilbertus Sp. 1, 2. E b) preter Sp. 1.
1. Hariulf parle de l'indiction de Béde qui commence en effet le
2^ septembre.
2. L'abbé Héric est un personnage obscur qui ne joue aucun róle
sous le regne de Louis le Pieux (cf. p. 85, note 1). Il figure en 81^ au
concile de Noyon.Voy. Flodoard, Hist. eccles. Remensis, l. II, cap. 18.
LIBER IIT, CAP. T 83
Heutoni* nomine, villam Sidrudem, quae erat antiquitus deputata ad fra-
trum calciamenta contulerit; haec enim villula* ipsi sancto in
hoc saeculo* viventi fuerat donata, ut in vitae ejus scripto
clare patescit. Át nunc placet memorari quid in illa virtutis
contigerit, postquam Heutonis dominio subacta est. Fuerat
illic prope nemus ubi sanctum Richarium accolae loci, et in iter carpendo
cum Britanniam peteret, et in redeundo lassitüdinem corporis temperare, et
sacras fundere orationes juxta quamdam fagum ex avita et paterna relatione
tradiderunt. Enim vero dum praefatus Heuto ipsam villam consecutus fuisset,
coepit libera ea uti potestate. Quadam autem die, dum rura illius circuiret?,
super jam dictam fagum venit, quam enormem intuitus, jussit incidi, ut
exinde focus sibi fieret. Cui servi parere noluerunt, dicentes sacratum fus-
tem ?, et ibi beatum Richarium f consuevisse orare ; quod ille superba mente
contempsit et ut incideretur coegit. Ita, dejecta arbore, et partibus inde par-
tiis, superiores quidem findi potuerunt partes, duae inferiores, quae et gros-
siores erant, difficile nimis finduntur. Attamen magnis conatibus rustici
insistentes, penultimum dirimunt? frustum, in quo inventae sunt reliquiae
quasi capillorum, et barbae abrasiones; quae cum rustici honori haberent,
utpote quae a sancto ibidem repositae", miser ille, et male
curtensis* Heuto, ea pro nihilo habens, spargere fecit, ac deinde
ulümum fagi truncum qui supererat findi praecepit, sed ad omnem ictum.
insectibilis permansit. Quod ille videns jussit portari in suae domus atrium,
quod vulgus curtem dicit, et, ut fieri assolet ante januam jactari.
Ipsa autem die, quidam villae colonus acceptam securem! quasi tentando
ligno leviter affixit, et ad ipsum ictum illico divisum est, et inventa est quae-
dam crux inserta uni ex illis partibus, cujus etiam signi forma alteri parti
insculpta videbatur. Hoc illi qui adherant, ut viderunt, nimio terrore per-
culsi sunt, initoque consilio, ipsas partes cum cruce intulerunt in apothecam
cujusdam custodiendas ; tunc, sequenti nocte, obfirmatis apothecae ostiis i,
dormitum est. Mane facto, dum somno excutiuntur, crux illa vel partes
nusquam inveniuntur. Praefatus autem Heuto, qui sancta temera-
a) Hertoni 4. — b) villa 4. — c) seculo A4. — d) circumiret 4. —
e) fustem omis par A. — f) S. Richarium 44. — g) diruunt 4. —
h) reposita 4. — i) securim 4. — j) hostiis 4.
1. Gallicisme « mal courtois ».
8í LIBER III, CAP. II
verat, quinto die, Deo vindice?, vitalem spiritum amisit. Sed et
IIericus, aliquantis in regimine annis expletis, diem clau-
sit extremum!.
CAPUT II.
PniviLEciuM lHrupocvici 1MPERATORIS.
Tempore isto, cum contigisset Hludogvicum gloriosum
Augustum Pontivam intrare provinciam, venerabile templum
sancti Richarii orationis gratia petivit. Fratres igitur mo-
nasterii, timentes ne aliquis de parentela saepedicti Heu-
tonis villam Sidrudem sibi usurparet, majestatem regiam
exorant et suadent, ut super hac et super omnibus, quas
aliquo eventu perdere metuebant, villis, et^ quas Karolus
Magnus, ejusdem genitor, dono regio contulerat, suae auc-
toritatis^ praeceptum firmaret, quo jam dicta villa, vel aliae
possessiones, absque alicujus contradicto, monasterio libere
deservirent, et ut nemo abbatum futurorum ex eis aliquam a
loci dominio ulterius auferens alicui donaret. Ipse ergo
talibus precatis? placide obedivit, et suae praeceptionis au-
thoritatem super his tali modo confecit :
In nomine Domini et Saleatoris nostri Jesu Christi, Hlu-
dogeicus, dieina ordinante providentia, imperator Augustus.
Notum esse eolumus cunctis fidelibus sanctae Dei Ecclesiae
et nostris, praesentibus scilicet et futuris, quia dum nos,
orationis causa, in beatissimi confessoris Christi Richarü
basilicam adeeniremus, adierunt celsitudinem nostram mo-
nachi ex eodem monasterio, deprecantes, ut super rebus,
quas moderno tempore in quibuslibet pasis et territoriis infra
a) a Deo vindicie quinto die 4. — b) et omis par A. — c) authori-
tatis 44. — d) praecatis 44.
1. Héric mourut avant 822, car son successeur, Hélisachar, apparait
déjà à cette date. Son épitaphe manque dans les /Veniae de Micon.
LIBER 1II, CAP. II 85
ditionem imperii nostri ad. victum et vestitum eorum habent,
nostram authoritatem? firmitatis gratia fieri juberemus; per
quam decerneremus, ut neque abbates per tempora ibidem
degentes, neque ministri, aut alia quaelibet superioris vel infe-
rioris dignitatis? praedita* persona, de eisdem? rebus aliquid
abstrahere aut minuere, vel in alios usus retorquere praesu-
mat. Quorum petitionem justam ac rationabilem judicantes,
hos imperiales apices nostros firmitatis gracia circa sereos
Dei ibidem per tempora labentia degentes fieri jussimus, per
quos decernimus atque omnimodis sancimus, ut nullus rec-
tor* praedicti monasterii, aut ministri ejus, de rebus quas
moderno tempore in quibuslibet pagis et territoriis infra
ditionem imperii nostri ad usus et victum atque vestimentum
eorum habent. Quorum haec sunt nomina : Cieinicurtem'
cum Bronotlo, Aldulfi curtem, Valles, Drusciacum, Novam-
villam, Mons Angelorum?, Wiberentium", Bagardas, Cur-
licellam, Crux, Langoratum, Altegiam, Sidrutem, Niviel-
lam, Verculf, Concilium, "Rocconis montem, Maris, vel
quidquid ad supradicta loca, praesenti tempore, juste et lega-
liter aspicere videtur, aliquid abstrahere, aut minuere, aut
in alios usus conegertere, aut paratas, aut lidimonium, aut
hostilicium!, aut alias quaslibet redhibitiones! exigere aut
exactare praesumat; sed eo modo atque tenore quo nunc
siatuimus teneant atque possideant, ita nostris et futuris
temporibus secure atque quiete habeant et fruantur, quate-
nus ipsos sereos Dei in praedicto monasterio famulantes pro
nobis, conjuge proleque* nostra, atque stabilitate totius im-
perüi nostri perpetim Dei misericordiam exorare delectet. Et
ut haec authoritas per futura tempora inviolabilem atque
incongulsam obtineat firmitatem, manu propria subterfirma-
vimus, et annuli nostri impressione signari jussimus.
Signum Hludogeici serenissimi imperatoris.
3) auctoritatem Sp. 1, 2. — b) dignitatis est une add. marginale de
Sp. 1, 2. — c) praedicta Sp. 1, 2. — d) iisdem 4. — e) doctov Sp. 2.
— f) Cininicurtem Sp. 1, 2. — g) Mons Anglorum 4. — h) Wibe-
rensium 4f. — i) hostilitium 4A. — j) redibitiones 4. — k) parteque 4.
86 LIBER III, CAP. III
Data n1 Non. Aprilis, anno, Christo propitio, xvii imperii
domini Hludogvici piissimi Augusti, indict. vus. Actum mo-
nasterio $. Gualarici? feliciter. Amen.
Durandus diaconus ad vicem Fridusi recognosi et sub.
scripsi!.
Ex his villis? quae in hoc praecepto commemorantur
sacratissimus Pater noster Richarius quasdam quiete habue-
rat, sed quia pravorum et nequam hominum insolentiis super
his fratres turbabantur, ob hoc illas regia praeceptione
firmari obtinuerunt^. Nam et illae villae, quae a sancti Ri-
charii tempore habebantur, et de quibus nihil mali metue-
batur, ut sunt haec, Centula, Abbatis Villa, Altvillaris,
Rebellis Mons, et Valerias et aliae multae, 1stic scribere non
curaverunt.
CAPUT III.
DescniPTIO DE THESAURO, ET REBUS, SEU VASSALLIS
SaNcTI Ricnanrr.
Hludogvicus* imperator, promulgata praeceptione super
possessionibus monasterii, vocavit ad se monachos, rogans
ut omnia quaecumque haberi poterant, tam in thesauro
ecclesiae quam in bonis forensibus, scriberentur, sibique
monstrarentur. Ánno igitur Incarnationis Domini pcccxxxi,
indictione ix, facta est descriptio de abbatia sancti Richa-
rii, rogante serenissimo Augusto, anno imperii sui xvii. In
primis de ecclesiasticis rebus, et sic de praediis et posses-
sionibus, sive et de vassallis, qui ex eadem abbatia beneficia
retinebant.
a) Guallarici 44. — b) villis omis par Sp. 1, 4. — c) obtulerunt A.
d) Hludouuicus 4A.
1. Saint-Valéry-sur-Somme, 3 avril 830 (Bóhmer-Mühlbacher, Ae-
gest., no 845.
LIBER I1I, CAP. II] 87
Habentur ibi principales ecclesiae uu : una, major, in ho-
nore sancti Saleatoris et sancti Richarüi, altera in honore
sanctae Mariae, tertia in honore sancti Benedicti'. In quibus
principalia habentur altaria wi, hoc est sancti Salvatoris,
sancti Richarii, et sanctae Mariae, ex marmore, auro, et
argento, et gemmis, ac lapidibus diversis fabrefacta. Super
illa tria. altaria habentur tria ciboria ex argento et auro
parata, in quibus tres dependent coronae, singulae per sin-
gula ex auro gemmisque paratae, cum aureis cruciculis
aliisque diversis ornamentis. In eisdem ecclesiis sunt lecto-
ria tria ex marmore, argento et auro fabricata. Capsae
reliquiarum aureae et argenteae, eel eburneae paratae sunt
Xxx, cruces majores v, et minores vui, poma altarium xxi ;
e quibus tria sunt aurea, reliqua argentea. Item poma
guntfanonum vu, ex argento auroque parata, candelabra
ferrea ex argento et auro parata, majora xv, minora va,
coronae argentae vu, et cupreae deauratae vu, lampades
argenteae vi, cupreae deauratae v1, hanappi pendentes ar-
gentei xui, conchae arc2enteae pendentes n, areae majores
ut et minores ur, turibula argentea deaurata vui, | ec
cupro 1, flabellum argenteum 1, paries ad caput sancti Ri-
charü, et duo ostiola" parea ex argento et auro gemmisque
fabricata; ad pedes ipsius ostiola vi, ex argento auroque
parata. Sunt et alia w^, similiter parata. Ante altare ejus-
dem sancti stant columnae? vi magnae ex cupro argento et
auro paratae, sustentantes trabem, unam similiter cupream
argenta auroque paratam. Sunt et aliae trabes minores tres
er cupro, argento, auroque paratae in circuitu altaris vel
chori, sustentantes arcus xvn, ex cupro, argento, auroque
[abricatos ; inter quos stant. imagines bestiarum, aeium,
hominumque vn, ex aere circuli ad signa pendentes argentei
v, reliqui ex aurichalco?.
a) ostola 4. — b) quatuor 4. — c) colomnae 4. — d) auricalco Sp.
1, 4
1. Cf. plus haut l. II, chap. vix et vur.
"M
88 LIBER III CAP. III
Evangelium auro scriptum unum cum capsa argentea,
gemmis et lapidibus fabricata!. Aliae capsae Evangeliorum
duae ex auro et argento paratae, faldene addito* ex argento
fabricatum ad opus ipsarum 1, calices ex auro tv, ex argentc
majores u, minores xui, patenae? aureae u, argenteae ma-
jores v, minores xui, ex aurichalco? 1, offertoria aurea 1v,
argentea LX, eburneum 1, magnum argento et auro paratum.
Scyphus argenteus major 1, minores argentei iv, ex. auri-
chalco* 1, tutelli argentei 1v, urcei* argentei cum aquama-
nilibus u, hanappus ad bibendum arsenteus 1, situla argen-
lea 1, ex cupro et aere u, et argento parata 1, canna argen-
tea 1, ex stanno* 1, tabulae eburneae ex auro argentoque
paratae if,| majores n, minores u, ex cypresso una argento
parata, claees argenteae n, ex aurichalco* deaurata 1, ba-
culus auro, argento et erystallot paratus 1, praeparatio
baculi unius ex crystallo& y, casulae* castaneae xv, sericae
nigrae v, persae sericae m, ex plata 1, ex pallio xx, galnae!
sericae v, melnae sericae ut, ex pisce 1, ex cendalo 1v, cappa
castanea auro parata 1, serica 1, dalmaticae xxxi, hrocci
serici xv, lanei xi, sericus albus x, persi serici u, roccus pec-
toralis 1, fanones! ad offerendum auro parati xiv, ex bran-
deo m, ex pallio xv, saga ad. patenas ferendas 1v, pallia
Lxxviu, eestimenta xuix, viginti alia*, cum pallio paratum 1;
in sacrario ad tabulam cooperiendam vestimentum lineum
pallio paratum 1, tapeta vi, cortinae m, bancales serici vv,
et alii sex cussini serici u, ex pallio ww, eestimentum lineum
Dominicale 1, nastolae ex auro paratae u, wanti castanei auro
parati u, linei u, fanones! manuales auro parati n, capellum
auro paratum 1, ex pallio 1, facitercula wu, cappae cccixxvu'!.
De libris?.
a) faldeneaddito 4. — b) patinae 4. — c) auricalco Sp. 1, 4. —
d) nucli (sic) 4. — e) stano Sp. 1, stagno .4. — f) unae (sic) A4. —
g) chrystallo 44. — h) casula 4. — i) galuae 4. — j) fauones 4. —
k) alias 4. — 1) cccrxxxvi 4.
1. Cf. plus haut l. II, chap. x, p. 69, note 1.
2. Sur les bibliothéques du Moyen-Age, voy. Theodor Gottlieb,
Ueber mittelalterliche Bibliotheken, Leipzig, 1890, in-8; cet inventaire
LIBER III, CAP. III 89
Libri canonici : Bibliotheca integra, ubi continentur libri
Lxxit, in uno volumine. Item Dibliotheca dispersa in volumi-
nibus quatuordecim *.
De libris sancti Hieronymi : super Isaiam, item in Isaiam,
super Psalmos, Expositio Levitici, Opuscula ejus super
Jeremiam", in xu prophetas, in. Ecclesiastem, in Cantica
canticorum, in Ezechiel*, Liber Episcopalis, Commentarius
in Matthaeum!, Expositio in Marcum, Illustrium virorum,
super totum Psalterium, in Epistolis duabus? sancti Pauli,
hoc est ad Galatas! et ad Ephesios, in Epistolis ad Titum et
Philemonem, Liber Plenarius epistolarum ejus, Psalterium
Hebraicae veritatis, Contra Joeinianum haereticum et Apo-
logeticus ad Pammachium$, Quaestiones Genesis et Liber
locorum, liber qui dicitur Antiomeron?, De septem vindictis
Cain!, De egressione filiorum Israel ex /Egypto, De Isaac,
De Osanna, De seraphim et calculo, De morte Oziae regis,
De filio prodigo, De natura rerum, De rhetorica: omnia
haec in uno volumine. Evangelium in graeco et latino scrip-
tum. Qui sunt libri numero xxu.
De libris sancti Augustini : Exameron ejus contra Mani-
chaeos! et alios haereticos, Decadae* psalmorum, Epistolae
ejusdem, Expositio plenaria super Eeangelium Joannis, alia
Expositio Augustini junioris, De sermone Domini in monte,
De x' plagis, De x' praeceptis : in uno volumine. In Epistolam"
Joannis apostoli, Concordia Evangeliorum, De civitate Do-
mini, Enchiridion, De natura et origine animae, De doc-
trina Christiana*, Speculum Augustini, Confessiones, Hypo-
a) xir 4. — b) Ysaiam 4. — c) Hieremiam 4. — d) Jesechiel 4.
— e) 2 A. — f) Galathas 4. — g) Panimachium 4. — b) Antiomenon
Sp. 1, 2. — 1) Caim 4. — j) Manicheos 4. — k) deinde (sic) 4. — 1)
decem 4. — m) epistola Sp. 1, 2.
est reproduit par Gustav Becker, Catalogi bibliothecarum antiqui,
Bonn, 1885, in-8, p. 24-29.
1. Peut-étre celui que Paschase Radbert envoya à Gollandus. Voy.
plus haut 1. II, c. 11, p. 75, note 3.
2. Ce traité de saint Augustin nous a été conservé. C'est le man.
lat. 13359 de la Bibl. Nat. Voy. L. Traube dans les Abhand. der Phi-
los. et philologische classe der Konigl. bayer. Akad. d. Wissensch.,
t. XIX, deuxiéme partie, p. 329-330. Müuich, 1891, in-4.
90 LIBER III, CAP. III
mneosticon?, De x chordis? et bono? conjugali, De arte
musica, De virginitate sereanda, et Sermones ejus, De xu
abusibus?*, et Interrogationes Horosii, et lesponsiones Au-
gustini: in uno volumine. Contra haereticos, De agone
Christiano, De blasphemia Spiritus, Explanatio Rufini, De
xu? benedictionibus patriarcharum : in. uno volumine. De
Trinitate, De eidendo Deo, De plasmatione primi hominis,
De definitionibus dogmatum ecclesiasticorum!, et Epistolae
sancti Fulgentii : in uno eolumine. De magistro, De sancta
virginitate, et Ácademicorum : in 18 eolumine. Opuscula et
epistolae Augustini ad. Pelagium et Valentinum, et Respon-
siones Prosperi : in 19 volumine. Explanatio Augustini, et
Juliani, et Pauli, De partibus orationis : in 18 eolumine : qui
sunt libri numero xxix.
De libris sancti Gregorii : Expositio in lezechiel : vol. wn,
Moralia: eol. v, Homiliae xv : eol. ui, Pastorale, Dialogus,
Registrum, Ordo ecclesiasticus, Liber Parterii, De dictis
ejusdem : qui sunt libri numero xv.
De libris Isidori : Etymologias", Rotarum, Prooemiorum'
et Rotarum et Officiorum, item Prooemiorum!, item Bota-
rum, Tractatus in. Pentateuchon, in Regum, in Ruth, in
Esdra : in i* volumine. Sententiae : n vol.! Synonyma : qui
sunt libri numero ix.
De libris Origenis: In Genesi Homilias xvi: u vol., in Can-
tica canticorum : qui sunt libri 1v.
Hilarii autem : De fide sanctae Trinitatis, Quaestiones
Hilarit, Cypriani, Alcimi" Aviti, Hieronymi, Augustini, su-
per Pentateuchum: in x vol. Qui sunt libri duo.
Joannis Chrysostomi : in Epistola ad Hebraeos, Homiliae
xxxii, De compunctione cordis contra Noeatianos, De jeju-
a) Ypomenosticon 44. — b) decem cordis 4. — c) uno (sic) 4. —
d) decem abuscliis (!) 4. — e) decem 4. — f) ecclesiasticorum dog-
matum 4. — g) uno 4. — h) ethimologias 4. — i) primiorum 4. —
j) Esza Sp. 1, A4. — k) uno A4. — !) vol. II 4. — m) Alchimii 4.
— n) libri n1 4.
LIBER III, CAP. III 91
nio, et Sermones ejus vxu^, et Vita sancti Ambrosii : uno
volum. Qui sunt libri vu.
Cassiodori super totum Psalterium.
Fulgentii libri xiv, qui per singulos libros unam litteram"
detrahit.
Bedae: De templo Salomonis, Triginta Quaestiones ejus in
Regum, cum Expositione Justi in Cantica canticorum : in
| colum. In Proverbiis Salomonis, et in libro Tobiae, in
Marco, in Luca, et in Actibus apostolorum, Super Epistolas
Canonicas, Super v* libros Moysi^, in Apocalypsi, in. Aba-
cuc, cum glossis Pentateuc, De natura rerum, de Tempori-
bus : qui sunt libri numero xvi.
Diveersorum autem : Julii De Auctoritate? divinae legis;
Eugipüi! excerptum De libris sancti Augustini ; Paschasii*
de Spiritu Sancto; Primasii* in. Apocalypsi; Timothei libri
iv ; et tractatus Peregrini contra haereticos" ; et Epistolae
Theophili ad episcopos totius /Esypti! : in 1 vol. Expositio
Arnobii super totum Psalterium; Gregorii Nazianzeni libri
vut, et Homiliae Augustini de laetitia et gratia : in 1! vol.
Athanasii in. Levitico : qui sunt libri numero vu.
De canonibus : Canones Apostolorum, et Nicaeni concilii ;
et xui. Concilia et Decretalia apostolorum : 1! vol. Canones
collecti de diversis conciliis volum. n ; Caecilii*. Cypriani de
Canonibus et institutionibus ecclesiasticorum vxxxvu : 1! eol. ;
Gelasii papae de libris recipiendis et non recipiendis; epis-
tolae dieersorum numero vv : 1! eol. Homiliarius! sanctorum
Patrum, anni circuli Hieronymi, Augustini, Gregorii, Ori-
genis, Leonis, Joannis, Fulgentii, Bedae : in 1! eol. Item
Homiliae sanctorum Patrum super anni circulum : in ui" eol.
Homiliae? sanctae Aenetis; Boetii, De consolatione philoso-
phiae; Gregorii, Episcopi Turonensis, De generatione Adae
et De gestis Francorum ; Expositio Philippi super Job; Glos-
a)xiu 4. — b)literam 4A. — c) quinque 4. — d) Moysis A4. —
e) authoritate 44. — f) Aegyptii 4. — g) de spiritu sancto, Primasii
omis par 4. — h) hereticos 4. — i) uno 4. — j) duodecim 4. —
k) Cecilii Sp. 1. — I) Omeliarius 44. — m) tribus 44. — n) omeliae A.
92 LIBER III, CAP. III
sae? sanctorum Patrum super Psalmos : uw eol.; Cassiani De
incarnatione Domini ; Expositio Justi in Cantica canticorum,
et Liber Eucherii episcopi De defectu solis et lunae; Vitae vel
Passiones sanctorum apostolorum, martyrum, confessorum,
eirginum , et collationes diversorum Patrum: in vol. xvi, Ex-
positio Juliani Pomerii, et Prognosticon : in u vol., Expositio
Pelagii super xiv. Epistolas Pauli, Expositio cujusdam in
Epistolam ad Romanos ; Glossae? ex dictis Patrum : in ui?
vol. Item Glossae* Patrum : vol. um? ; Liber Martini papae ;
liegula sancti Benedicti sexies; Regula sancti Augustini,
Fructuosi, et Isidori : y eol.*^ Homiliae* Caesarü episcopi
Arelatensis ; Expositio fidei Catholicae sancti Hieronymi ;
Dicta Isidori De haeresibus Judaeorum et Christianorum et
De philosophis poetis; et Epistolae Cyrilli, Leonis, Dionysii,
et aliorum De ratione Paschali ; et cycli: in 1 vol. Altercatio
legis inter Symonem Judaeum et Theophilum Christianum ;
Ephr em* De die judicii; Albini ad Karolum De fide Tri-
nitatis et De incarnatione Domini ; Epistolae Caroli! ad im-
peratorem Graecorum ; Psalteria vu 5; Questiones septem
artium ; Collectarium cujusdam in Matthaeo 5; Collectarium
Scotaicum, ubi primus est de caritate, ultimus ita incipit :
Curre ne parcas; Liber Scintillarum : qui sunt libri numero
LXX.
Omnes codices librorum claustralium de dieínitate sunt
CXCV.
De libris grammaticorum! : Donatus, Pompeius, Probus
De pedibus et syllabis, PORUDUS. Comminianus, Serius,
Victorinus Marius" Diomedes, Verus Longinus*, Tatuinus',
Tullius Cicero rhetoricorum libri u: omnia in 1v eol. Pros-
per, Áratus!, Sedulius, Juvencus, Epigrammata Prosperi,
a) glosae 4. — b) tribus A. — e) uno 4. — d) homeliae Sp. 1, 4.
— e) Effrem 4. — f) Karoli 4. — g) Mathaeo 4. — h) martyr
Sp. 1, avec [la corr. inis forte Velius longus, Marius, mar... Sp. 2.
— i) Taduinus Sp. 1, 4., Taduivus Sp. 2. — j) forte Arator Sp. 1
en marge.
1. Sur les grammairiens latins, voy. Keil, Grammat. latini, 1, 22.
2. Velius Longus [Keil, t. VI1J (note de d'Achery).
LIBER III, CAP. III 93
Versus Probae, et medietas Fortunati! : 1* eol., Quintus
Serenus de medicamentis", Fabulae Avieni, F'irsilius, Eclo-
gae* ejusdem glossatae*. Althelmus. Metrum cujusdam de
Veteri et Novo Testamento, cum Vita Cosmae? et Damiani
metrica : in 1* eol. Qui sunt libri xxvi.
De libris antiquorum qui de gestis regum vel situ terra-
rum scripserunt: Josephus plenarius; Plinius Secundus De
moribus et Vita imperatorum, Epitoma Pompeii, /Ethicus!'
de mundi descriptione*; historia. Homeri ubi Dictys*, et
Dares Phrygius; Historia Socratis, Sozomeni, et Theodo-
riti ; Libri Philonis Judaei : 1? eol. Ecclesiastica Historia
Eusebii ; Chronica Hieronymi : u! eol. Historia Jordanis
De summa temporum et de origine actibusque Romanorum :
t* eol. Lex Romana, Pactum Salicae legis : qui sunt libri
numero xv. Item eolumen, ubi sermones habentur! de Natalt
Domini, Stephani, Innocentum* , Bodanicum; Partes Donati
glossatae" ; Liber Logon", id est Sermonum Graecorum, vel
Latinorum ; Genealosia Bibliothecae; Passio Domini in theo-
disco et in latino : qui sunt libri vi.
De libris sacrarii qui ministerio altaris deserviunt: Mis-
sales Gregoriani tres, Missalis Gresgorianus, et Gelasianus
modernis temporibus ab Albino ordinatus 1, Lectionarii Epis-
tolarum et Evangeliorum mixtim et ordinate compositi v.
Missales Gelasiani xix, Textus Evangelii w, aureis litteris
scriptis totus v, Lectionarius plenarius a supradicto Albino
ordinatus 1, Antiphonarü sex : qui sunt libri num. xxxv.
a) uno 4. — b) medicina Sp. 1, medim. (sic) 4. — c) eglogae .4. —
d) glossatas 44. — e) Cosmi 4 — f) Ethicus Sp. 1, 4 — g) scriptione
4A. — h) ubi dicit Sp. 1. 4. — i) duobus 4. — j) habentur sermones 4.
k) Innocentium 44.— 1) Bodauicum 4, Bodani cum partes Sp. 1, av. la
conjecture sive Bedae en marge. — m) glosatae 44. — n) logos(sic) 4A.
1. Ce manuscrit des poésies de Fortunat. exécuté sous l'inspiration
d'Angilbert, était découpé en deux en 831. Une moitié était déjà passée
à l'abbaye de Corbie. Elle a été conservée: c'est le manuscrit F, XIV, 1
de la bibl. de Saint-Pétersbourg. (Voy. L. Traube dans 4bhandlun-
gen..., p. 324-329, et dans Poetae lat. aevi Carol., 11I, 267). Vers 865
on voit Micon, moine de Saint-Riquier, prier un écolàtre (sans doute
celui de Corbie) de lui envoyer le Fortunat (Poet. lat. aevi Carol.,
III, 363).
94 LIBER IIT, CAD. IIT
Omnes igitur codices in commune faciunt numerum ccLvi,
ita videlicet ut non numerentur libri sigillatim, sed codices;
quia in uno codice diversi libri multoties, ut supra notatum
est, habentur. Quos si numeraremus, quingentorum copiam
superarent!. Hae ergo divitiae claustrales, hae sunt opulen-
tiae caelestis vitae, dulcedine animam saginantes, per quas
in Centulensibus impleta est illa salubris* sententia : Ama
scientiam Scripturarum, et vitia non amabis.
Sed nunc etiam de exterioribus bonis hic ponamus in-
diculum, et villas quae monasterio? Christi militis praecipui
Richarii tunc temporis serviebant, breviter annotemus. Re-
ditus vero villarum qui scire cupit, codicem ex hoc cons-
criptum revolvat^, nam pro sui magnitudine hic totus poni
non potest. Hae ergo sunt villae Sancti Richarii : Buniacus,
Valles, Drusiacus, Novavilla, Gaspannae?, Guibrentium,
Bagardas, Curticella?, Crux, Civinocurtis, Haidulficurtis !,
Maris, Nialla, Langradus, Alteia, Rochonis Mons, Sidrudis,
Concilio, Buxudis*, Ingoaldicurtis. Inter has erant quaedam,
licet paucae, ubi aliqui. militares Sancti Richarii beneficii
quidpiam habebant. Hae autem sunt villae in dominicatura
Sancti ejusdem, absque ulla admixtione" beneficii, vel alte-
rius potestatis: Pontias, Altisguico!, Tulino!, Durcaptum,
Abbatis villa, Forestemonasterrum, Majocch, Sanctus Me-
dardus, Alliacus, Longavilla, Altvillaris, Rebellismons, Vale-
rias*. [stae non tam villae quam oppida, vel, ut ita dicam,
civitates habebantur, quippe quibus nulla vis injustitiae in-
ferebatur.
a) celebris 4. — b) monasterium 4. — c) resoluat 4. — d) Gas-
panus Sp. 1, Hispannae 4. — e) curticaella Sp. 1. — f) Haidalticurtis
Sp. 1, Hacdulficurtis 4. — g) Bruxudis 4. — h) annexione 4. —
i) Altisgnico Sp. 1, 2. — j) Tulinae Sp. 1, 4. — k) Valenas A.
1. Deux seulement de ces mss. sont parvenus jusqu'à nous, le no 4
de la bibliothéque d'Abbeville, et le man. lat. 13359 de la Bibl. Nat.
Selon M. Ledieu (Zievue de l'Art chrétien, nouvelle série, t. IV, 1886,
p. 49) la bibliothéque d'Abbeville renfermerait d'autres mss. prove-
nant de Saint-Riquier ; et M. L. Traube soupconne que d'autres ont
passé chez les Jésuites de Louvain (Abhandlungen... Munich, XIX,
330).
LIBER IIT, CAP. III 95
In Foresti Cella habentur tres ecclesiae, prima sanctae
Mariae, secunda sancti Petri, tertia sancti Richarü. Ubi
sunt altaria auro argentoque ornata v*, corona argentea 1,
capsella auro parata 1, eruces auro paratae nt, capsa auro
et gemmis parata 1, crucicula argentea auro parata 1, aliae
deauratae vi, poma deaurata v, ciborium auro argentoque
paratum 1, candelabra auro argentoque parata wi, eenta-
culum. deauratum 1, fuscellum? deauratum x, scyphus* de
argento t1, tabulae deauratae eburneae nu, calices auro parati
majores ui, argentei minores i, offertoria argentea wut,
deaurata ur, urceum argenteum 1, capsa Eeangelii argentea
i, casulae satis pretiosae xv, dalmaticae v*, casulae parvae
sericae u, hrocci de pallio ui, lanei ww, albae xxvi, stolae 1x,
fanones? xw, boculares n, conchae u, sandalia cum caltio-
nibus! vi, hbri quinquaginta unus. Ad lumen Ecclesiae
aspicit. villa Dulcianae-veallis. Sunt ibi canonici xxx qui
habent ad stipendia villas ww, hoc est Eshod, sanctum Vigi-
lium, et duos mansioniles, et Ecclesiam sancti Martini, et
in aliis villis Sancti Richarii accipiunt aliqua.
Et cellula quae vocatur Botritium in pago Terragonen-
sium, in qua habetur altare 15 fabricatum, cruces wy. inau-
ratae u, inargentata" 1, capsae xvii fabricatae, thuribulum!
t, candelabra parata u, vasa aerea n, calices argentei ww,
patenae argenteae n, aurata 1, scyphus) argenteus 1, offer-
torium 1, opertorium pallium 1, casula y, dalmatica 1, mis-
salis 1, lectionarius 1, antiphonarius 1, homeliarius* 1, passio-
nalis 1, psalterium 1. Sunt ibi canonici x!, habentes villam
Teones, villam Neudum, ecclesias duas, villam Albitrium,
villam Guadanniam, et alios multos redditus" ex beneficio
Sancti Richarii cui sereiunt.
Est" et alia cellula in pago Ambianensium?, quae gocatur
Incra, ubi habentur capsae paratae x, cruces paratae ui, ca-
a) quinque 44. — b) fascellum A4. — c) sciphus 4. — d) IV Sp: 1, 4.
— e) fauones Sp. 1, 44. — f) calcionibus 4. — g) 1 omis par A. —
h) argentea 4. — i) turibulum 4. — j) sciphus 4. — k) omeliarius 4.
— l1) decem 4. — m) reditus 4. — n) sit .4. — o) Ambianensi 4.
96 LIBER III, CAP. III
sulae n, dalmaticae u*, candelabra parata u, liber Genesis,
Exodus, Numeri, Regum, Prophetarum, Parabolae Salo-
monis, Missale 1, Lectionarius 1, Antiphonarius 1. Sunt ibi
canonici xii, qui habent ad victum decimam et nonam, et
molendinum 1. Ipsa villa Centulo monasterio sereit, habens
mansos eestitos cuxxx, Flamiriaca villa, Catiacus villa, Mon-
tes, Vadimiacus, Loacas.
Hae omnes Sancto Richario subjacebant. Sed jam illorum
nomina recitemus ^, qui ex Sancto Richario beneficia reten-
tabant; quique cum sibi subditis militibus nostro abbati
et ministris Ecclesiae nobiliter satis serviebant terra marique,
vel ubicunque eorum comitatu quilibet e sancti loci fratri-
bus indiguisset.
Helizaudus, Mainfridus^, Itherus, Hubertus, DBertuinus,
Alsuala?,, Berlandus, Ratuinus, Gisloldus*, Lantserus',
Hardradus, Alsodus, Geroldust, Israhel!, Harbertus, Amal
bertus, Droptulfus, Milo?, Hrodinus", Gutheus, Grinarius!,
Helmericusl, Beringarius, Adalelmus*?, Aldricus*, Heriul-
fus', Godehardus", Teutsinus, Sigefridus, Hildegarinus,
Helmericus, Otlaricus", Hildelandus*, Landricus, Regue-
guardus?, Gualcerdeos, Rodingus?, Gualterus, Ingelbertus,
a) dalmaticae II omis par A. — b) retinemus A4. — c) Mamfridus 4.
— d) Alquala Sp. 1, Halgnala 4. — e) Gyloldus Sp. 1. — f) lanigerus
A. — g) Geraldus Sp. 1. — h) Herodinus 4, Herotinus Sp. 1. —
i) Guinharius A4. — j) Heliuericus 44. — k) Adatelmus Sp. 1, Adale-
linus A. — 1) Heriulphus 44. — m) Godeardus Sp. 1,2. — n) Otlaicus 4.
— o) Regneguardus 4. — p) Kohingus 4, Rohingus Sp. 2.
1. L'épitaphe de ce chevalier a été composée par le méme Micon.
Il mourut le 19 aoüt. Voy. Neniae a Micone conlectae, XL (Poetae lat.
aevi Carol., I1I, 313).
2. Milon mourut le 14 juillet, et sa femme, Wenrada, le 11 dé-
cembre. Voy. leur épitaphe par Micon, CXXI (ibid., 354).
3. Alleaume mourut le 12 septembre, Micon, LIX (ibid., 317).
4. Peut-étre Hildric, mort le 16 mars, Micon, XLIV (ibid., 315).
5. Hildelandus mourut en 868. Lors des fouilles pratiquées derriere
la cour du chapitre en 1693 on retrouva sa tombe portant cette ins-
cription: ANN. INC DNI DCCCLXVIII. OB. HILDELANDVS 8A.
(V. Lettre de F. Thomas Boucher à Mabillon, Bibl. nat., Coll. de
Picardie, t. 27, fol. 132-134). Henocque, I, 258 (avec fac-similé en
regard). Micon place la mort d'Hildelandus en 867 (Poet. lat. aevi
carol., III, 334, no C).
LIBER III, CAP. III 91
Fredenertus*, Ombertus, Gualbertus, Madelguarius*, Eefri-
dus, Tredico, Éremboldus, Odelricus, Guandelmarus, Leo-
dricus, Ermenardus, Framericus, Boso, Guntselmus, Zacha-
rias, Gosbertus*, Hatto, Harfridus, Flodeneus, Guandel-
marus, Regemfridus, X Gualcarius*, | Odilo, Godefridus,
Herembordus*, Restrudus, Adico, 4malfridus, Adelfridus,
Ingrannus, Deodatus, Fronulfus, Regembertus, Aschelo,
Berharius, Framericus, Odfulcus, Ermengarius, Esinbol-
dus', Guaringandus, Bonothus*, Gondacher, Odo, Amal-
ricus, Altmarus, Lambertus, Raimbertus, Fulchramnus",
Hysail, Onulfus, Emlinus, Bero, Regemlandus, Aleuinus,
Rogherus, Leutbrandus, Berlaicus, Salomon, Meginarius,
Guilgeradus, Donatianus.
Haec sunt nomina militum monasterio beatissimi Fucharii
famulantium, quos ubique abbas, vel praepositi, secum du-
cebant, quique consuetudinaliter in die festi sancti. Richa-
ri, et in Nativitate Domini, vel in. Resurrectione, seu in
Pentecoste, semper monasterio aderant, accurate prout
quisque poterat, ornati, et ex sua frequentia regalem pene.
curiam nostram ecclesiam facientes.
Villas igitur et praedia, diversasque possessiones et redi-
tus, quae ex beneficio sancti Richarii obtinebant, longum
et nimis grave nobis! est hic recensere, maxime cum volu-
men haec disserens pleniter apud nos habeatur, a quo scien-
tiam horum suscipiat qui nosse exoptat'.
a) Fredenardus 4. — b) Madelgnarius 4. — c) Gezbertus 4. —
d) Gualcharius 4. — e) Heremboldus 4. — f) Egimboldus 4. —
g) Bonotius 4. — bh) Fulchranus .4, Tulchrannus $p. 1. — i) nobis
graue nimis 4.
1. Voy. à l Appendice, no VII, l'état des revenus del'abbaye de Saint-
.Riquier, qu'Hariulf n'a pas jugé à propos d'insérer. À la fin du
xv* siecle, Jean de la Chapelle en a fait une analyse (éd. Prarond,
Paris, 1893, p. 35). Il a donné en outre la liste des possessions dc,
Saint-Riquier (éd. Prarond, p. 36-38). L'état des revenus de Saint-
Riquier a été traduit par Chateaubriand, Ztudes historiques, 1891,
t. III, p. 59-61.
7
98 LIBER IIT, CAP. IV
CAPUT IV.
Dg ABBATE HaLisACARE".,
Abbate Herico rebus humanis exempto, Helisacar? ele-
gantis gloriae vir successit in gradu abbaticio*; quem ferunt
Gemmetici quoque monasterii fuisse rectorem, ob illam quae
longe superius a nobis? commendata est, mutuae dilectionis
fraternitatem'. Hic magnae sanctitatis studiis pollebat, et
in tantam* professit summae religionis severitatem, ut ab
ingressu monasterii omnimodum arceret feminarum! acces-
sum. Magnae igitur sanctitatis merito Domino complacuit,
et, ut ex Ipso rerum eventu perpenditur, ipsi sancto con-
fessori carus permansit, quia illius tempore ad sut sacra-
tissimi corporis tumulum, Deo praestante, magna obtinuit
fieri miracula, quorum aliqua ad Domini Dei nostri laudem
hic ponenda sunt. Et ut sciatur omnipotens Deus in praes-
tandis miraculorum beneficiis, non sola semper sanctorum
suorum merita, vel petentium intueri credulitatem, verum
etiam aliquando considerare cernentium dignitatem, digni-
tatem dico non honoris altitudinem terreni, sed mentium
sinceritatem ; ne enim miracula ante oculos nostros fiant,
non sola impedit petentium fidei pusillanimitas, sed et nos-
tra flagitia obsistunt, quibusdum! foedi Dei obtutibus! exis-
timus, magna videre indigni habemur. Magnus itaque hic
venerabilis abbas vitae merito fuit, cui omnipotens, et pius
a) Helysachare 4. — b) Helysachar 44. — c) abbatici (sic) 4. —
d) a nobis omis par A. — e) tantum 4. — f) foeminarum 4. — g) ipso
rerum euentu Sp. 1, ipsarum rerum 4. — h) magna Deo praestaute 44. —
1) quibuscum 4. — j) obtutibus Dei 4.
1. Helisachar apparait comme abbé de Saint-Riquier des 822. Gal-
lia christiana, X, 1245. Sur ce personnage bien connu, chancelier de
Louis le Pieux, voy. Sickei, Acta... Karolin., I, 86-88, Simson, Jahrb.
d. deut. lteichs. u. Ludwig dem Frommen, ll, 234.
LIBER IlI, CAP. IV 99
Dominus per gloriosa sui fidelissimi famuli* Richarii merita
magna videre concessit. Haec^ ita se habent.
Quidam paterfamilias in Burgundia divitis valde inclytus, sed liberis pri-
vatus, unicam filiam, quam solam habebat paralysi possessam, quamque per
multa sanctorum loca gratia recipiendae sanitatis gestaverat, visione admo-
nitus ad venerabile sancti Richari templum detulit cum multo comitatu;
ibique in festivitate sancti, quae vir Idus Octobris colitur. substitit, promis-
sam caelitus * filiae opperiens 4 salvationem. Et quia mos in illo tempore, ins-
ituente praedicto abbate Helisachare ?, erat, ne limina monasterii feminae f
altingerent, ipsa introferri non potuit, sed obpansis8 extrinsecus tentoriis
mansit. Ipsa igitur die, post peracta missarum solemnia, fratres caritatis
gratia, et honoris obtentu, ex vinatico sancti Richarii homini mittunt bene-
dictionem. Ath illa quam dira paralysis possidebat, et quae nunquam locuta
fuerat, vel o.1 cibum intulerat, ex ipso vinatico ut bibit, tanquam statim
sanitatem recepit, ut illico exiliens caeteris! prae gaudio ipsa ministraret, et
amorem 1 sancti laudemque omnibus inculcans, non ut infirma, sed ut verek
sana equitando remearet.
In Villare viculo fuit quacdam animarum muscipula meretrix scilicet Olgia,
quae Deo sibi digna rependente omnium membrorum contractionem et tor-
tionem pertulit, adeo ut ipsa facies more insolito retrorsum aspiceret ;
quam sui miserantes propinqui ad peritum archiatrum Richarium deduxe-
runt, ibique omnino salvata est. Verumtamen corpore sanato animus volun-
late languebat, dum in pristina se facinora volutaret. Hoc autem ejus factum,
divinum non latuit oculum, sed repetita nequitia repetitum est et judicium.
Ad instar ergo prioris mali contrahitur, ct, quod majus est, loquendi facul-
tate privatur. Tunc parentes ejusdem non desperantes de potentia medici,
reportaverunt eam ad suffragia patroni. Sanatur itaque et emendatur ne si
amplius peccasset, jam deperatius puniretur. Sunt vero et alia multa
et magna, quae referre poteramus, sed quia libellus haec
digne explicans nostris armariis tenetur, hoc loco ista sufli-
ciant : alias alia dicentur.
a) famuli omis par A. — b) nec A4. — c) coelitus i 2, A. — d) ope-
riens 44. — e) Helysachare A. — f) foeminae Sp. 1, 2, 4 .— g) oppansis
4. — h) vel A4. — i) ceteris Sp. 1, 4. — ) honorem A4. —
k) bene 4A.
Mirae. Richar.
I
Mirac. Richar.
Lj
100 LIBER III, CAP. V
CAPUT V.
Dk ABBATE RussopoNE, ET TnaANSLATIO SANCTI ÁNGHILBERTI'.
Helisachare? venerabili non multis in regimine annis per-
functo, atque de hoc saeculo nequam erepto, Ribbodo abba
splendidus Centulae congregationem sua pastoralitate orna-
vit^. Quo coenobii curam administrante, Hlodogvicus *,
divae memoriae imperator, cum regnasset annis xxvr, mori-
tur anno Dominicae Incarnationis pncccxi, indictione imn ?.
Qui inter magna regaliaque quae gessit opera Constantino-
polim dicitur adiisse, et inde magnas atque mirificas reli-
quias detulisse, quas per sancta loca dispertiens, posteris
honorandas tradidit*. Et quia Sancti Richarii ecclesia nulli
tunc temporis Gallicanae Ecclesiae honore et gloria, seu
religione habebatur inferior, ex eisdem reliquiis magnam
huic loco indulsit partem, hoc est: caligulam? Domini
Christi, summitatem acuminis lanceae, qua ejusdem Domini
latus fuit apertum, decem lapides beati protomartyris Ste-
phani perlitos sanguine, quibus idem martyr fuit trucida-
tus, ampullam* quoque ejus sancto! sanguine plenam.
Genuerat autem idem Augustus ex Ermengarda regina
tres filios, 1d est Hlotharium, Pippinum et Hludovicum 9;
a) Ángilberti Sp. 1, 2. — b) Helysachare 4, Helisacare Sp. 1. —
c) Hludoguicus 44. — d) caliculam Sp. 1, 4. — e) ampulam 44. —
f) sancti Sp. 2. — g) Ludovicum 4.
1. Helisachar mourut vers 8450 (Simson, ibid., 235). Son épitaphe,
comme celle d'Héric, manque dans les Neniae de Micon.
2. Ricbodon était petit-fils de Charlemagne par sa mére, et, par
suite, cousin du roi Charles le Chauve (-1nnales Bertiniani, à lan-
née 844).
3. Louis le Pieux mourut à Ingelheim le 20 juin 840.
4. Cette légende est le plus souvent appliquée à Charlemagne (Voy.
G. Paris, La Chanson du Pélerinage de Charlemagne, dans la Ro-
mania, 1880, p. 30. Cf. H. Morf dans la Romania, 1885, p. 185-232) ;
et aussi à Charles le Chauve (Chroniques des comtes d'Anjou, p. 86 ;
et Suger, OEuvres, éd. Lecoy de la Marche, p. 355).
LIBER HI, CAP. V 101
ex Judith vero imperatrice genuerat Karolum gloriosum
regem. Itaque, post obitum genitoris, lites inter fratres exo-
riuntur, dum unusquisque sibi imperium exoptat. Dum haec
agerentur, et res in contrarium iret, decernitur ut*, inito
inter se praelio, rex vel imperator haberetur cui sors minis-
trasset victoriam Hlotharius ergo adjuncto sibi Pippino, contra
fratres suos Karolum et Hludovicum" exercitum duxit in pago
Autissiodorensi?, in loco qui dicitur Fontanetum!, ibique Franci, cum
nationibus sibi subditis, mutua se caede prosternentes, ad ultimum Hludo-
vicus et Carolus fugato Hlothario * triumphum adepti sunt.
Ribbodo, ut dictum est, tune Centulo monasterio abbas
praeerat. Qui videns sanctissimi Ángilberti abbatis corpus
sanctum eo loci quiescere, ubi ecclesiam ingredientes neces-
sario incedebant, et nimium moleste ferens talem tantumque
virum quotidiano populi accessu calcari, reputansque esse
justum ut homo Dei intra! Dei domum pausaret, levavit ejus
membra sancta, et transtulit ea intra basilicam Sancti? Ri-
charii die nonarum Novembrium*. Requieverat in loco
priori annis xxvu1 et tamen, Deo faciente, qui servi sui
meritum ostendebat, ita integrum et absque corruptela
sanctum ejus corpus inventum est ac si ea hora anima illud
deposuisset". Odor etiam mirae suavitatis ibidem exuberasse
asseveratur. Huic certae rei testimonium ferunt Francorum
Historiae, eae scilicet quae illius temporis facta commen-
dant. Nam cum aliquando quidam libellus in manus nos-
trorum devenisset, post quaedam alia de sancto Anghilberto!,
haec inibi scripta notaverunt. Mortuo Hludogvico impera-
a) et 4. — b) Ludovicum 4. — c) Antissiodorensi 4. — d) Ludo-
vicus et Karolus 4. — e) Lothario 44. — f) in terra 4. — g) almi 4A.
— h) deseruisset 4. — i) Angilberto Sp. 1,2.
1. Fontenoy-en-Puisaye (Yonne, arrondissement d'Auxerre, canton
de Saint-Sauveur), 25 juin 841.
2. 5 novembre 842. Le corps d'Angilbert fut donc porté de
l'extérieur à l'intérieur de la porte de l'église de Saint-Riquier (cf.
plus haut, page 78, note 3); puis à l'époque des invasions normandes
transporté à l'entrée du choeur, à l'ouest. Voyez plus loin 1l. IV,
cap. 32.
Franc. reg. Hist.
Nithard
Nithard 1V, C. 5
102 LIBER II, CAP. V
tore, Caroli* Magni filio, tres ejus filii? Hlotharius, Ludog-
vicus et Catkolus? de regno inter se dissidebant; "dum unus-
quisque hoc sibi conatur?.... novissime vero statuitur dies
qua de his judicium haberetur, et hoc fieri posse in4 nonas Novem-
bris visum est. Qua quidem die terraemotus magnus per omnem pene hanc
Galliam factus est, eaque die Ángilbertus, vir memorabilis, Centulo translatus,
et anno post decessum suum vigesimo octavo? corpore absque aromatibus
indissoluto repertus est. [dem etiam liber superius aliquid repe-
tens de ejusdem nobilitate pauca subinfert, dicens : « Fuit hic
co tempore ortus haud ignotae familiae. Madhelgaudus8 autem, Richardus,
et hic de una progenie fuerunt, et apud Magnum Karolum merito magni
habebantur; qui Anghilbertus i ex ejusdem regis filia, nomine Berchta i,
Harnidum fratrem meum, et me Nithardumk genuit. Centulo opus miri-
ficum in honore omnipotentis Dei sanctique Richarii construxit, familiam
sibi commissam mirifice rexit Hinc post vitam omni felicitate defunctam
Centulo in pace quievit. Is ipse Nithardus, domni Angilberti filius, .
coenobio huic praefuisse asseveratur post decessum patris :
quique', cum paucissimis " diebus ministrasset, bello inter-
fectus, juxta patrem sepulturam meruit. Át, cum ibi ali-
quantis annis pausasset, jamdudum translato corpore sancti
Anghilberti^ in ecclesiam, quidam devoti posuerunt corpus
ejusdem Nithardi in patris sarcofagum'. In loco igitur
a) Karoli Sp. 1, Mab. — b) Hlotharius, Ludogvicus et Carolus omis
par A. Sp. 1 met etc. aprés filii avec cette note : « hic aliqua desunt. »
Sp. 1, A. donnent en outre cette note marginale: « vide vitam S. Angil-
berti et Nithardum. » — c) dum... conatur omis par 4. — d) in omis
par A. — e) xxvi A, xxix Nithard, ed. Pertz. — f) Sp. 1 reprend à indis-
soluto repertus est. Dans A les mots de regno... indissoluto repertus est
sont écrits de la méme main que le reste du man., mais l'encre semble
ent fraiche. — g) Madhelgardus A4. — b) Carolum 4. — i) Angil-
ertus Sp. 1, 2, Mab. — j) Beretha Sp. 4, 1, 2.— X) Nithardum 4.—
l) quippe 4. — m) paucis Mab. — n) Augilberti Sp. 1, 2, Mab.
1. Nithard fut tué le 14 juin, trés probablement en 844, avec son
prédécesseur Ricbodon, dans une bataille prés d'Angouléme (voy.
Dümmler, Gesch. des Ostfrank. Reichs, Y, 248, Wattenbach, Deuts-
chlands Geschichtsquellen, 5e éd., 1, 202). Son gouvernement à Cen-
tute ne put guére durer plus d'un an. Cf. L. Traube, Poetae lat.,
III, 268. Il fut du reste abbé laique (rector). Voy. son épitaphe par
Micon (Poet. lat. aevi Carol., III, 310. Cf. Hariulf, 1. IV, c. 11. Sur
son tombeau, voy. plus loin l. IV, c. 32.
LIBER III, CAP. VI T 103
ubi a domno Ribbodone sanctus positus est Anghilbertus*,
hoch epitaphium positum est : 3
€ [Hoc recubat busto semper memorabilis abba
Angilbertus, ovans spiritus astra colit.
Mensis Martii obiit bis senis ipse Kalendis *.
Construxit templum quod retinet tumulum.
Et cluit augusti Karolif sub tempore Magni,
Dogmatibus clarus, principibus socius ?.
Ante fores templi jussit qui se tumulari,
Ribodo^ huc abba transtulit acy posuit.
Post annos obitus bis denos ejus et octo,
Corpore cum nactus integer insolito cst. ]
CAPUT VI.
PniviLEciuM. Hrornanrir !.
Post. illud, quod supra diximus, cruentissimum praelium, pace
inter fratres facta, diviserunt sibi ipsi Francorum imperium. Et Lotharius
quidem accepit regnum Romanorum, et totam Italiam, et partem Franciae
orientalem, quae ab eodem, mutuato nomine, lllotharingia!
vocatur, totamque Provinciam. Porro hic Hlotharius ante patris
$ul obitum decem et octo annis unctus fuerat ad imperatorem, Hludovicus
vero praeter Noricam quam habebat, tenuit Alemanniam, Toringiam, Aus-
irasam, Saxoniam, Hunorumque* regnum. Karolus vero medietatem
Franciae ab occidente, et totam Neustriam Britanniam, et maximam par-
a) Angilbertus Sp. 1, 2, Mab. — b) hoc omis par Sp. 1, 2, Mab. —
c) Cette épitaphe est omise par Sp. 1. Elle était cependant dans le
man. au témotgnage de Mabillon: « Hoc epitaphium exstat in codice
ms., non vero in editis, sed quia Anscherus in Vita sequenti illud
refert hic omitto, relaturus ea quae de secunda. Angilberti transla-
tione refert Hariulfus in lib. 4 cap. 32. » Dans R elle a pour titre Aepi-
taphium ejus post translationem. Dens 4 l'épitaphe est de la méme
main, mais d'une encre plus noire. — d) Martis A, Martii Sp. 4, 2.
— e) calendis 4. — f) Caroli 4. — g) sotius 7t. — h) Ribbodo, Sp.
1, 2, 4. — 1) Clotharii Sp. 1. — j) Lotharingia Sp. 1. — k) Hunno-
rumque 4.
Micon, 44
Franc. reg hist,
101 LIBER III, CAP. VI
tem Burgundiae, Gothiam, Guasconiam, et Aquitaniam! 8, [et quia Sancti
Richarii monasterium intra ejus ditionem habebatur, maxi-
mis illud honoravit privilegiis et amplificavit donis, sicut in
sequentibus, Deo auxiliante, docebitur. Eo itaque tempore
quidam dux, nomine Hugo, donavit beato Richario villas
aliquas suae proprietatis, ob animae suae salvationem. Cele-
brata autem donatione, accessit ad regem Hlotharium 5, pos-
tulans ut suae praeceptionis autoritatem super 1llas villas,
id est Rollenicurtem et Botritium firmaret; quatinus per
futura tempora absque calumnia? sancti servitio subiacerent.
Sane in illa descriptione, quae paulo superius ex parte
relata est, invenitur quia eaedem villae sancti servissent
monasterio, et constat eas ab aliquo fuisse subtractas, quan-
doquidem ab isto duce modo reddebantur. Hlotharius igitur
ei benignissime favit; nam ejus filiam, nomine Ermengar-
dam, uxorem habebat?, et suae concessionis auctoritatem
super quae poscebatur ? firmavit his ipsis verbis :
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis, Hlotharius,
divina providente clementia, Francorum rex. $i sergorum
Dei justis et rationabilibus petitionibus benignitatis nostrae
assensum praebemus, regiae celsitudinis opera frequenta-
mus, ac per! hoc facilius nos aeternae beatitudinis gloriam
adepturos liquido credimus. Quocirca nogerit omnium sanctae
Dei ecclesiae fidelium atque nostrorum, tam praesentium |.
quam futurorum, solertia, quia dux Hugo, nobis per omnia
fidelis, una cum monachis ex Centulo monasterio, praecla-
rissimi scilicet confessoris Christi Richarüi, culminis nostri
adeuntes serenitatem, expetierunt quatenus villas quasdam
ex eadem Sancti Richarii abbatia, quas ipse dux Hugo sti-
a) Sp. 1 omet tout ce chapitre v1 à partir du mot Aquitaniam. —
b) Lotharium 4. — c) authoritatem 4. — d) calomnia 4. — e) succes-
sionis authoritatem poscebantur 4. — f) pro 4.
1. Traité de Verdun, aoüt 843.
2. Hariulf confond ici avec l'empereur Lothaire I*r, le roi de France
Occidentale, du méme nom, qui régna de 954 à 986. Lothaire I** n'a
pas eu de fille du nom d'Ermengarde. |
-—— l————————
LIBER HII, CAP. VI 105
pendüs et usibus monachorum, pro remedio suae, animae
addiderat, ut nullius aliquando abbatis eel cujuscumque
personae minoratione illis subtrahantur, imperiali praecep-
tione! pleniter firmaremus. Quorum denique preces, ob amo-
rem Dei et jam dicti militis ejus sancti Hicharii, nec non et
ob dilectionem carissimi consanguinei nostri Hugonis ducis,
clementer audieimus, et ita illis in omnibus concessisse no-
tum esse volumus. Quin etiam reverentiae nostrae scriptum
hoc speciali conditione fieri jussimus, per quod memoratas
villas in pago Targonensi sitas, hoc est Botritium cum omni
integritate sua, folleni etiam curtem in jam dicto pago
cum omnibus appendiciis suis eel quidquid ad. supra dicta
loca juste et legaliter aspicere videtur, sicut a Jam dicto
duce et ejusdem loci abbate statutum est, usibus et stipendiis
monachorum in praefato loco Christo famulantium, conce-
dimus atque firmamus, videlicet ut nulli liceat unquam? ab
eorum dominio ex eisdem villis aliquid abstrahere aut mi-
nuere aut. in alios usus convertere, nec paratas aut lidimo-
nium aut hostilicium^ aut alias quaslibet redhibitiones*
aliquis ullomodo praesumat exigere, sed, sicut dictum est,
eo modo atque tenore quo a nobis atque a praedicto duce
statutum. est, ita, nostris et futuris temporibus, secure illas
teneant et quiete possideant ; quatenus eosdem servos Dei in
praefato monasterio Domino militantes pro salute genitoris
nostri ac felicitate nostra, conjugis, proleque? seu stabilitate
regni nostri, incessanter piissimi judicis misericordiam im-
plorare delectet. Et ut haec auctoritas* per futura tempora
inviolabilem atque inconeulsam! obtineat firmitatem, manu
propria subter firmavimus, et annuli nostri impressione assi-
gnari jussimus. |
Actum Compendio palatio regis, anno Dominicae Incarna-
a) unquam liceat 4. — b) hostilitium 44. — c) redibitiones 4. — d)
parteque 44. — e) authoritas 44. — f) inconcussam A.
.1. Ce sont peut-étre ces mots qui ont occasionné l'erreur d'Ha-
riulf,à moins qu'il n'ait ici corrigé le texte, ce qui est plus probable.
Lh 227. C LE MC uL acies E. FN, EU
ET e
106 LIBER II, CAP. VII
tionis ncCcxL tertio*, indictione vi, regnante gloriosissimo
rege Hlothario anno xxi.
Signum domini Hlotharii gloriosissimi regis.
Eso. Adalbero regius notarius ad vicem domni Adalberonis,
Aemorum archiepiscopi et summi cancellarii, recognovi]
CAPUT VII.
Ds asBaATE Lupovico.
Anno Dominicae Íncarnationis p cccxriv, regnante Ka-
rolo anno iv, indict. vi, praesule Romanae Ecclesiae Sergio
papa?, Ribbodone Centulensi defuncto abbate?, ejusdem
coenobiii curam suscepit gloriosus vir Ludovicus, tam divina
quam saeculari prudentia ornatus. Iste ex regali prosapia
oriundus fuit, et nobilitatem praeclari generis in nobilita-
tem transtulit religionis, ut, sicut sui parentes, cognati vel ^
fratres, purpura et diatematibus refulgebant, sic ipse in
oculis Dei animi virtute splenderet*. Verum antequam abbas
factus fuisset, fratres nostri coenobii regiam pietatem adie-
rant, eique divi Augusti Hludovici praeceptum?, quod super
villis sancti hujus loci* auctorizaverat, ostenderunt, suppli-
cantes ut idipsum et ipse faceret, et super eisdem villis
suae potestatis praeceptionem proferret. Karolus itaque
occidentalis Franciae rex, a quo haec postulabantur, verenter
a) A4 met en marge « error in data ». — b) et 4. — c) loci omis par
Sp. 1, A.
1. Compiegne, 974. Hariulf a changé la date d'année et l'indiction
sous l'empire de la méme idée.
2. Serge II (855-817).
3. Voy. plus haut p. 102, note 1.
^. L'abbé Louis était petit-fils de Charlemagne par sa mére Ro-
trude. Son pére était Roricon, comte du Mans. Sur ce personnage,
Simson, Jahrb., I, 13, Dümmler, Ostfrank. Reich, 1, 149, 289, 424.
9. Voy. plus haut cap. n.
——— 0, 24A. c anal nnsbnan RH —— 0-0 am n
Zl — —— €— Qn A P
LIBER III, CAP. VII 107
^ssensit, et servis Dei favens, suae praeceptionis auctori-
tatem? eisdem tribuit, his verbis descriptam:
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis, Karolus gra-
tia Dei rex. Si servorum Dei justis et rationabilibus petitio-
nibus benignitatis nostrae assensum praebemus, regiae celsi-
tudinis opera frequentamus, ac per hoc facilius nos aeternae
leatudinis gloriam adepturos liquido confidimus. Quorcica
nogerit omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium atque nos-
trorum, tam praesentium quam et futurorum solertia, quia
viri religiosi monachi ex monasterio Centulo, praeclarissimi
scilicet confessoris Christi Richarüi, culminis nostri adeuntes
serenitatem, obtulerunt praecellentiae nostrae gloriosae me-
moriae domini et genitoris nostri Caesaris Áugusti Hludog-
vici auctoritatem*, qua continetur qualiter idem dominus et
geniter noster quasdam villas, ex eadem sancti Richariü
abbatia, usibus et stipendiis eorumdem monachorum consti-
tutas eis concesserit, atque ut nullius quandoque abbatis vel
cujuscumque personae minoratione illis subtrahantur, impe-
riali praeceptione pleniter confirmaverit. Ac proinde orave-
runt iidem monachi Magnitudinem | nostram, ut eamdem
Domini genitoris nostri inperialem auctoritatem? nos denuo
reconfirmare vel renovare dignaremur per praecellentiae
nostrae rescriptionem. Quorum denique preces clementer
audivimus, et ita illis in omnibus concessisse cunctis notum
esse eolumus; quin etiam reverentiae nostrae scriptum hoc
speciali conditione fieri jussimus, per quod memoratas villas,
hoc est Cieinocurtem? cum Bronoilo, Aldulficurtem, Valles,
Drussiacum* Novamvillam, Montem-Angelorum, Guibren-
tium, Dasardas, Curticellam?*, Crux, Langoratum, Alte-
giam, Sidrudem, Nieiellam, Verculf, Concilium, Roconis-
montem, Maris, eel quidquid* ad supradicta loca. praesenti
tempore juste et legaliter aspicere videtur, sicut a domno et
genitore nostro statutum est, usibus et stipendiis monacho-
a) authoritatem 44. — b) CininocurtemS p. 1. — d) Drusiacum 4. —
d) Corticellam 4. — e) quicquid 5p. 1.
108 LIBER III, CAP. VII
rum in praefato loco Christo famulantium concedimus,
atque firmamus, videlicet ut nulli unquam liceat ab eorum
dominio ex eisdem villis aliquid abstrahere, aut minuere,
aut in alios usus convertere, nec paratas, aut lidimonium,
aut hostilicium*, aut alias quaslibet redhibitiones* praesu-
mant* ullo modo exigere ; sed, sicut dictum est, eo modo
atque tenore quo a piissimo imperatore genitore nostro statu-
tum est, ita, nostris et futuris temporibus, secure illas teneant
et quiete possideant, quatenus eosdem Dei sereos in prae-
misso monasterio Domino militantes pro salute ejusdem
genitoris nostri et felicitate" nostra, et conjugis, proleque*,
sive stabilitate regni nostri, incessanter piissimi judicis mise-
ricordiam implorare delectet. Et ut haec auctoritas! per
f"tura tempora inviolabilem et incongulsam$ obtineat firmi-
tatem, manu propria subterfirmaeimus, et annuli nostri
impressione assignari jussimus.
Signum Karoli gloriosissimi regis.
Meginarius notarius ad vicem | Hludovici rccognovi | et
subscripsi.
Data xu Kal. Juni, anno iw regnante domno" Karolo
serenissimo rege, indictione vt.
Actum Compendio palatio regio, in Dei nomine feliciter !
Amen!.
Hludovicus! abbas, incipiente v anno* regni Karoli, mona-
chos suos, quibus nuperrime prelatus fuerat ad regem
mittit, quatenus! quibusdam villis a se acquisitis" et ex
regio dono perceptis, suae iterato auctoritatis? praeceptio-
nem? firmaret. Illi obedienter praeceptum abbatis exe-
quentes, regem Karolum denuo exorant, ut juxta quod
suus genitor, et ipse paulo ante, fecerat, regiae potestatis
a) hostilitium 44. — b) redibitiones Sp. 1, 4. — c) praesumat Sp.
1, 2. — d) foeliciter Sp. 1, A4. — e) parteque 44. — f) authoritas 44.
— g) inconcussam 4. — b) domino S$p. 2. — i) feliciter Sp. 1. —
j) Ludovicus Sp. 1, 2. — k) anno V 4. — l) quatinus 44. — m) adqui-
sitis .4. — n) authoritatis 4. — o) praeceptione 4.
1. Compieégne, 16 mai 844.
LIBER III, CAP. VII 109
auctoritatem? reconfirmaret. Karolus, libenter ac placide
obaudiens, quae orabatur adimplevit, et in hoc quoque pri-
vilegio illas notavit villas quas dudum in superiori firma-
verat, adjungens illas qua ex industria clarissimi abbatis
poscebantur firmari, id est Forestem cellam, et quidquid ad
illam pertinebat, et alia quaedam. Quae ipsa carta liquido
pandit, ita se habens:
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Karolus* gra-
tia Dei rex. $i serrorum Dei? justis et rationabilibus peti-
tionibus benignitatis nostrae assensum praebemus, regiae cel-
situdinis opera frequentamus, ac per hoc facilius nos eternae
beatitudinis gloriam adepturos liquido confidimus. Quocirca
noverit omnium sanctae Dei ecclesiae fidelium atque nostro-
rum, iam praesentium quam et futurorum, solertia*, quia beni-
gnitate et licentia dilecti propinqui nostri, Hludovici* abbatis
ejusdem sacri cenobii, viri religiosi monachi ex monasterio
Centulo, praeclarissimi scilicet confessoris Christi Richarii,
culminis nostri adeuntes serenitatem*, obtulerunt praecellen-
tiae nostrae gloriosae memoriae domini et genitoris nostri
Caesaris Augusti Hludoguici authoritatem, qua continetur
qualiter idem dominus et genitor noster quasdam villas, ex
eadem sancti Richarii abbatia usibus et stipendiis eorundem
monachorom constitutas, eis concesserit. Atqui ut nullius
quandoque abbatis, eel cujuscumque personae, minoratione
illis subtrahabantur, imperiali perceptione pleniter confir-
maverit. Ác proinde oraverunt iidem monachi Magnitudinem
nostram ut eandem domini genitoris nostri imperialem
authoritatem nos denuos reconfirmare vel renosare dignare-
mur per praecellentiae nostrae rescriptionem*. Quorum
denique preces, divino intuitu et deprecatione praefati eene-
rabilis et dilecti propinqui nostri Ludovici! abbatis, clementer
audivimus, et ita illis in omnibus concessisse, cunctis notum
a) authoritate 4. — b) Carolus 4. — c) Sp. 1,2 omettent le
préambule qu'ils remplacent par etc. ut in precedenti. — d) Ludouici
Sp. 1, 2. — e) Sp. 1, 2 omettent obtulerunt ... rescriptionem qu'ils
remplacent par etc. ut in superiori. — f) Ludovici Sp. 1, 2.
110 LIBER III, CAP. VII
esse volumus, quin etiam reverentiae nostrae scriptum hoc
speciali conditione firi jussimus, per quod memoratas
villas, hoc est Civinicurtem cum Bronoilo, et Arsovillare*,
Aldulficurtem, Valles^, Drusciacum, NNovamvillam, Montem
Angelorum, Guibrentium, Bagardas*?, Curticellam, Crucem,
Langaratum?, Alteiam qux Abbatisham*? vocatur, Conci-
lium, Verculfum cum seticis in Ragineri exclusa terrisque
ad eam pertinentibus, Roconis ! montem cum seticis et terris
in Masf[larüist?, Sacrocampo, et Petronutio consistentibus,
addito manso precaríae Hegfridi post decessum ejus, Nigel-
lam, Sidrudem", capellam in villa Maris cum mansis ad se
pertinentibus ; insuper et cellam quae Forestis eocatur, cum
villis ad eam pertinentibus, quas venerabilis abbas Hludovicus!
auxit monachorum stipendiis. Quarum haec sunt nomina :
Argubius cum colonia quae Romamgilis dicitur, et beneft-
ciolum Nortberti et Guicbaldi in eadem colonia sita, et Bo-
nella cum beneficiis Angaltii! et Godolardi; nec non et
"illa quae vocatur Sanctus Vigilius, cum Berniaco, et Accini-
curte*, et Euholt. Et in pago Beleacense, in. loco qui dicitur
Gellis sitici sex, et de vinea aripennes! octo, et in Rieirtsicurte
selicis duobus, et de einea aripennes! sex, et in. Quentvico
seticis duobus; in Mosultro mansum unum, in Ásco seti-
cis tribus, in. Áeisnis mansum unum ; ea vero conditione, ut
qui beneficia ex jam dictis rebus modo habent, tandiu ea
retineant usquequo aut alicubi pro eisdem" beneficüs alia
" obtineant, aut post decessum illorum, nisi forte abbas pro
eorum culpa ante ab eis receperit, fratres absque ulla inter-
rogatione recipiant. Et xu" canonicos in eadem cella ;ona-
chi sub sua cura et ordinatione in debitis et necessariis sti-
pendüis religiose custodiant. Ex sylea? etiam, quae ad eamdem*
cellam, quae Forestis dicitur, pertinere videtur, quae necessa-
a) Argonillare Sp. 1, 4. — b) Vallis 4.— c) Bragardas 4. — d) Lan-
goratum 44. — e) abbatis jam Sp. 1, abbatistia 4. — f) Rochonis 4.
— g) Asflariis Sp. 1, 2. — bh) Sidredem 4. — i) Ludovicus Sp. 1, 2. —
j) Angatii 4. — k) Acciniscurte 4. — 1) aripennis 4. — m) iisdem 4.
n) duodecim 4. — 0) sita (sic) 4. — p) eandem Sp. 1, 4A.
LIBER IH, CAP. VI 114
ria in utilitatibus majoris Monasterii fuerint, discretione et
ordinatione abbatis praeeideant. Haec autem omnia, quidquid
ad supradicta loca praesenti tempore juste et legaliter? aspicere
videtur, sicut a domino et genitore nostfo statutum est, usibus
et stipendiis monachorum in praefato loco Christo famulantiuim
concedimus atque firmamus, videlicet ut nulli unquam liceat
ab eorum dominio ex iisdem villis aliquid. abstrahere, aut
minuere, aut in alios usus convertere, nec paratas aut
lidimonium aut hostilitium, aut alias quaslibet redibitiones
praesumant ullo modo exigere, sed, sicut dictum est, eo modo
atque tenore, quo a piissimo imperatore, genitore nostro,
statutum est, ita. nostris et futuris temporibus secure illas
teneant et quiete possideant ; quatenus eosdem Dei servos in
praemisso monasterio Domino militantes pro salute ejusdem
genitoris nostri et felicitate nostra, et conjugis, proleque* sive
stabilitate regni nostri, incessanter piissimi Judicis misericor-
diam implorare delectet. Et ut haec authoritas per futura
tempora. ineiolabilem et inconcussam | obtineat firmitatem,
manu propria subterfirmaeimus et annuli nostri* impressione.
assignari Jussünus". »
Signum Karoli* gloriosissimi regis.
Jonas diaconus ad vicem Hludovici recognovi et subs-
cripsi.
Data v Kalendas Octobris anno v, indict. vui, regnante
Karolo! gloriosissimo rege.
Actum Compendio palatio regio, in Dei nomine feliciter
Amen*,
Jus
a) Sp. 1, 2 omettent toute la fin du diplóme depuis legaliter jusqu'à
assignari jussimus. — b) redimitiones, ms. — c) parteque ms. — d)
nostro ms. — e) Caroli 4. — f) Carolo Sp. 1.
1. Compiégne, 24 novembre 844.
112 LIBER III, CAP. VIII
CAPUT VIII.
e
AÁBLATIO SANCTI lucHARI, ET RELATIO.
Cenobio Centulensi Hludovico? praesidente, ob maligno-
rum timorem Danorum, quos Sequana illis alebat temporibus,
multa monasteria mari finitima ac villae fecundae* pristinum
amisere decorem. Quo rumore et hoc monasterium concus-
sum est, in tantum ut non solum facultates ecclesiae, verum
etiam ipsum intemerabilem thesaurum, sancti scilicet cor-
pus Richarii, contigerit fugam inire. Fratres denique, illud
tollentes paucosque loci custodes relinquentes, discesserunt,
et tribus circiter hebdomadis dispersi, monasterio carue-
runt. Dei autem voluntate Danis discedentibus* aliaque
regna petentibus, fratres retulerunt sanctum Domini in
proprium locum'. Revertenti patrono occurunt Patrienses,
de ejus reddita presentia indicibiliter! exultantes. Omnipo-
tens sane, ut ampliorem sui sancti cordibus Pontivorum
amorem accenderet, duo magna in ipso reditu perfecit mi-
racula. Quidam enim nobilis, Gotselmus, paralysi detentus,
omnium membrorum officio manebat privatus. Hic rever-
tenti sancto confessori suorum auxilio gestatus occurrit, et
mox ut ejus lecticam conspexit, statim omni malo liberatus
optatam sanitatem perfectissime recepit. Alter, quidam igno-
bilis vocabulo Magimbertus, habebatur hydropicus, inutilis
ad omne opus, et, nisi ab alio moveretur, uno semper reside-
bat loco ceu truncus. Hunc quidam alii submonebant?, ut
sancto regredienti obviam iret, et salutem suam ab illo
reposceret. Negante illo et impossibilitatem ostentante, illi
a) Ludouico Sp. 1, 2. — b) foecundae Sp. 1, 4. Es c) discedentibus
Danis. 4. — d) incredibiliter 4. — e) summonebant 4.
1. En 8545. Voy. Mir. S. Richamü (Mon. Germ., Script., XV, 917).
LIBER III, CAP. IX 113
eum accipientes obviam sancto tulerunt. Cumque processio
fratrum referentium sanctum illis e contra venisset, infirmus
exclamavit a quodam se calcari, et postmodum visum est
illi quod aqua calida perfunderetur, sicque ex integro sana-
tus est. |
CAPUT IX.
Dg HnvopuLPHO* ABBATB COMITE.
Post aliquot^ annorum spatia, mortuo abbate Hludovico*',
abbatia Centulensis rectorem habuit egregium nomine
virum?, nomine Hruodulphum*, virum imperialem, et tam
divina philosophia quam szeuli prudentia! ornatissimum*.
Qui cum esset avunculus gloriosissimi regis Karoli^? et ta-
men, spreta seculi! gloria, Domino ut nobilissimus nobiliteri
deserviret, a fratribus Centulensibus, quorum sodalis in
proposito erat, abbas eligitur. Quique cum hoc officio
regis precatu functus fuisset, ejusdem regis Karoli*, sui sci-
licet nepotis, dono et prece comitatum maritimae provincia
suscepit quia erat, ut diximus, non solum studiorum spiri-
tualium!, sed et humanae prudentiae peritissimus. Ornabatur
itaque nostrum monasterium Hruodulpho abbate, refulgebat
res alternatim publica Hruodulfo" comite. Hujus largitione
a) Hruodolpho Sp. 1, Hruodolfo 4. — b) Sp. 1, 4 en marge : « post
domnum Ludouicum praefuisse dicitur domnus Nithardus, et quia tum
persecutio grauis iusistebat paganorum, etiam maritimae orae comi-
tatum suscepit. » Sp. 2 cite cette note et ajoute eadem leguntur in co-
dice Centulensi, — c) Ludovico Sp. 1, 2. — d) nomine omis par Sp.2.
— e) Hruodolphum Sp. 1. — f) doctrina 4. — g) peritissimum 4. — h)
Caroli Sp., 1, 2. — i) seculi 4. —j) nobilissime 4. — k) Caroli Sp., 1, 2.
— ]) supernaturalium (sic) 4. — m) Hruodolfo Sp. 1, Hruodolpho 4.
1. L'abbé Louis mourutle 9 janvier 867 (Dümmler, Os/frank. Reich.,
II, 150.
2. Rodolphe était frére de Judith, seconde femme de Louis le Pieux
et mére de Charles le Chauve. Il ne succéda pas à l'abbé Louis à sa
mort, mais des 846.
9
114 LIBER IH, CAP. IX
ecclesia nostra villas tunc optimas promeruit sex, quae in
sequentibus notantur. Qui etiam monachos, sicuti anteriores
abbates fecerant, ad regem transmisit, ut super his villis et
super illis de quibus in posterum calumnia timebatur, suae
iterum potestatis auctoritatem? firmaret; quod et factum est:
nam fratres regiam majestatem adierunt, postulatum avun-
euli deferentes. Quibus ille, ut solebat, benigne paruit, et
eisdem? tale praeceptum confirmavit :
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Karolus? gratia
Dei rex. Si servorum Dei justis? et rationabilibus petitionibus
benignitatis nostrae assensum praebemur regiae celsitudinis
opera frequentamus, ac per hoc* facilius nos &ternae beatitu-
dinis gloriam adepturos liquido confidimus. Quocirca noverit
omnium sanctae. Dei ecclesiae fidelium atque nostrorum, tam
praesentium quam et futurorum, solertia, quia, eoluntate et
licentia dilecti aeunculi nostri Hruodulfil, rectoris Centulensis
sacri cenobii, monachi ex eodem monasterio, praeclarissimi
scilicet$ confessoris Christi Richarii, culminis nostri adeun-
tes serenitatem obtulerunt Praecellentiae nostrae gloriosae me-
moriae domini et genitoris nostri Caesaris Augusti Hludoguici
authoritatem, qua continetur qualiter idem dominus et genitor
noster quasdam villas ex eadem sancti Richarii abbatia
usibus et stipendiis eorumdem monachorum constitutas eis
concesserit, atqui ut nullus quandoque abbatis, vel cujus-
cumque personae mineratione illis sabtrahantur, imperiali
praeceptione pleniter confirmaverit^; ac. proinde oraeerunt
üdem monachi magnitudinem nostram ut eandem domini
reconfirmare eel renovare dignaremur per praecellentiae
nostrae rescriptionem*. Quorum denique preces, divino nutu
tactus et deprecatione praefati aeunculi nostri Hruodulfi
abbatis, clementer audiveimus, et ita illis in omnibus conces-
sisse cunctis notum esse eolumus, quin etiam BReverentiae nos-
a) authoritatem 44. — b) iisdem 4. — c) Carolus Sp. 1, 2. — d) justis...
solertia omis par Sp. 1, 2 qui mettent etc. ut supra. — e) nos ms. —
f) Ruodulfi 4. — g) confessoris Christi ..... rescriplionem omis par
Sp. 4, 2, qui mettent etc. — h) confirmauerunt ms. |
LIBER III, CAP. IX 115
trae scriptum hoc? speciali conditione fieri jussimus, per
quod memoratas villas, hoc est Cieinicurtem? cum Broniolo,
et Árcoeillare, Hardulficurtem*, Valles, Drusciacum?*, cum
ecclesia Cardordense*, et appendiciis suis, Novam villam,
Montem Angelorum, Guibrentium, Bagardas, Curticellam,
Crucem, Langoratum, Alteiam quae Abbatistia! vocatur,
Verculfum, Concilium cum manso in Vertunno, quem Teut-
: dradus* pro quodam concambio sancto Richario dedit, Nial-
lam cum mansionile Filcarüis, Roconismontem" cum seticis
et terris in Masflariis, Sacrocampo et Petronutio! consis-
tentibus ; necnon etiam et Sidrudemi cum omnium rerum
plenitudine ; insuper et hoc quod quidam homo nomine flagem-
bertus! jure beneficiario quodam* tenuit pro! commutatione
Forestensis cellulae, quam hactenus per auctoritatem" prae-
cepti nostri habentes tenuerunt, secundum oportunitatem,
eorumque petitionem, atque consensum jam dicti aeunculi
nostri Hruodulfi: id est Argubium cum appenditiis suis,
Longum superiorem, Spaniam, Hadardi-villarem, Habacur-
tem, et in. Hambiaca? villa ecclesiam unam cum mansis
duobus, mansionilem unum qui diciiur Ponticulis, et in
DBuxide? mansum unum cum sua integritate, et quidquid ad
ista aucta eel commutata supradictaque loca, praesenti tem-
pore, juste et lesaliter aspicere videtur, sicut a domno et
genitore nostro? statutum est, usibus et stipendiis monacho-
rum in praefato loco Christo famulantium | concedimus
atque firmamus ; eidelicet ut nulli unquam liceat ab eorum
dominio ex iisdem villis aliquid abstrahere, aut minuere, aut
in alius usus convertere, nec paratas aut lidimonium, aut
hostilitium, aut alias quaslibet redibitionest presumant
a) quin etiam hoc reverentiae nostrae 4. — b) Ciniuicurtem Sp. 1.
— c) Hadulficurtem 44. — d) Drusiacum 44. — e) Cadorcense A4. —
f) abbatis jam Sp. 1, abbatisam Sp. 2. — g) Theutdradus Sp. 1, 4. —
b) Rochonis montem 44. — i) Petronuntio 4. — j) cum omnium ...
Ragembertus omis par 4. — k) quondam 4. — 1l) et 4. — m) authori-
tatem .4. — n) Hambiaeca Sp. 1 — o) Buxude Sp. 1. — p) Les clauses
qui suivent sont omises pur $p.1, 2 et remplacées par etc. — q) redi-
mitiones ms.
116 LIBER III, CAP. IX
ullo modo exigere; sed, sicut dictum est, eo modo atque
tenore quo a piissimo imperatore, genitore nostro, statutum
est, ita, nostris et futuris temporibus, secure illas teneant
et quiete possideant, quatenus eosdem Dei sereo in praemisso
monasterio Domino militantes, pro salute ejusdem genitoris
nostri et felicitate nostra et conjugis proleque*, sive stabili-
tate regni nostri, incessanter piissimi judicis misericordiam
implorare delectet. Et ut haec authoritas per futura tempora
inviolabilem et inconcussam obtineat firmitatem, manu pro-
pria subterfirmaeimus et annuli nostri impressione assi-
gnari jussimus.
Signum Karoli* eloriosissimi regis.
Aeneas notarius ad vicem Hludovici recognovi et subscripsi.
Data u Kal. Martii, indict. m, anno xvi regni Karoli
gloriosissimi regis.
Actum in. Germiniaco palatio regio, in Dei nomine feli-
citer^. Ámen!.
Hruodulfus igitur venerabilis abbas et comes, postquam
per aliquos annos ecnobium cum provinciis maritimis
gubernavit, sed, Deo vocante, ex hujus mundi ludibrio emi-
gravit, percepturus pro fideli administratione dulcia para-
disi*. Fratres vero de ejus mortes nimium tristes, librum
rotularem conficientes, direxerunt! per ecclesias et loca
sanctorum, dilecti Patris exitum nuntiantes, et pro ipso orari
cupientes. Quod ideo placuit memorari, quia ipsius volu-
minis epistola nostra aetate adhuc durans inter antiqua
monumenta sancti loci gratam ex se fratribus facit lectionem.
Ipsius itaque epistola rolli? talis est?:
a) p 4. — b) Caroli 4. — c) foeliciter Sp. 1. — d) dixerunt À.
— e) rotuli Sp. 2.
1. Germigny, 14 mars 856.
2. Rodolphe mourut le 6 janvier 866 (Dümmler, Osfrank. Reich.,
II, 142). Son épitaphe est dans Poet. lat. aevi Carol., MI, 352-353.
3. Reproduit par L. Delisle, AHouleaux des morts du IX* au
X V* stécle (Soc. de l'Hist. de France), p. 3 et 4. Sur ces rouleaux des
morts, voir aussi À. Ebner, die Klosterlichen Gebetsverbrüderungen,
Regensburg, 1890. |
("o Eo
LIBER HI, CAP. X 11
Fratres cenobii sancti Richariüi gloriosae memoriae,
omnibus Christi militibus. Petimus obnixe paternitatem ves-
tram pro nostris fraterne geri defunctis, et eestrorum aeque
dirigi vocabula mortuorum, diemque adventus praesentis
cursoris ad vos venientis per monimenta Kalendarum signi-
ficari, ne fallaciae* suae praestigiis nobis possit mentiri.
Officio vero abbaticio*, seu praepositurae, una cum decaniae
qui fungi videntur pariler intimare sciat. Obiit itaque apud
nos domnus Hruodulfus comes, abbasque simul noster, vii
ldus Januarii. Ideoque rogamus* quatenus? pro eo decer-
tetis* apud Dominum, ut et vos mercedem habeatis, et ille
in congregatione justorum agsregetur, vestris suffultus sanc-
tissimis opitulationibus. Statuimusque justum esse ut quem
Patrem habuimus piissimum, dulci filiorum amore pro eo
pium Dominum incessanter rogemus.
CAPUT X.
Dg HgrLicGAUDO ABBATE COMITE.
Universae carnis viam ingresso Hruodulfo suscepit Heli-
gaudus comes Centulensium gubernationem. IIic exsaeculari*
comitatu transiit ad animarum ducatum. Nam antequam
abbas aut monachus foret saeculo' militavit, et etiam
uxoratus filium suae carnis reliquit, terrenae! quidem potes-
tatis, sed non monasticae servitutis, haeredem, nomine Her-
luinum, similiter comitem. Verum si aliquis quaerat cur
a) fallatiae 4. — b) abbatico 44. — c) rogamus omis par Sp. 4, 2.
— d) quatinus 4. — e) dicertetis 4. — f) Deum 4. — g) seculari A.
— h) seculo A4. — i) terrae Sp. 1, 2.
1. On ne connait point de comtes de Ponthieu de ce nom au
1x* siécle. Hariulf introduit ici deux personnages du x* siécle. Hel-
gaud, comte de Montreuil, apparait en 925. Il fut tué par les Nor-
mands en 926. Son fils Erluin lutta comme lui contre les Normands et
118 LIBER III, CAP. X
nostras rector, abbas et comes insimul exstiterit*, reddimus
quam antiquiores tradunt hac de re rationem. Eo enim
tempore, permittente Deo et peccato Christiani populi
exigente, ferae nationes Danorum, aliarumque barbaries
gentium, persaepe Franciscos limites pervadebant? et ipsos
reges ac proceres regno deturbare et penitus interimere
conabantur*. Pontivus vel Wimacus' provinciolae tunc cas-
tella aut munitiones aut raro, aut nusquam, habebant, et
proinde per has liber ingressus ad Franciam hostibus exis-
tebat. Quod etiam in hoc opusculo gemino potest animad-
verti exemplo, quando scilicet domnum Nithardum, sancti
Angilberti filium, bello interremptum retulimus, vel quando,
tempore abbatis Hludovici?*, sanctum atrem Rücharium
illorum timore hine fuisse sublatum docuimus. Revera
autem nostri astipulavere seniores, quod et ipse Nithardus
utriusque officii minister exstiterit , et quia expeditioni,
non relicto regulari ordine, inserviens, ab hostibus sit occi-
sus'. Cum ergo horum canina rabies frequenti suo adventu
mala gravia orbi Gallico infligeret, visum est regibus
Francorum et optimatibus ut abbas Centulensis, qui magnac
gloriae magnique nominis habebatur, hujus sedandae tem-
pestatis onus exciperet, quia et in ipso loco sancto magnae
generositatis viri habitabant, et qui, tam pro bonorum
immensitate quam pro parentum militum numerositate,
magna et fortia aggredi possent. Nec enim unquam aliquis
de nobilibus loquens aliud nobilius quaesivit, si sancti
Richarii monachorum nobilitas ei nuntiata fuit. In hoc enim
coenobio duces, comites, filii ducum, filii etiam regum edu-
cabantur. Omnis sublimior dignitas, quaquaversum per
regnum Francorum posita, in Sancti Hicharii monasterio
a) extiterit Sp. 1, 4. — b) pervadebat Sp. 1, 2. — c) conabatur Sp.1,2.
— d) Vimmachus 4. — e) Ludovici Sp. 1, 2. — f) extiterit Sp. 1, A.
fut tué en 955. Celui-ci eut pour fils Roger, dont on perd la trace à
partir de 957. Voy. Flodoard, Annales, aux années 925, 926, 927, 929,
932, 939, 943, 944, 945, 947, 948, 951, 957.
1. Cf. ci-dessus p. 102, note 1.
LIBER III, CAP. XI 119
se parentem habere gaudebat*. Tali igitur qua diximus
ratione, quidam nostratum abbatum comites insimul erant
et abbates, qui et generosae parentilitatis lumine emica-
bant, et sacrae regulae servatores, in ipsis etiam exercituum
turmis ante Dei oculos habebantur.
Abbas ergo Heligaudus simulque comes, cum hujus
coenobii moderator existeret, cuidam militari viro ^ Rolleni-
curtem, et alia quaedam, proh dolor! quae nuper a duce
Hugone noster receperat locus', in beneficium sub certi
temporis denuntiatione*? tradidit. Cujus facti precaria car-
tula? a nobis habetur*. Sed nihil eorum hic ponimus, quae
non honoris augmentum, quin potius materiem doloris praes-
tarent. Qui etiam post aliquot annorum exibitam abbatiae et
comitatus administrationem, humanis rebus excessit^?; nec
comitatus curam jam abbatibus agendam reliquit, quia hanc
filius ejus Herluinus suscepit. Verumtamen! hujus Heli-
gaudi! comitis leges, quas in saecularibus* proposuit, adhuc
a provincialibus, sciuntur, servantur.
CAPUT XI.
Dg npouNo GuzLrFoNE! ABBATE, ET TRANSLATIO CAPITIS
sANCTI Riucnanrr.
Illo itaque mortis eventu subtracto", abbatem habuimus
et vere Patrem virum regali genere procreatum, nomine Guel-
fonem *?, Quantae vero strenuitatis et probitatis fuerit dom-
a) gaudebant 4. — b) 4, en marge, Ribertus. — c) denunciatione 4. -
— d) praecaria kartula 4. — e) anno Karoli XX Sp. 1, 2, 4 en marge.
— f) hic omís par A. — g) et omis-par Sp. 1, 2. — b) obiit IJI non.
novembris, Sp. 1, 2, 4 en marge. — i) veruntamen 44. — j) Heli-
gandi 4. — k) secularibus 4. —1) Guelphone 4. — m) substracto Sp.
1, 2. — n) Guelphonem 4.
1. Cf. ci-dessus p. 104-106.
2. Cf. p. 117, note 1.
3. Guelfon, fils de Rodolphe, abbé laique de Saint-Riquier, succéda
à son pere en 866. (Voy. Dümmler, Ostfrank. Reich., YII, 133, n. 1,
J
190 LIBER IH, CAP. XI
nus iste, non paucis potest explicari relatis. Verumtamen
bonitatem illius animo insitam? hinc quisque lucide capere
; potest, cum sicut sequentia docebunt, erga sanctum Richa-
Mir. Riuchar. II, 7.
Id.
rium fidelis ac devotus, erga subjectos benignus, erga prin-
cipes semper exstiterit" amatus. Hic, ob expertam in se
prudentiam et religiositatis devotionem, sanctae martyris
et virginis Columbae apud Senones sitae, sicut et noster
abbas permansit'. Ea autem quae sub ipso, ejus regimine
gesta fuisse inveniuntur, referri debent, ut et in his? quo-
que nobilitas viri liquido perpendatur.
Anno igitur Dominicae Incarnationis DCCCLXIV indictione xir,
mense'd Octobri, die vi Kalend. Novembrium, translatum est ab ipso
abbate, vela fratribus gloriosum caput sancti Richarii de capsa lignea
in capsam argenteam, auro gemmisque redimitam. Siquidem cum,
ut supra dictum est, barbarorum impulsu patria vastaretur
fratresque fugere cogerentur, fecerant capsam ligneam, in
qua caput beatum sancti Richarii condiderant, ut facile et
leviter secum possent quaquaversum portare. Data vero
quiete, et hostibus fugatis, Odulfus* venerabilis monachus?
sancti ejusdem habebatur aedituus!; qui dum ardenti animo.
sacratissimum Patrem omni honore prosequeretur, ex the-
sauris Ecclesiae auro et argento pretiosisque lapidibus abun-
dantissime* eam capsam paraverat, ubi cari patroni caput
de lignea transmissum narramus. Quod dum fieret, contigit
a) incitam 4. — b) extiterit Sp. 1, 4. — c) iis 4. — d) nempe (sic)
A. — e) Odulphus 4. — f) edituus 4. — g) copiosissime 4.
et sa généalogie par M. L. Traube, Poet. lat., III, 269, note 5. Guel-
fon apparait souvent dans les poésies de Micon et de Fredigandus,
voy. Poet. lat., III, 326, 336, 343, 350, 351, 352.
1. Guelfon était aussi abbé de Sainte-Colombe de Sens depuis la
mort de Wenilon (86^).
2. Sur Odulfe, moine et portier de l'abbaye de Saint-Riquier, voy.
G. Waitz dans les Mon. Germ. hist., Script., XV, 915, note 2.
L. Traube (Poet. lat., III, 267) conjecture que les chap. 11, 12 et 14
du l]. III. d'Hariulf sont empruntés à un opuscule perdu d'Odulf oà
celui-ci énumérait les reliques qu'il avait recueillies. Odulf était un ou-
vrier habile et on a conservé quelques vers de lui sur les ciboires
qu'il avait fabriqués ou réparés. Voy. Poetae lat., III, 344, 357.
LIBER III, CAP. XII 121
adesse unum? e monasterii famulis, nomine Geraldum b, qui lumine
oculorum ante annum et dimidium fuerat Dei permissu orbatus. Trans-
fertur sanctus, ille orans solo tenus jacet, dum sancti caput
venerante reconditur, istius oculis se lux peregrina refudit.
Àt memoratus custos in ipsam quam diximus capsam multas
sanctorum reliquias cum sancti capite reposuit, de quibus
paulo post pauca referemus. Sed quia pietas regum multa
nobis contulisse deprehenditur, ad .illorum facta paulisper
stilus? revertatur? de regibus et de reliquiis quas Odulfus
custos undequaque meruit*.
N
CAPUT XII.
Dg nEGIBUS ET DE RELIQUIIS QUAS Onpurrvusí cusTos
UNDECUNQUE MERUIT.
In superioribus recognoscat nos lector dixisse Hludovicum
filium Augusti Hludogvici$, post habitum cum fratribus cer-
tamen, Noricorum et Alemannorum, Austrasiorum quoque
et Saxonum ac Hunorum regna percepisse; quae postquam
xLiur annis strenue gubernasset, jamque sibi de sepultuaa
cogitandum attenderet, tribus filiis regnum suum partitus
est, Karlomanno^ quidem dedit Noricam, id est Bajoariam, et Marchas
contra Sclavos et Langobardos!; Hludovico vero Toringiam, Austrasiam,
Francos], et Saxoniam dimisit; Karolo quoque Alemanniam, et Curgua-
lam, id est comitatum Cornugalliz reliquit. Anno autem Incarnationis
Christi DCCCLXV, ind. xu, post Paschalem festivitatem haec regno-
a) unum adesse 44. — b) Geroldum (Mir. Hichar.)). — c) stylus A.
— d) remoretur 4. — e) de regibus... meruit. Cette phrase repro-
duite comme titre du chap. XII est omise par Sp. 4, 2. — f) Odulphus
4A. — g) Hludouici augusti 4. — h) Carlomanno Sp. 1, 2. — i) Lon-
gobardos 4. — j) Franos 4A.
2. Explication inepte. Curguala désigne le canton de Coire (Curia)
habité par des populations romanes, d'oü le nom de Churvalchen
(Welches de Coire) que leur ont donné les Germains.
Franc. reg. hist.
(Pertz 1I, 825,
col, 2.)
122 LIBER III, CAP. XII
rum partitio facta est. Ipse tamen Hludovicus super filios
suos feliciter principatum tenuit postea per xi annos,
sicque mortuus est'.
Eo igitur anno quo filiis regna contulit, Odulfus custos
ecclesiae sancti Richarn petiit venerabilem Hilmeradum,
Ambianorum praesulem?, ut sibi, ad honorem Dei et ob
amorem íratrum suorum, aliquam portionem reliquiarum
donaret. Quod ei divina gratia illustratus, animo cessit libenti,
atque diem qua pro eis mitteret statuit. Praedictus vero
custos discipulum suum Samuhelem presbyterum AÁmbianis
misit, qui perceptas ab episcopo reliquias Idus Junii? Cen-
tulo deportavit, videlicet ex casula sancti Firmini*, quam
habuit indutam cum interficeretur pro Christo, et de ossibus
poplitum beatorum martyrum Fusciani, Victorici, atque
Gentiani; necnon et partem anterioris digiti famosissimi
Honorati confessoris Christi. Tunc religiosissimi fratres
obviam e monasterio procedentes, et terra tenus adorantes,
exceperunt illas cum ingenti gaudio ac summo honore, et
in capsam qua sancti Richarii caput beatum servabatur repo-
suerunt.
Eodem anno petiit ipse aedituus sancti fratres Judoci ut
sibi pro caritate ex ipsius sancti corpore aliquid largi-
rentur. Át illi exsultantes quod apud se haberetur unde a
Centulensibus potuissent rogari, memorato custodi citissime
paruerunt?, et medietatem digiti de eodem sancto ei contu-
lerunt, quem, ut moris erat, nostrates monachi honoranter
exceperunt, et in capsam saepefatam cum sancti Richarii
capite Idus* Decembris* posuerunt.
Sequenti etiam anno idem monachus rogavit a fratribus
cenobii Fontanellae, quod nuperrime fuerat populatum, ut
v
a) ex causa S. Fyrmini 4. — b) paruerunt omis par A. —
c) idib. 4.
1. Louis le Germanique mourut à Francfort le 28 aoüt 876.
2. Evéque d'Amiens de 859 à 871.
3. Le mercredi 13 juin 865.
4. Le mardi 13 décembre 865.
LIBER III, CAP. XII 123
ex corporibus beatorum Guandregisili* et* Ansberti? sibi
etloco nostro tribuerunt quantulamcunque partem. Acceptas
ergo sacras reliquias legatus aeditui, ossa scilicet et cine-
res, Centulo m Idus Februarii? intulit, quae a fratribus
cum honore susceptae et in capsam saepe dictam reconditae
sunt.
Praefactus custos Odulfus* oravit quamdam" abbatissam*
euntem Valentianas! ad placitum Karoli regis, quo sibi suo
precatu obtineret aliquid donari ex reliquiis almi martyris
Salvii? a custodibus ejusdem sancti. Quae ubi ad locum
venit, non immemor acceptae precis, impetravit ab ejusdem
loci alumnis, quorum rector erat ejusdem abatissae filius,
nomine Hugo, ex reliquiis jamdicti martyris portionem, ex
sanguine scilicet, una cum capillis ejus; sed et partem
manicae quam habebat vestitam tempore Dominici sacrificii.
Quae rv Non. Maii*' Centulo allatae atque a fratribus veren-
ter exceptae ac in praescriptam capsam honeste conditae
sunt.
Ànno quoque Incarnationis Domini nostri Jesu Christi
DCCCLXVI, ind. xiu, obtinuit custos saepedictus apud Hu-
donem, Belgivagorum** praesulem, intercessu Hilmeradi
praepositi Sancti Luciani martyris, quod" sibi aliquid e. suis
reliquiis dependere dignaretur. Legatus itaque illo veniens,
a jamdicto episcopo reliquias ex capillis sancti Luciani, et
de veste ejus, nec non de corpusculo sancti Justi os quod-
dam accepit, attulitque ad cenobium Centulum n Idus
a) Guandregiseri 4. — b) Ausbert A4. — c) Odulphus 4. —
d) quandam Sp. 1, 4. — e) abatissam 4. — f) Valentianos 4. —
g) Belginagorum 4. — h) quo Sp. 1, 2, qui 4. — i) de 4.
1. Saint-Wandrille, Seine-Inférieure, arrondissement d'Yvetot,
canton de Caudebec.
2. Le dimanche 12 février 866.
3. Saint-Sauve de Valenciennes.
4. Le jeudi 2 mai 866.
9. Eudes, évéque de Beauvais de 861 à 881.
121 LIBER III, CAP. XIII
Junii!, quas fratres cum hymnis et laudibus adorantes
exceperunt, et cum capite sancti Richarü Pontivorum
Patris condiderunt.
CAPUT XIII.
PniviLEciuM. Hiupovici pk. CiviNocunTE.
Post haec vero, anno sequenti, indictione xv, cum hones-
tissimus abbas Guelfo* Coenobium Centulense modeste ac
religiose gubernaret, villam sanctissimi Patris Richarii,
Civinicurtem vocabulo, contigit peditum equitumve fre-
quenti transitu nimis gravari. Quod pius rector pervidens,
et reputans quod, si res insolesceret, nimietate divertentium
deleretur villa, accessit ad regem Hludovicum, qui ante
ferme triennium fuerat a patre rex statutus?, et deprecatus
est, ut propria auctoritatis? praeceptione inhiberet ne ali-
quis commeantium peditum equitumve villam jamdictam*
causa hospitandi intraret. Cui venerabili abbati, uti dilecto
parenti, rex jamdictus annuit, et ad ejus petitionem tale
praeceptum firmavit :
In nomine Domini Dei aeterni et Salvatoris nostri Jesu
Christi, Hludovicus* misericordia Dei rex. Notum sit omni-
bus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus et nostris, praesentibus
scilicet atque futuris, quoniam Guelfo, venerabilis abbas et*
consanguineus noster carissimus, ad nostram accedens Sere-
nitatem, precatus est ut, propter hospitum oppressionem, fa-
cere juberemus praeceptum nostrae auctoritatis! ex villa fra-
trum Sancti Richarii nomine Cieinocurte, quatenusS nemo illt
mansionaticum faciat, nec in hostem vadens, nec iterans, sed
a) Guelpho 4. — b) authoritatis 4. — c) jamdictam villam A4. —
d) Ludovicus 4. — e) et omis par Sp. 1. — f) authoritatis 44. — g)
quatinus 4.
1. Le mercredi 12 juin 866. uu
2. Louis le Bégue fut établi roi en 867 (Annales Bertiniant, à
l'an 867).
LIBER III, CAP. XIV 125
libera sit jam dicta villa ab omni oppressione hospitum", et
libere possit suis senioribus desereire. Nos itaque ejus petitio-
nibus assensum praebentes, propter amorem Dei et reeeren-
tiam praedicti loci, et remedio animae nostrae, et ob jam dicti
abbatis Guelfoni carissimi consanguinei nostri dilectionem,
ita et fecimus. Praecipientes igitur jubemus per hoc praecep-
tum nostrae auctoritatis? ut nullus in praedictam villam ex
omni regno nostro introeat causa ullius mansionatici sine
voluntate praedictorum fratrum, sed libere ab omnium
hospitum oppressione maneat sine ulla resultatione. Si quis
vero hoc nostrum praeceptum infringens quidpiam? sine
licentia fratrum ex praedictis fecerit, argenti libras xxx coac-
tus exsolvat. Et ut haec nostrae concessionis auctoritas? per
omnia tempora inviolabiliter ab omnibus consereetur, annuli
nostri impressione subter eam sigillari jussimus.
Audacher* notarius ad vicem Gauzlini recognovit et
subscripsit.
Datum 1u Kalend. Januarii, indictione xv, anno n re-
gnante Ludovico gloriosissimo rege.
Actum Compendio palatio in Dei nomine feliciter. Amen'.
CAPUT XIV.
IrEM p& OpvuLro, &T RELIQUIIS.
Hoc eodem anno eademque indictione Odulfus, januarius '
sanctae aedis almi Richarii, quzsivit a fratribus Senonensi-
bus ex monasterio sanctae Columbae virginis, coram Guel-
fone gratia Dei utriusque loci abbate, ut, per ipsius assensum
a) hostium oppressione 4. — — b) authoritatis 4. — c) quippiam
Sp. 1. — d) authoritas 4. — e) Audacer Sp. 1, 4. — f) jannus A,
Jaunuus Sp. 2.
1. Sur l'authenticité cet acte, voy. l'Introduction.
126 LIBER IIT, CAP. XIV
et jussionem, aliquid sibi impertirent e corpore praedictae
virginis; nam eorumdem" fratrum aliqui tunc temporis
Centulo morabantur. Qui precatis libentissime faventes id
se impleturos dixerunt, si, Christo protegente, proprium
incolumes possent revisere locum; quo postquam vene-
runt, et caeteris fratribus suis Centulensium preces intima-:
verunt, responderunt illi cum magna devotione, ut^ si ali-
quid ex loco illorum procedere ad honorem famosissimi loci
quivisset, cum omni liberalitate se tribuere velle. Sumpse-
runt itaque ex sacro corpore virginis martyrisque os ex hu-
mero, quod adhaeret scapulae, et ad coenobium beati Richarii
miserunt. Monachi autem ejusdem loci gratificum donum
excipientes et Deo glorificum melos reddentes, reposuerunt
illud in gremium capsae auro gemmisque ornatae, ubi et
conditae sunt aliae reliquiae cum glorioso capite beatissimi
Richarii.
Eodem anno venerabilis Hruodum abatissa!, Centulensium
casta dilectrix, attulit ad monasterium sancti Richarii reli-
quias sanctorum Patrum, scilicet Aratoris, sancti Pauli,
sancti Mauri, sanctique Salvii confessoris episcopi, quas
fratres ejusdem loci reposuerunt i: Kal. Aprilis? in capsam
qua conditae sunt caeterae sanctorum reliquae.
In eodem vero Christi Incarnationis anno contigit quem-
dam e* fratribus nostris, Samuhelem nomine, limina Sancti
Dionysii attigisse, quo impetravit apud quemdam? presby-
. terum civitatis Parisiacae quoddam ossillum* ex corpore
sancti Viti martyris ; quod etiam Centulum misit, quodque
a fratribus xv Kalend. Maii'? susceptum, et in superiori
capsa decenter positum est. |
Nicolao papa Romanae Ecclesiae praesidente*, quidam
a) eorundem 44. — b) ut omis par Sp. 1, 2. — c) ex 4. — d) quen-
dam Sp. 1. — e) oscillum 4. — f) XVI calend. Maii A.
1. Personnage inconnu.
2. Le lundi 31 mars 867.
3. Le jeudi 17 avril 867.
4. Nicolas Itr (858-867).
LIBER III, CAP. XIV 127
almi Richarii monachus, homo prudens, nomine Ansegi-
sus*', imperio Karoli, gloriosissimi regis, missaticum tulit
Ipsi summo pontifici, pro communi utilitate sanctae Roma-
nae? universalis Ecclesiae catholicae. Qui Ansegisus muni-
ficentia tanti viri honorifice susceptus, et eis propter quae
missus fuerat allegatis, a quodam impetravit Romano, tum
prece, tum praemio, reliquias sanctorum, corpus scilicet
sancti Joannis martyris pene totum, nec non et brachium
sancti papae Urbani, sanctique brachium Alexandri quinti,
apostolicae sedis successoris ; simulque caput beatae Felici-
tatis^ una cum quatuor filiorum ejus reliquiis, atque reli-
quias sanctorum plurimorum, quorum ob multitudinem
nomina non recensemus. Has igitur secum referens divitias,
monasterii proprii intulit gazophylaciis?. Examen denique
monachorum obviam exiens et, pronis? in terram corpo-
ribus, in modum crucis adorans, Kal. Decembris! easdem
exceptis, et cum capite sanctissimi HRicharii honorifice
collocavit.
Odulfus! venerabilis iterum obtinuit a. quodam Sancti
Mauricii ministro?, qui his forte diebus Pontivo habebatur,
ut? ex sacro jamdicti sancti corpore quidpiam! percipere
mereretur. Cujus probitati ille digna rependens, largitus est
ei quamdam portiunculam de sacratissimo! capite gloriosi
martyris Mauricii, et particulam de camisia sancti Exupern
sanguine infectam, qua vestitus erat quando pro Christo
martyrizatus est. Quibus reverenter acceptis, facta est pars
capitis sancti Mauricii cum jam dicta portione interulae
sancti Exuperii*, concapsalis! capiti beati Richarii.
a) Ànselgisus 4. — b) romanae omis par Sp. 1, 2. — c) Foelicitatis
Sp. 1. — d) gazophilaciis 4. — e) prioris 44. — f) Odulphus 4. —
£g) Mauritii 4. — h) et 44. — i) quippiam Sp. 1. — j) sacrosancto 4.
— k) Euxuperii 4. — !) cumcapsalis 44.
1. Des vers de Micon et de Fredigardus confirment que ce person-
nage jouissait d'uu grand crédit à la cour de Charles le Chauve et
qu'on doit l'identifier avec Ansegise, archevéque de Sens depuis 874.
Voy. Poet. lat. aevi Carol., MI, 270, 33^, 341.
2. Lundi 1er décembre 867.
9. Peut étre Saint Maurice d'AÁgaune (Valais).
128 LIBER III, CAD. XV
CAPUT XY.
PnRiviLEGIUM KAnotr pk Hasroas.
Regnante glorioso rege Karolo, Hludogvici prioris filio,
anno xxvin indictione zr, qui erat Dominicae Incarnationis
annus DCCCLXVIII!, venerabilis Guelfo*, Centulensium
pater, exoravit ejusdem regis majestatem, ut villam Hasloas,
super Somena fluvio sitam, sua praeceptione auctorizaret"
perpetuo ea ratione habendam, ut nullus abbas, vel quilibet
alter, ab illa quidpiam ex appendicus subtraheret, aut
aliorsum quam in usus fratrum delegaret. Ánnuit ei rex
gloriosus et, pro hac ratione, tale condidit praeceptum :
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Karolus
gratia Dei rex. Si fidelium nostrorum justis ac rationabi-
libus postulationibus, quas pro sacris locis sibi commissis
nostrae sagacitati intimaeerint, assensum praebemus, easque
ad effectum perducimus*, profuturum nobis ad. praesentis
pitae curricula felicius transigenda, et ad futurae beatitudi-
nis praemia facilius obtinenda non dubitamus. Comperiat
igitur omnium fidelium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque,
praesentium ac. futurorum, industria, quia dilectus nobis
Guelfo, eenerabilis abbbas monasterii Centuli, ubi sanctus
Richarius egregius confessor corpore quiescit, ubi etiam
turma monachorum Deo jugiter militare dignoscitur, nos-
tram. supplicavit Celsitudinem, ut quasdam res ejusdem
abbatiae, id est in pago Ambianensi super. flueio Sominae*
a) Guelpho 4. — b) authorizaret 4. — c) producimus 4. — d)
dinoscitur 44. — e) Somnae 4.
1. Erreur. La 28* année de Charles le Chauve va du 21 juin 867
au 20 juin 868; la date de décembre dans le diplóme qui suit montre
qu'il est de 867.
LIBER IIT, CAP. XV 129
pillam quae dicitur Hasloas, cum farinarüs et piscatorüs,
et omnibus sibi pertinentibus, usibus ac stipendiis eorumdem
monachorum, ad sui etiam refugium, deputaremus, et nos-
trae auctoritatis" praecepto perpetim habendam confirmare-
mus; res etiam alias, usibus ac stipendiis eorumdem mona-
chorum deputatas, et praeceptis piae recordationis genitoris
nostri Hludogvici, serenissimi Augusti, et nostris confirmatasP,
iterum nostrae celsitudinis auctoritate? | corroboraremus.
Cujus justis ac rationabilibus petitionibus faventes, hoc Alti-
tudinis nostrae praeceptum fieri eisdemque? monachis dari
jussimus : per quod. praecipimus atque firmamus ut omnes
res illis deputatas, et auctoritatibus? genitoris nostri et nos-
tris corroboratas, sicut in eisdem praeceptis continetur, absque
alicujus abbatis contradictione aut | minoratione, firmiter
teneant, ordinent atque possideant, et praefatam villam
quae dicitur Hasloas, cum domibus, aedificiis, terris, silvis,
pratis, aquis aquarümve decursibus, farinarüs, piscatoriis,
mancipiis utriusque sexus desuper commanentibus, vel ad
eamdem villam juste pertinentibus, plenaque integritate ad
sui refugium deputamus, et hoc auctoritatis? nostrae prae-
cepto confirmamus, ita et nulli rectorum ejusdem coenobii
liceat ex omnibus rebus quidquam? subtrahere, aut minuere,
aut in alios, praeter quos constituimus, usus retorquere ; qua-
tenus! ipsi monachi liberius Deo famulentur, et pro nobis,
conjuge et prolel, totiusque regni nostri statu, continuis pre-
cibus Dei misericordiam implorent. Ut autem haec nostrae
auctoritatis$ praeceptio inviolabilem obtineat firmitatem,
manu propria subter eam firmaeimus, et annuli nostri
impressione signari jussimus.
Signum Karoli gloriosissimi regis.
Frotgarius notarius ad vicem Gozlini recognovi et. sub-
Scripsi.
a) authoritatis 4. — b) conseruatas .4. — c) authoritate 44. —
d) iisdemque 4. — e) authoritatibus 4. — f) eandem Sp. 1, 4. —
g) authoritatis .4. — bh) quicquam Sp. 1. — i) quatinus 4. —
J) parte A.
9
130 LIBER III, CAP. XVI
Data vui Idus Decembris, Ind. 1, anno xxvii regnante
Karolo gloriosissimo rege.
Actum Carisiaco palatio regio, in Dei nomine feliciter.
Amen !.
CAPUT XVI.
DowaTi0 KanRoL: p& Varris-VirrA?.
Deo autem instigante, et fratrum religiositate id prome-
rante, non suffecit isti potentissimo regi ea indulgere quae
super? praediorum et villarum confirmatione poscebantur*,
sed, sua sponte, illa etiam loci victus amore concessit quae
nunquam a quoquam rogarentur, tum quia opus non erat
rediti abundante, tum quia alia multa praestantem id non
rogare fas erat. Donavit igitur coenobio Centulo, pro suae
remedio animae, villam in pago Belvacensi sitam, Vallis
nuncupatam. Super cujus deditione talem firmavit praecep-
tionem :
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis, Karolus
gratia Dei rex. Quidquid locis divino culti mancipatis* lar-
gendio conferimus | profuturum nobis ad praesentis vitae
curricula felicius? transigenda et ad aeternae beatitudinis
praemia facilius obtinenda non dubitamus. Comperiat ergo
omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium nostrorumque, prae-
sentium ac futurorum, solertia quia, ob Dei et sancti Hri-
charii! esregii confessoris, amorem et honorem, complacuit
Celsitudini nostrae, pro nostrorum absolutione peccaminum,
usibus et stipendiis monachorum in monasterio ejusdem sancti
Hricharü', ubi ipse sanctus confessor corpore quiescit, ubi
etiam Guelfo abbas? esse dignoscitur, Deo militantium, quas-
a) Ballis-villa Sp. 1. — b) semper 4. — c) poscebatur 4. — d) nun-
cupatis 44. — e) foelicius Sp. 1. — f) Richarii Sp. 1, 2. — g) abba.
1. Quierzy, 7 décembre» 867.
DINE LAN UM A cEEESUCEXGSUAEmo UA ibus c bonmeracm cU NU ESM M UCEEEIEN EE. c dcc qe CN EP EE LU S EDS e amc Annee scam cU Mb mcs qu SPECIEM D Duc BÉ EUR orc cen ERR rm cca irm c D M oc rds s SIR RU av rw ERU re drardEEEW EE. "REO Eze. LL
LIBER III, CAP. XVI 131
dam nostrae proprietatis res et mancipia largiri, et lar-
giendo delegare; id est: in pago Belloacens, in villa quae
dicitur Vallis, seticum indominicatum habentem quadrellos
cxxx, et de vineis bunuaria xxx, et de arabili terra bunua-
ria xxi, et de prato bunuaria ui, et quadrellos xi.vin, et de
sylva bunuaria xx, et de conciso bunuaria v, et quadrellos
it, et de marisco quadrellos cx, et de alnido bunuarium 1,
et farinarium Y ; et mansellos ww (habet unusquisque bunua-
ria. Yu), et alios mansellos u (habet unusquisque bunuaria 1u
et dimidium). Unde hoc altitudinis nostrae praeceptum fieri,
et eisdem* monachis dari jussimus, per quod praefatas res
et mancipia, cum domibus, aedificiis, vineis, terris, silvis,
pratis pascuis, aquis aquarumvee decursibus , mancipiis
utriusque sexus desuper commanentibus, vel ad easdem res
Juste pertinentibus, farinariis, omnique integritate ejus^,
largimur, et largiendo conferimus, ita ut nulli rectorum
ejusdem monasterii liceat ex eisdem rebus quidquam? sub-
trahere* aut minuere, aut in alios praeter quos constituimus
usus retorquere, quatenus ipsi monachi liberius Deo famu-
lentur, et pro nobis, conjuge et prole', totiusque nostri regni
statu, continuis precibus Dei misericordiam implorent. Ut
autem haec nostrae authoritatis praeceptio ineiolabilem obti-
neat firmitatem, manu propria subter eam firmavimus et
annuli nostris impressione sigillari jussimus.
Signum Karoli, gloriosissimi regis.
Frotsarius notarius ad eicem Gozlini recognovi et sub-
Scripsi.
Data vi Kalend. Aprilis, Ind. 1, anno xxviu regnante Ka-
rolo gloriosissimo rege.
Actum Sileanectist civitate, in Dei nomine feliciter.
Amen !.
a) iislem 4. — b) edificiis 4. — c) eis 44. — d) quicquam Sp. 1.
— e) aut minuere... impressione omis par Sp. 4, 2 qui remplacent
ces mots par etc. ut supra. — f) parte 44. — g) Syluanectis 4.
1. Senlis, 27 mars 868.
LI...
132 LIBER III, CAP. XVII
CAPUT XVII.
DowaTio EJUSDEM DE BEznsaCCAS? CUM PRIVILEGIO.
Guelfo^ venerabilis, Deo dignus, et omnibus amabilis,
ubi comperit? regiam erga sanctum locum munificentiam,
simulque quia, ut jam patuit, ejus consanguineus erat, ex
amore sumens audaciam atque fiduciam, hortatus est saepe-
fatum regem Karolum, ut ad laudem et amorem Dei, ac
sancti venerationem Richarii, quem Dei amicum miracula
crebra testabantur, aliquid adhuc Centulensibus fratribus
impartiretur, quo et Deum sibi placabilem per sancti merita
faceret, et ejusdem loci honorem in aliquo augmentaret.
Salubriter certe insinuata salubrius sunt perfecta ; nam
hortatui dilecti cedens parentis, donavit iterum sancto Ri-
chario villam juxta monasterium positam, quae Besaccas
dicitur. Pro cujus largitione tale auctoritatis? suae testimo-
nium confecit : |
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Karolus* era-
tia Dei rex. Si locis dieino cultui mancipatis aliquid compe-
tentium subsidiorum conferimus, id nobis prodesse ad sanc-
torum eorumdem! suffragia consequenda, eorumque precibus
ad misericordissimam pietatis Dei clementiam adipiscendam
procul dubio confidimus. Quapropter omnium | sanctae Dei
Ecclesiae fidelium, et nostrorum, tam presentium quam fu-
turorum, solertia noverit quia nos, ob emolumentum nostrae
salutis, deprecante Guelfone monasterii sancti Richarü
praecipui confessoris abbate, praecepto nostrae auctoritatis?
delesamus quemdam$ locum, Bersaccas" nomine, in pago
Pontivo, haud secus monasterio ipsius confessoris, ad lumi-
naria scilicet praenotatae ecclesiae perpetuo ritu. submini-
a) Berzauas 4. — b) Guelfus 4. — c) complerit 4. — d) authori-
tatis A.— e) Carolus $p. 2,4.— f) eorundem $p. 1, 4.— g) quendam
Sp. 1. — h) Bersiaccas Sp. 1, Berciaccas 4.
LIBER HI, CAP. XVII 133
stranda, et quasdam res quae juris ipsius ecclesiae esse
noscuntur; eo eidelicet tenoris pacto, quatenus" deinceps sub
manu ministrorum luminaria coram praecipuo illo confessore,
reliquisque sanctorum illic degentium, sint administrata,
Unde hoc praecellentiae nostrae praeceptum fieri jussimus,
ministroque huic praeposito dari, per quod praedictas res
omnes, cum ecclesia scilicet inibi fundata, et syleis, pratis,
pascuis, molendinis, aquis aquarumve decursibus, et omnia
quae ad ipsum locum, Bersaccas scilicet, juste et legaliter per-
tinere videntur, praefato sancto loco largimur. Statuentes
quatenus" ex hac opitulatione tria continue luminaria coram
capite saepe dicti praecipui confessoris reliquiisque sancto-
rum ardeant, et annotina? translatione sanctarum reliquia-
rum illi conditarum, quae evenit w Non. Decembris, comme-
moratione sanctorum et commercio suorum praemiorum
fratribus ibi Deo militantibus refectio cibi et potus congruae
opulentiae eorum exhibitione subministretur, qui res easdem
in praedicto monasterio regendas et ordinandas perceperint.
Et ne quis, ab hodierna die et deinceps, hanc praedictam
villam Bersaccas ab obsequio dieini cultus subtrahere quo-
cumque molimine attentet, aut inde dona vel quasdam exhi-
bitiones extorquere praesumat, sed, sicut statutum est in-
elolabiliter manere contendat, ante dieinum conspectum
praedicto patrono et collegis suis circumstantibus precamur ;
sed perpetua hujus stabilitatis tranquillitate potiti ipsius loci
ministri, et praetaxata luminaria indesinenter, et refectionem
fratrum. annuatim. administrent^. Et pro nobis, conjuge,
prole*, regnique stabilitate, Domini misericordiam jugiter
obsecrando deposcant. Ut autem haec nostrae roborationis
et largitionis auctoritas! pleniorem, in Dei nostri nomine,
obtineat stabilitatis eigorem, manu propria subterfirmaeimus,
annulique nostri impressione assignari jussimus.
Signum Karoli gloriosissimi regis.
a) quatinus 4. — b) amministrata 4. — c) anno una Sp. 1, A. —
d) amministrent 44. — e) parte A4. — f) authoritas 4.
Mirac. Richar.
LL, 13
Id. 1l, 14
Id., 15
134 LIBER III, CAP. XVIII
Hildeboldus* cancellarius ad eicem Gozleni? recognovi et
subscripsi.
Data ww Kalendas Junii, Indict. 1, anno xxvi regnante
Karolo gloriosissimo rege.
Actum Carisiaco palatio, in Dei nomine feliciter. Amen'.
CAPUT XVIII.
D& MinRACULIS SANCTI Ricnani1.
Sed nunc ad sancti Patris nostri opera recurrendum est,
ut nostris opusculis, per se nimisinsulsis, quasi condimentum
divinitatis ex eis^ conferatur. Eo enim tempore foemina pau-
percula detulit filium suum ante annos quatuor natum ad suffragia patroni,
jam per duos annos omni corpusculo contractum ; et ubi pio medico ejus
causam commisit, illico, virtute meritorum sancti, amissam recepit sanitatem.
In Wilcassinod pago homo grandaevus et pauper habebatur in villa Floriaco,
cui a die nativitatis in reliquum fuerat negata omnimodi sermonis facultas.
Huic? diva miseratio in visu persuasit sanctum requirere Richarium, usum
loquendi illum posse dare confirmans. Credulus ille dictis intimatum requirit
archiatrum ; quo invento, caeleste mox sentit antidotum, nam in sancti
Patris solemnitate damnata taciturnitate nativa, linguae loquacis accepit offi-
cia, Puer, nomine Dodigerus, mutato jure nascendi in hanc lucem con-
tractus, el distortus confuso membrorum ordine processit; fuit vero Roto-
magensis? indigena territorii. Verum ejus genitor multiformi nuntioh
cognoscens potentiam et pietatem Pontivorum patroni Richarii, et se ejus
beneficiis uti posse non desperans, sustulit illum ad coenobium nostrum in
sancti magna festivitate. Et quia fidem habuit, spes eum praesumpta non
fefellit ; nam cum in ecclesia astans filium in! brachiis teneret, superno res-
a) Hildebordus 4. — b) Goloni (sic) 4. — c) iis 4. — d) Wilchas-
sino A4. — e) hinc A4. — f) antidothum 4. — g) Rhodomagensis 4. —
b) nuncio 4. — i) in omis par A.
1. Quierzy, 29 mai 868.
LIBER III, CAP. XIX 135
pectu sanatus est. Contigit eo tempore Danorum catervam de palatio domni
Karoli regredientem, et Anglicos sinus repetentem, per hoc monasterium
habuisse commeatum. Nemo autem putet istos modo fuisse, quo-
rum violentis et prius et postea patria depopulata et nos-
tra; nam isti gratia legationis forsitan parcificae regiam petie-
rant, duce Ánsleico, aulam. ltaque in regressu hoc sanctum coenobium
perviüm habentes, gratia orandi, intraverant basilicam hi quos fides Chris-
tiana illustrabat; cum quibus unus intravit paganismi adhuc errore obsessus.
Qui Deo omnipotenti vel sanctis ejus nullam exhibuit reverentiam, sed
curiose agens coepit perlustrare sacrarum aedium diversoria, volens aliquid
videre unde nostrae fidei cultoribus posset insultare Quam ejus praesump-
tionem? malitiosam divina extemplo prosecuta est censura, per quam coactus
est bono suo fieri Christianus, ne amplius malo suo illi dominaretur zabulus.
Nempe cum, perscrutata basilica, exiisset et illo usque venisset, ut mari se
navigio transvehendus committeret, coepit omni sua virtute destitui, molestia
etiam corporis et angore ingenti affatim gravari. Cumque jam oculos in mor-
tem clauderet, propinqui ejus sortilega indagine quaesiveruntb pro qua re
tam fortiter torqueretur. Deprehendunt fuisse causam quod sancti Richarii
paganus intravisset basilicam ; quod ita sibi videri jam et ipse fuerat confes-
sus. Spondet itaque, si reddatur sanitas, se Christianorum necem in aeternum
non appetere, et ipsum ritum suscepturum se fore. Quatuor quoque fila
argentea unumque aureum, suae longitudini coaequa tendere fecit, et pro
devotione beato Richario mitti rogavit, addito tot candelarum numero quot
ibidem altaria perviderat. Quae ut fieri statuit statim, propitio Deo, totius
mali levamen accepit, et deinceps molestiam ex hoc non pertulit.
CAPUT XIX.
Dg aAsBATE KanrLoMaNNo ; ET DoNATIO DuncaPri.
Igitur sanctissimo Guelfone abbate felici excessu mor-
talia cuncta superante *, felicissimi nostrates monachi regium
a) praesumptionem deux fois dans A. — b) quesiuerunt Sp. 1, A.
c) superantem 4.
Mirac. Richar.
It, 16
136 LIBER 1H, CAP. XIX
abbatem, nomine Karlomannum, sortiuntur; qui bonus boni
successor exstitit^. Hic gloriosissimi regis Karoli filius fuit, et
imperialem nobilitatem sanctitatis et pietatis exequutione^
felici animo vicit. Qui, ab eo tempore quo sanctum suscepit
ordinem, omni humilitate semper itatenus fulsit, ut ipsa sum-
ma et excellens generositas nullam in eo conciperet mentis
ignobilitatem, sed sicut genere, ita et virtute magnificus
pastor eligeretur'!; quippe qui suo splendore ad se traxe-
rat dignitatem. Nemo autem indignum putet quod dicimus
regis filium nostrum fuisse abbatem, quoniam tunc tempo-
ris sancti RHichariü abbatia omnium rerum affluentia, et
ipsius dominationis elegantia, et certe militarium virorum
servitiis? cujuspiam episcopi praecellebat dignitatem. Post-
quam vero is abbas statutus est, placuit ei genitorem Karo-
lum adire, et, ut pro sui amore sancti Richarii bona auge-
ret, rogare. Vadit itaque dulcissimus filius ad chari curiam
genitoris, et quid animi habeat confitetur. Pater amplec-
titur. filium, percipit vota, et, contra saecularis! potentiae
consuetudinem, exultat se videre filium monachum et ab-
batem, qui certe facile potuisset ducatus vel regni infulis
decorari. Exsultat Karolus de filio quod caduca contemp-
serit; laetatur et filius quod patrem suo proposito non
adversantem, quin immo? faventem attendit. In illa vero
militum descriptione quae superius inserta est?, invenitur,
Hungarius miles Durcaptum villam ex beneficio Centulensis
abbatis Herici tenuisse. Qui quoniam mortuus erat, nullum-
que haeredem, qui contra tenere eam posset, reliquerat;
a) extitit Sp. 1, 4. — b) executione Sp. 1, 4. — c) seruiciis 4. —
d) secularis 44. — e) omnino Sp. 1, 2, A.
1. Hariulf ici se trompe completement. Guelfon mourut le 14 no-
vembre 881. Ce fut vers 869 que Charles le Chauve lui enleva l'abbaye
de Saint- Riquier pour la donner à son fils Carloman. Mais, des 873,
Guelfon était rentré en possession de sa dignité et la conserva jusqu'à
sa mort. Voy. Traube, Poet. lat. zvi Carol. IlI, 269. Sur Carloman, voy.
Dümmler, Ostfránk. Heich., II, 320 et 357. Un poéme lui est adressé
par Micon ou Fredigardus (Poet. lat., III, 336-337).
2. Voy. plus haut p. 94.
LIBER UI, CAP. XIX 131.
si quidem tanta nostrorum auctoritas?, tantusque timor ac
reverentia habebatur, postulavit abbas? Karlomannus, ut
jam dictam villam Durcaptum praeceptione sua stabiliret
genitor pius; quatenus? nec beneficiarie, nec alio modo a
dominio fratrum cuilibet donata? subtraheretur, sed sancto
monasterio proprie deinceps serviret. Ut haec autem pete-
ret ratio fuit talis. Domno adhuc vivente Guelfone, dona-
verat idem rex sancto Hichario villam Bersaccas, statue-
ratque etiam scripto, ut ex reditu ejusdem tria in perpetuum
ante gloriosum sancti Richarii caput luminaria arderent ;
hoc autem addendum censebat Karlomannus hic venerabilis
abbas, ut etiam at pedes patroni eximii tria itidem ex dono
patris luminaria semper arderent, et omni nocte ante unum-
quodque altare una lampas statueretur. Quod et factum est ;
nam gloriosus genitor dilecti nati postulatis assentiscens,
quidquid? rogarat velociter mandat impleri, tale super his
edictum confirmans :
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Karolus gratia
Dei rex. Cum precibus fidelium nostrorum debite faeeamus,
consequentius procul dubio videtur ut piis monitis liberorum
nostrorum assensum praebere saluberrime non abnuamus.
Igitur nogerit omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium, nos-
trorumque, tam praesentium quam et futurorum, industria,
quia dilectissimus filius noster Karlomannus, monasterii
Sancti Richarii abbas, ad nostram accedens Magnificentiam
suppliciter! expetiit, quatenus per auctoritatis* nostrae
praeceptum ad luminare ipsius sacrosancti confessoris Christi
Richariüi, quamdam villam ipsius ecclesiae, Durcaptum
nomine, quam Hungarius jure beneficiario quondam habuisse
dignoscitur", cum omni sua integritate concedere, et consen-
tire ad serviendum Deo jugiter dignaremur. Cujus precibus
ratis et rationabilibus assensum praebentes, hoc Celsitudinis
nostrae praeceptum fieri, et altari jam fatae ecclesiae dari
a) authoritas 4. — b) abba 4. — c) quatinus 4. — d) data Sp. 1.
— €) quicquid Sp. 1. — f) simpliciter .4. — g) authoritatis 44. —
h) dinoscitur 4.
Franc. reg. hist.
140 LIBER III, CAP. XX
terea Karlomannus, ejusdem Karoli filius, Centulensium ab-
bas, decurso praesentis vitae cursu, feliciter migravit e
saeculo? !.
Aurea. sceptra tibi sors, Karlomanne5, parabat,
Ut morum generisque simul probitate cluenti*.
Omnia sed spernens nihilum quandoque futura,
Gaudes aeterni gestans insignia regni.
Haec sunt, Christe, tuis quae donas praemia sanctis,
Ut te percipiant, qui te super omnia quaerunt.
Porro frater ejus rex Hludogvicus, anno regni sui r1 necdum expleto,
mortuus est Compendio palatio, v Idus Aprilis?.
His sane temporibus, qui post venerabilem Karlomannum
huic sancto loco praefuerint, nulla certa intimat narratio.
Fuerunt tamen penes haec temporibus nostri loci abbates
Herebertus* atque Hedenoldus?, egregii aeque viri; sed et
Hugo? atque Girardus" magnae sanctitatis viri; qui quan-
tum temporis in regimine protraxerint quibusve terminis
hujus vitae auram* excesserint, nullis antiquorum docemur
d
monimentis.
a) Lectori : haec quae de hoc venerabili Karlomanno feruntur esse
vera(esse) pro certo comperimus ; quia tantam patris gratiam in tantum
offendit ut postmodum ab eodem patre suo sit caecatus. Quia vero
qua occasione sit factum nescimus ; monemus ut quaeratur et scri-
batur. Sp. 1 en marge avec ces mots: « quae hic annotantur in margine
cod. MS. extabant.» A place ces mots dans le texte et sans indiquer
qu'ils fussent en marge. — b) Carlomanne 4. — c) cluentis 4. —
d) Karolomannum 4. — e) eram 4.
1. L'abbé Carloman mourut en 880 (Dümmler, Ostfr. Heich., III,
682-683).
2. Ces vers ne se retrouvent pas parmi les cuvres de Micon et de
Fredigardus.
3. Louis le Bégue mourut à Compieégne le 10 avril 879 (IV idus et
non V idus aprilis).
&. Ce personnage ne peut étre identifié avec certitude.
9. Peut-étre le méme que l'évéque de Laon Hedenulf (876-882).
6. Peut-étre le célebre Hugues l'Abbé qui posséda l'abbaye de
Sainte-Colombe de Sens de 882 à 886, aprés la mort de ses cousins,
l'abbé Guelfon et Conrad, comte de Paris.
7. Peut-étre saint Gérard de Broigne (mort le 3 oct. 959).
LIBER III, CAP. XX 141
Át post mortem Hludogvici, filii ejus Hludogvicus* et Karlo-
mannus regnum inter sedispertiunt. His ergo regnantibus, contigit,
Dei judicio, innumerabilem barbarorum multitudinem limi-
tes Franciae^ pervadere, agente id rege eorum Guaramundo*,
qui multis, ut fertur, regnis suo dirissimo? imperio subactis,
etiam Franciae voluit dominari, persuadente id fieri quodam
Esimbardo Francigena nobili, qui regis Hludogvici* ani-
mos offenderat, quique genitalis soli proditor, gentium bar-
bariem nostros fines visere hortabatur. Sed quia quomodo sit
factum non solum historiis, sed etiam patriensium memoria
quotidie recolitur et cantatur, nos, pauca memorantes, cae-
tera! omittamus, ut qui cuncta nosse anhelat, non nostro
scripto, sed priscorum auctoritate? doceatur. Enimvero jam
dictae gentes, cum nostris oris proximantes, omnibus perni-
ciosam indicerent vastationem, Hieremias", monachus et
thesaurarius sancti Richarii, homo nobilis, nec solum claus-
trali, sed etiam saeculari praedictus prudentia, fugae prae-
sidio vitam servare disposuit, ne si ab eis quos venire
audiebat inveniretur, atrociter perimeretur, vel alios mo-
rientes videre cogeretur. l'ecit itaque capsam aliquantae
magnitudinis, quam, ne facile cuiquam pateret, cingulis
ferreis firmiter ambivit. Deinde, nullo existente qui contrai-
ret (nam abbas loci 1d ipsum volebat, caeterique fratres, si-
militer fugam. parabant) accepit de thesauro ecclesiae, vel
ornamentis, quaeque potuit pretiosiora!, et in arcam jam
dictam recondidit. À tempore etenim domni et sancti Ánghil-
berti! abbatis, in majus semper et melius locus iste excre-
verat, et tam forensibus bonis quam Eocclesiae thesauris
nimis valde fuerat augmentatus ; unde et multa fuerunt quae
pro eo* timore hinc ablata sunt, quae hic noster sermo
ideo non explicat, quod omnia recensere ut longum, ita et
grave fuerit. Haec sunt tamen quae omni auro cariora et
a) Ludouicus 4. — b) Francie Sp. 1. — c) Gormont Sp. 1, 4, en
marge. — d) durissimo 4. — e) Ludouici .4. — f) cetera Sp. 1, —
g) authoritate 4. — h) Jeremias 44. — i) praeciosiora 4. — j) Ángil-
berti Sp. 1, 2. — k) eo omis par Sp. 1. — 1) fuit A.
Franc. reg. hist.
142 LIBER III, CAP. XX
regnis praeponenda ab hoc loco per jam dictum MHiere-
miam sunt ablata : caligula Domini Salvatoris, qua tempore
suae sanctae pueritiae usus est (nam unius cubiti habet
longitudinem) ; summitas lanceae, de qua ejusdem Domini
latus pro nostra salute jam mortui manu militis fuit apertum,
unde etiam Ecclesiae sacramenta fluxerunt ; ampullae duae
1n quibus beati protomartyris" Stephani sanguis habebatur,
una cum lapidibus decem cruentis, quibus lapidatus est a
Judaeis; reliquias etiam Innocentum? apostolorumque et
martyrum tantas tulit ut, praeter illud amabile beatissimi
Richarii corpus, in comparatione horum quae multa sunt,
pauca aut minima* putarentur quae relicta sunt. Ilaec om-
nia cum eximiis ecclesiae ornamentis jam dictus custos
asportavit, et in monasterium Sanctae Columbae virginis
apud Senones recondidit^; propter illam quae tempore
domini Guelfonis contigit. amborum locorum unitionem.
Quique cum pro amicitia priscae dilectionis, tum pro tanti
allatione thesauri officiose susceptus uti qui probus vir fuis-
set, ibique de reliquo habitare statuisset, decedente loci
abbate a fratribus electus, et ejusdem coenobi rector est
institutus ; quique cum huic officio eleganter satis minis-
traret, Senonensi episcopo morte subtracto, a clero et plebe
universa electus, et ejusdem civitatis archipraesul est ordi-
natus'. Porro cum tanto gardu polleret, suggerentibus cle-
ricis aequm* sibi visum est, jam dictas gloriosas reliquias
in suam ecclesiam transferre, ut qua ipse exaltatus fuerat,
tantorum pignorum receptione aeternaliter honoraretur. Sed
haec tristia nobis seponentes ad reliqua transeamus.
Cum populi supervenientes nostris finibus primum appu-
lissent, exeuntes de navibus Vimmacum et Pontivum' pro-
vincias lustrarunt, ecclesias straverunt, Christianos jugula-
verunt, et omnia mortibus et sanguine repleverunt. Denique
a) prothomartyris 44. — b) Innocentium 4. — c) minora 4. —
d) recondit 4. — e) equum 4. — f) Pontium 4.
1. On trouve bien un archevéque de Sens du nom de Jérémie au
Ix* siecle ; mais il gouverna de 818 à 827.
LIBER IH], CAP. XX. . 143
ecclesiam splendidissimam beati Hicharii que* pro sui
magnitudine vel firmitate dejici non poterat, admoto igne
succenderunt, sublatis prius omnibus, quae discedentibus
fratribus ex supellectili remanserant ecclesiae.
Praedictus ergo Hludogvicus rex in pago Vimmaco P cum eisdem gentibus
bellum gerens, triumphum adeptus est interfecto eorum rege Guara-
mundo. Et caesis millibus? populi infidelis, caeteri fugati
sunt'. Dicitur autem quod in ipso congressu prae nimio
feriendi conamine sua interiora ruperit, ac deinde mortuus
est. Regnavit autem annos tu, menses ii, dies xxiv?. Cui successit in regno
frater suus Karlomannus3; et hic quoque annis tribus et dimidio?
potitus est regno, ac deinde in Euvelina saltu in Monte Erico a fera
singulari perculsus, mortuus est. Obiit anno Domini DCGCCLXXXIV, ind.
n, vir Idus Decembris ^. Deinde Karolus rex*, secundi Hludogvici
fllius, quem longe superius retulimus Alemannorum et Cor-
nu galliae regem fuisse*, monarchiam totius imperii Francorum et Roma-
a) que 4. — bh) Norhtmannis Franc. reg. hist. — c) Sp. 2 militibus,
À milibus. // y a peut étre un chiffre omis. — d) Karolomannus Sp. 1.
— e) rex omis par A.
1. La victoire tres réelle de Louis III sur les Normands, à Saucourt
en 881 (.4nnal. Bertiniani et Annal. Vedastini) provoqua un mouve-
ment épique, considérable. Il nous est resté un débris de 600 vers du
xi* siécle de cette épopée qu'Hariulf entendit chanter à ses compa-
triotes du Ponthieu. Voy. Heiligbrodt dans les AHomanische Studien
de Bóhmer, t. III, p. 501-596, et IV, 119-123; G. Paris, dans Histoire
littéraire de la France, t. XXVIII, 250-252 ; cf. L. Delisle, dans Noti-
ces et Extraits des manuscrits, t. XXXIV, premiere partie (1891), p.
367-970. Le personnage d'Isembart parait entierement fabuleux.
J'essaierai d'établir dans un des prochains numéros de la Homania
que l'existence du roi Gormont a un fondement historique.
.2. Louis III mourut à Saint-Denis le 5 aoüt 882 d'une blessure ac-
cidentelle. Dümmler, Ost. Reich., III, 205. I] avait été couronné le
17 septembre 879. Son régne dura donc en réalité 2 ans 10 mois et
19 jours.
3. La Regum Francorum historia (Pertz, II, 325), porte : « regnavit
annis tribus et diebus sex. » Hariulf a sans doute lu mensibus d'oü
ll a conclu que Carboman avait régné trois ans et demi. Ces deux
supputations chronologiques sont du reste aussi erronées l'une que
l'autre. Carloman survécut à Louis III de 2 ans, 4 mois et 7 jours.
&. Carloman mourut le 12 décembre 884 et fut enterré à Saint-
Denis à cóté de son frere. Euvelina saltus est la forét de Rambouillet
actuelle. Mons Ericus est peut-étre Montlhéry (?).
9. Voy. plus haut l. HII, cap. 12, p. 121.
Frane, reg. hist.
Franc. reg. hist.
144 LIBER III, CAP. XXI
norum assumit, anno Domini nostri DGCCLXXXV, indictione i81. Hunc
comperimus erga Dei obsequia promptum, et ad ecclesias
quae incursu paganorum dirutae erant, restruendas? aliquan-
tulum e suis reditibus donavisse.
*[Sed omnipotens Dominus, qui nullius unquam sibi im-
pensae servitutis mercedem retinuit, hunc Karolum regem
corripuit, ut purgatus facinorum contagio, misericordiae
aptum vas posset haberi. Denique, volente Deo, qui cuivis
vult miseretur, et quem vult indurat, ostensa sunt ei tor-
menta poenarum quibus peccatorum animae Dei judicio
plectuntur Quae postquam vidit, arbitramur eum satis ad-
modum fuisse correptum; quippe qui eadem pati timuerit.
Res autem psa a prioribus descripta relatu digna existit,
quoniam revera cum legitur, audienti incutit pavorem, et ob
forsan proficit ad purgationem. Nemo autem ineptiae deputet
quod ipsam visionem hic ponimus, quia ad hoc faciendum
duae nos res attrahunt : una quidem ut ostendamus qualiter
misericordi Dei judicio homo regius territus sit ne periret,
et huc haec legentes taliaque incurrere formidantes, ad
lamenta ponitentiae se informent. Hujus ergo rei dictio
talis est :
CAPUT XXI.
Visio Kanorr*.
Visio quam vidit Karolus imperator de suo nomine : « In
nomine Dei summi regis regum, ego Karolus, gratuito Dei
a) indictione III omis par .4. — b) restaurandus 44. — c) Les mots
qui suivent entre crochets formant la. fin du chapitre XX et la plus
grande partie du chapitre XXI sont omis par Sp. 1 et A. Le cha-
pitre XXI n'a méme pas de titre dans la table de A en téte du Livre III.
1. Charles le Gros fut reconnu roi de la France occidentale en
avril 885 (Dümmler, op. cit., III, 234).
2. Sur l'origine et le caractere de ce chapitre, voy. l'/ntroduction.
LIBER II, CAP. XXI ] 445
rex Germanorum et patricius Romanorum, atque imperator
Francorum, sacra nocte Dominici diei, post celebratum noc-
turnarum horarum divinum officium, dum irem repausa-
tionis cubitum, et vellem dormitionis carpere somnum,
venit vox ad me terribiliter dicens : Karole, exiet modo a
te spiritus tuus, et videbis justa Dei judicia, et tibi aliqua
praesagia, et tamen revertetur ad te iterum spiritus tuus in
hora non modica. Statimque fui raptus in spiritu, et qui
me sustulit fuit candidissimus, tenuitque in manu sua glo-
mus lineum clarissimi jubar luminis emittens, sicut solent
facere cometae quando apparent, coepitque illum dissolvere
et dixit ad me : « accipe filum glomeris micantis,et liga ac
. noda firmiter in pollice tuae manus dexterae, quia per illum
duceris in labyrintheas infernorum poenas. » Et, hoc dicto,
praecessit me velociter distorquens lucifluum glomus, duxit-
que me in profundissimas valles et igneas, quae erant plenae
puteis ardentibus pice et sulphure, plumboque et cera et
adipe/ Ubi inveni pontifices patris mei et avunculorum.
Quos cum pavens interrogarem ob quid tam gravia pate-
rentur tormenta, responderunt mihi: « fuimus episcopi patris
tui etavunculorum tuorum, et, dum debuimus illos et populum
illorum de pace et concordia admonere et praedicare, semi-
navimus discordias, et incentores malorum fuimus. Unde
nunc incendimur in istis tartareis suppliciis, et nos, et alii
homicidiorum et rapinarum amatores. Huc etiam et tui epi-
scopi et populi satellitum venient, qui similiter amant nunc
facere. » Et dum tremebundus haec auscultarem, ecce niger-
rimi daemones advolantes, cum uncinis [eseis volebant
apprehenderc filum glomeris quem in manu tenebam, et ad
se attrahere, sed reverberantibus radiis non valebant filum
contingere: Deinde, post tergum meum currentes, voluerunt
me aduncinare, et in ipsos puteos sulphureos praecipitare ;
sed ductor meus qui portabat glomus, jactavit super sca-
pulas meas filum glomeris et duplicavit illum, traxitque me
post se fortiter, sicque ascendimus super montes altissimos
igneos, de quibus oriebantur paludes, et flumina ferventia et
10
146 | LIBER III, CAP. XXI
*
: J ico us : s
omnia m::tallorum genera bullientia. Ubi reperi innumeras ^
animas hominum et principum patris mei et fratrum meo-
rum praecipitatas, alias usque ad capillos, alias usque ad j
mentum, alias usque ad umbilicum, clamaveruntque ad me T
ejulando: « dum viximus amavimus tecum et cum patre tuo,
et cum fratribus tuis, et cum avunculis tuis facere praelia
et homicidia et rapinas pro cupiditate terrena; ideo in ista
bullientia flumina et metallorum diversa genera sustinemus
tormenta. l Et cum ad haec timidus intenderem, audivi retro
me animas clamare: Potentes potenter tormenta patiuntur *.
Et respexi, et vidi super ripas fluminis bullientis fornaces
piceas et sulphureas, plenas magnis draconibus et scorpio-
nibus et serpentibus diversi generis ; ubi etiam vidi aliquos
patris mei principes, et avunculorum meorum, et fratrum ,
meorum, et meorum, dicentes ad me : « Heu nobis, Karole,
vides quam gravia habemus tormenta propter nostram mali-
tiam et superbiam, et mala consilia quae regibus nostris
et tibi dedimus, propter rem cupidicitiae. » Cumque haec
dolendo ingemiscerent, cucurrerunt contrd me dracones,
apertis et plenis faucibus igne et sulphure et pice, volentes
me inglutire; at ductor meus triplicavit super me enixius
filum glomeris, a cujus claritatis radiis superata sunt ora
eorum ignea, et protraxit me validius. Et descendimus in
unam vallem quae erat ex una parte tenebrosa, ardens velut
clibanus ignis; ex alia vero parte tam amoenissima et splen-
didissima ut nulla ratione dicere valeam. Vertique me contra
tenebrosam et flammivomam partem, vidique ibi aliquos
reges generis mei esse in magnis suppliciis ; et tunc, nimis
constrictus angustia, putavi me statim in ipsa demerg!
supplicia a gigantibus nigerrimis qui ipsam vallem inflam-
mabant cunctis generibus ignum. Et valde tremens, filo
glomeris illuminante oculos meos, vidi e latere vallis pau-
lisper albescere lucem, ibique duos fontes fluere, unus ni-
mium calidus, alter vero clarus et tepidus; et erant ibi duo
1. Sap., VI. 4
LIBER III, CAP. XXI 141
dolia. Cumque illuc irem, filo glomeris regente gressus
meos, intuitus super unum dolium in quo erat fervens aqua,
vidi ibi stare genitorem meum liludogvicum usque ad
femora; et nimis dolore perculsus, et angore aggravatus
dixit ad me: « domine meus Karole, noli timere; scio quia
Fursus revertetur spiritus tuus ad corpus tuum, et permisit
te Deus huc venire ut videres propter quae peccata ego
talia, et omnes quos vidisti, toleramus tormenta; uno enim
die sum in isto ferventis balnei dolio, et alio die transmit-
tor in istum alterum suavissimae aquae dolium ; hocque fit
precibus sancti Petri sanctique Remigii, cujus patrociniis
hactenus genus nostrum regale regnavit. Sed si mihi sub-
veneris cito tu, et mihi fideles episcopi et abbates, et omnis
ordo ecclesiasticus, missis, oblationibus, psalmodiis, vigiliis,
eleemosynis, velociter liberatus ero de illo bullientis aquae
dolio; nam frater meus lllotharius, et filius ejus Lodogvi-
cus, sancti Petri sanctique precibus Remigii exempti sunt
de istis poenis, et jam ducti sunt in gaudium paradisi Dei. »
Dixitque ad. me: « respice sinistrorsum ». Cumque respexis-
sem, vidi ibi duo altissima dolia bullientia. Ista, inquit, tibi
sunt praeparata, nisi te emendaveris et poenitentiam egeris
de tuis nefandis delictis. Coepique tunc graviter horrere.
Cumque cerneret comes meus in tanto pavore esse spiritum
meum, dixit ad me: « sequere me ad dexteram partem lucu-
lentissimae vallis paradisi ». Et gradientes contemplatus sum
ingenti claritate cum gloriosis regibus sedere Hlotharium
meum avunculum super lapidem topasion mirae magnitudi-
nis, coronatum diademate pretioso, et juxta eum filium ejus
Illudogvicum similiter corona ornatum; vidensque me comi-
nus accersivit me, blanda voce magna dicens: « Karole,
successor meus nunc tutius in imperio Romanorum, veni ad
me. Sapio quoniam venisti per poenalem locum, ubi est
pater tuus fraterque meus positus in thermis sibi destinatis;
sed per misericordiam Dei citissime liberabitur de illis
poenis, sicut et nos liberati sumus meritis sancti Petri sanc-
tique precibus Remigii, cui Deus magnum apostolatum
Lj
M —— ^ e o
-—
118 LIBER III, CAD. XXI
super reges et super omnem gentem Francorum dedit. Qui
nisi reliquias nostrae propaginis suffragatus fuerit et adju-
verit, jam deficiet nostra genealogia regnando et imperando.
Unde scito quoniam tolletur ocius potestas imperii de manu
tua, et postea parvissimo vives tempore. » Tunc conversus
Hludogvicus contra me, dixit mihi: « Imperium Romanorum
quod hactenus tenuisti, jure haereditario, debet recipire
Hludogvicus filius filiae meae ». Et, hoc dicto, visum est mihi
adfore inpraesentiarum Hludogvicum infantulum. Tunc con-
tuens Hlotharius avus illius, dixit mihi: « Talis videatur iste
esse infans qualis ille puer fuit quera statuit Dominus in
medio discipulorum, et dixit: talium est regnum caelo-
rums; dico vobis quia angeli eorum semper eident faciem
Patris mei qui in caelis est'. 'Tu vero redde illi potestatem
imperii per illum glomeris quem manu tenes ». Disnodans
filum de pollice meae dexterae, donabam illi totam monar-
chiam imperii per ipsum filum. Statimque ipsum glomus
fulgidum sicut Jubar solis coadunatum est totum in manum
ilius; sicque post hoc factum, mirabile visu, reversus est
spiritus meus in corpus meum valde fessus et conterritus.
Denique sciant omnes, velint aut nolint, quoniam secundum
destinationem Dei in manum illius revertetur totum impe-
rium Romanorum, et quod super illum non praevaleo agere,
praeripiente me articulo meae vocationis a Domino. Deus
qui vivorum dominatur et mortuorum, illud perficiet et con-
firmabit, cujus aeternum regnum et sempiternum imperium
permanet sine fine in saecula saeculorum. » Finit visio. Hic
itaque Karolus juxta praesagium visionis tempore pauculo
supervixit, et sic diem ultimum clausit.]*
Sed his ista se habentibus, ad sancti loci nostri historiam
articulum reflectamus. |
Populus Christianus, qui caedibus gentilium superesse
potuit, ac fideles quique dolentes nimis istius loci nobilita-
a) Le texte de Sp. 1, A répond à Sed his ita.
1. Matth. XIX.
LIBER III, CAP. XXI 119
tem abolitam, studuerunt qualitercumque agere, ut sacer
locus non omnimodis deleretur, sed, pro posse et pro*
temporis oportunitate, vivifica Christi laus, et sanctorum
memoria iterum in eo celebrari inchoaretur, et, licet offi-
cinae vel claustrum, seu omnes dirutae essent monacho-
rum priscae habitationes, altaria tamen et ecclesiae parietes
inconvulsi? persistebant. Unde et reparandi locum spes
promptior habebatur. Accedebat et hoc quia quicumque
ibidem Domino militasset, magnis redituum villarumque
copiis potiretur. Hac igitur ratione, et pia fidelium curiosi-
tate atque industria, coepit locus iterum aliquatenus aptari,
et tectis non plumbo? ut prius, sed ligneis tabulatis? qua-
liter poterant obductis, clericorum exercitus! cum aliquibus
monachis Deo et sanctis quotidie? ibidem! vota laudum
ferebant, uno ex clericis, nomine Gerberto*, jure abbatis
eis presidente?. Quique cum aliquanto tempore huic loco
praefuisset, multis villis et" prediis ac! reditibus venditis
vel donatis, vel occupari permissis, mortuus est apud
Buxudem!, villam nostrae* ecclesiae, quae in ratione proprii
victus delegata ei fuerat. Per totum autem tempus quo
praefuit, monachi qui aderant semper in omnibus praeva-
lebant, et tum!
fidelitatis erga locum probatae, forensis populus eis potis-
simum deferebat honorem ; unde et clericorum facultas et
libitus minor omnino existebat. Denique cum eis dispo-
nendi loci copia maxime, vellent nollent clerici, traderetur,
ad hoc compellere Girbertum nitebantur, ut, relicta sae-
religiositatis eorum intuitu, tum obtentu
culi" levitate, parem victum et habitum susciperet. lllo au-
a) pro omis par A. — b) inconcussi 4. — c) plombo 4. — d) tabulis
4. — e) cotidie 4. — f) ibidem deux fois dans A. — g) abb. XVIII
Sp. 1, 2, 4, en marge. — h)ac 4. — i) et 4. — j) Buxidem Sp. 1, A.
— k) nomine 4. — 1) tamen 44. — m) seculi 4.
1. Sur l'opposition des moines et des clercs séculiers introduits
dans les abbayes, voy. la vie de saint Gerard de Broigne, c. 11, 17,
28 (Mabillon, 4cta Sanct., saec. V).
2. Ce personnage n'est pas connu autrement. Il gouverna sans
doute l'abbaye dans la premiére moitié du x* siécle.
150 LIBER III, CAP. XXII
tem ambiente praelationis honorem potius relinquere, quam
saeculi illecebris non servire, monachi multa erga eum usi
bonitate tribuerunt illi jam dictam Buxudem* villam, in qua
privatam vitam exegit, dum et monachorum solertia? cleri-
corum contubernia pro posse a se repelleret, et ille ut mo-
nachus fieret nulla consentiret ratione.
Hoc itaque mortuo, clericorum et monachorum Centulen-
sium primatum excepit monachus Fulchericus^; quia jam in
tantum, per Domini gratiam, monachi profecerant ut, con-
tempto supercilio clericorum, e suis sibi et valerent et vel-
lent praeponere '.
CAPUT XXII.
AnLariO sANCTI Ricuani AB ÁnNULFO FLANDRENSI.
Postquam igitur, peccatis exigentibus, divinae justitiae
placuit ut per manum paganorum, quorum princeps fuerat
Guaramundus, Francia vexaretur?, et, dirutis multis sanc-
torum locis, Centulensis quoque ecclesiae honestas et gloria
maxima ex parte deleta est, multa per Galliam admodum
confuse gesta sunt, dum deficiente? principatu regio, cae-
teri proceres vel populi tanquam filii Belial viarum suarum
pravitates exercent. Nempe si qui ducum vel comitum po.
tentiores erant, circumquaque manus injicere, et vicinas
sibi provincias vastare sibique subjicere non cessabant;
regnum quoque sibi usurpare moliebantur. Ex his Árnul-
phus', comes Flandrensis, multa inepta agere coepit, capto-
que Monasteriolo, castro regio, Pontivam provinciam pro-
priae ditioni subegit*. Hanc itaque fraude, ut perplura
a) Buxidem S$p. 1, 4. — b) sollertia Sp. 1. — c) Vlchericus 4. —
d) vexabatur 4. — e) defficiente Sp. 1.— f) Arnulfus A.
1. Fulchericus est aussi peu connu que Gerbert.
2. Arnoul le Vieux, comte de Flandre (de 918 à 965), enleva Mon-
treuil-sur-Mer au comte Herluin en 939. Mais ce dernier recouvra sa
LIBER III, CAP. XXII 151
solebat, adeptus, transtulit hinc sanctum Patrem Richarium,
cupiens tam nobile lucrum cum quibusdam sanctis propriaé
regionis habere. Eo etiam tempore sanctum corpus béati
Gualarici abstulit, et 1n Monasteriolo castro una cunx sancto
beatissimi Richarii corpore servari praecepit. Post aliquot
annorum curricula, Fulchericus* monachus, qui post Ger-
bertum, clericum clericorumque abbatem, Centuli monasterii
rector erat, adiit memoratum castrum, locutusque cum aedi-
tuo^, qui sanctorum corpora asservabat, clanculo* impe-
travit cum maximis exeniis? et infinitis precibus, ut sibi
carus patronus redderetur. Designata itaque nocte, Ful-
chericus equum conscendit, et toto quiescente populo
foribus ecclesiae adstabat* exspectans'. Custos autem ille
valde formidans dominorum animositatem, populique furo-
rem (nam incredibiliter hie noster sanctus ab omnibus*
venerabatur et amabatur), egressus ecclesiam his Fulche-
ricum affatus est verbis : « Ego quidem tuis precibus, et
Domini? victus timore, sanctum tibi Richarium reddam; sed
si rescitum fuerit me illum distraxisse, procul dubio peri-
culum vitae meae incurram. Unde necesse est ut, tecum
sancto recedente, ego quasi ad furtum debeam exclamare,
ut tali arte ignorantiam possim simulare. Tu vero cum
sancto Dei fugam celeriter inibis. Sicque sanctum suo loco
restituens, temetipsum quoque servabis. » His ita compo-
sitis, ecclesiam intravit, gloriosum sancti corporis léctum
accepit. Cumque Fulcherici manibus illud voluisset tradere,
equus cui sedebat ilico poplitibus in terram demissis,
capiteque inclinato usque ad solum, Domini confessorem
qua potuit veneratione adoravit. Fulchericus tali miraculo
exhilaratus, beatissimum Patrem cum ineffabili gaudio re-
a) Fulcherius Sp. 1, 2. — b)edituo 4. — c)clamculo 44. — d) xeniis
Sp. 1, exemiis (sic) 4. — e) adstabat Sp. 1. — f) expectans 4. — g) ab
omnibus hic noster sanctus 44. — h) omni (sic) A4. — i) dimissis Sp.1,2.
ville la méme année. En 948 Roger, fils et successeur d'Herluin, se
vit à son tour enlever Montreuil par Árnoul, qui le garda plusieurs
années. C'est donc aprés 948 qu'a pu avoir lieu le pieux larcin de
Fulchericus, si toutefois il a eu lieu. (Voy. p. suiv., n. 1.)
152 LIBER 111, CAP. XXII
cepit, protinusque retrocedens quam citius poterat veniebat.
. Át ubi custos ille intellexit illum jam leucae spatio elonga-
tum, quasi pro aliqua necessitate exurgens, et accensis
luminaribus exclamat, perstrepit, et multis vociferationibus
sanctum Richarium sibi furtim ablatum conqueritur. Pro-
tinus ergo ecclesia turbatur, populus accenditur, principes
tali nuntio* percelluntur. Continuo? milites populique fu-
gientem sequuntur, et quia equus cui Fulchericus insidebat
erat candidissimus, ob hoc per tetram noctem facilius fugiens
agnoscitur. Verum cum huic jam pene lassescenti adhuc
grandis via restaret, illique proximarent, placuit Creatori
Domino mirum quiddam ? operari, quo agnosceretur hujus
sancti favere relationi : nam dum Fulchericus pervenisset ad
villam quae antiquitus Mons Angelorum, sed ex hac occa-
sione Nubilimons vocatur, tanta aeris densitudo, tantaque
nebulae caligo insequentes circumsepsit, ut non modo fu-
gientem, sed nec se alterutrum videre possent'. Erat etiam
eis mira itineris difficultas, ut patule cognoverint veraciter
Dei nutu se esse praepeditos. Videntes vero nihil se profi-
cere, nam et Centulae populus jam in obviam currebat, cum
ineffabili moestitia recesserunt. Haec vero sancti relatio
| parum valuit, cum eum Centulenses diu habere non licuit;
nam Arnulfus? idem qui primo, iterum? sanctum sibi vindi-
cavit, et tanquam cautior factus, non jam in Pontiva patria,
quam quandoque perdere metuebat, sed in fidentiori! loco
sibique vicino, hoc est monasterio Sancti Bertini reposuit,
simulque sanctum Gualaricum, ubi longiore tempore quam
Monasteriolo fuit^. Longo itaque tempore hoc$ monasterium
Centulense tanti Patris praesentia caruit^, agente jam dicti
comitis Árnulfi! potentia.
a) nuncio 44. — b) continue 4. — c) quidpiam 4. — d) RO Qu
4. — e) item 4. — f) fidenciori 4. — g) hoc omis par Sp. 1,
h) caruit presentia 44. — i) Arnulphi 4A.
1. Nous avons affaire ici à une légende étymologique i imaginée pour
s'expliquer le nom du village de Nuémont.
2. Cette translation à Saint-Bertin eut lieu le dimanche 29 aoüt 952.
Voy. Historiens de France, IX, 93.
—-
LIBER III, CAP. XXIII 153
CAPUT XXIII.
Dg aBBaTE IucELARDO.
Tandem placata divinitas et suorum precibus inclinata,
decrevit glorioso reditu patrum, filiorum pectora relevare,
quae diuturnis gemitibus gravabantur pro eorum sublatione.
Verum Flandrensi Árnulfo dudum morte praerepto, et ejus
potestatis haerede nati filio substituto?, dicto? similiter Ár-
nulfo!*, hierarchiam* Francorum absque titulo regii nominis
disponebat filius Hugonis Magni dux inclytus Hugo*. Qui
cum graviter ferret patriam hostili acerbitate demolitam,
nec minus indignaretur, quod et sanctorum corpora, et
caetera quae ecclesias venustant fraude factiosorum sublata
forent propriis locis, et ad haec in melius commutenda ani-
mum sedulo praepararet, quadam nocte quiescenti ei affuit
visio ex praecepto caelesti, quae illum, repulsis dubietatis
obstaculis, animavit perficere, quod pio* quamquam, sed
tamen timido, corde facere disponebat. Beatus igitur Gua-
laricus per visum ei assistens, ex Dei mandato talia verba
profudit : « Quid hic », inquit, « facis ? » Ille hoc percepto*
sermone, quisnam esset coepit interrogare. Et Sanctus:
« Ego sum, ait, Gualaricus, Legonaci! quondam monas-
terii abbas, et Dei praecepto haec tuis sensibus veni inferre :
venerabilis confessor, et coram Deo clarus, sacerdos Richa-
rius una mecum ante hos annos exstat captivus, et dolo
Arnulfi? longe à nostris diu manemus sedibus pulsi. Jam Deo
placet ut te ministro obtineatur, teque jubente noster regres-
a) subsecuto 4. — b) dato 4. — c) ierarchiam 4. — d) pio omis
par A. — e) precepto 44. — f) Legonai Sp. 1. — g) extat Sp. 1, A. —
h) Arnulphi A.
1. Arnoulle Vieux mourut le 27 mars 965. Arnoul II (965-988) qui
lui succéda était bien son petit-fils.
2. Hugues Capet.
15£ LIBER III. CAP. XXIII
sus; ut de nostrorum corporum visu praesentiaque nos- |
trorum moesta refocillentur corda servorum, et ut ii* nostra
laetificentur relatione, qui nos post Deum gaudent habere
pios patronos. Id celerrime age, locaque nostra clericis
aufer, atque in ea ut prius erant monachos stude sub regu-
lari norma unire. Quod si haec imples, promitto tibi ex Dei
jussu per sancti pia merita Richarii, et mea prece, te fore
regem, prolemque tuam? Francigenarum, stirpemque tuam
regnum tenere usque ad septem successiones. » Inclytus
igitur dux volens ocyus perficere Dei praeceptum per sancti
vocem sic intimatum, accitis consiliarüis inquirit quonam
modo posset invenire idoneum hominem, cui? Centulense
coenobium posset committi ad relevandum. Huic inquisitioni
intereant quidam qui noverant satis hujus provinciae habita-
tores, quique Hugoni tale feruntur dedisse solamen. « En,
inquiunt, Corbeia retinet virum nobilitate valde insignem,
cui putamus quod digne satis possit? committi opus quod
dicis; nam parentibus nobilibus, et militia inclytis valde? ful-
citur; qui cum in ejusdem loci vicino et in ipsa provincia
maneant, propinquo suo in Dei opere laboranti auxilium ferre
non denegabunt ». Audiens haec inclytus dux, tamque? salu-
bri consilio congratulans, misit e vestigio viros honestos,
qui ab abbate Corbeiensi superjam dictum monachum factam
deprecarentur non retardari electionem. Illo annuente, voca-
tur elegans juvenis Ingelardus^!, quem adhuc eo tempore
ferunt scholis! inesse, quique ea! ipsa die vel hora subdia-
conatus perficebiat* ministerium. Deductus ergo in praesen-
tiam! ducis, accepit curam atque laborem, quo se, instante,
repararetur quantum valeret haec abbatia. Inde ex more
abbas sacratur atque, accepta fratrum ac militum caterva,
Centulam venit. Sane Dominus" ille sancti Richarii relator
a) hi 4. — b) piam 4. — c) qui A4. — d) posset 4. — e) falde (sic) A.
— f) dum 4. — g) ettam 4. — h) abbas XXI Sp. 4, 2, A4, en marge.
— i) scolis 44. — j) ex Sp. 1. — k) praeficiebat 4. — I) praesentia A.
— m) domnus Sp. 1, 4.
1. Engelard n'est connu que par Hariulf.
LIBER IIT, CAP. XXIV 155
Fulcheri cus abbas? sub die viii [duum Novembrium transierat
e saeculo", eujus suggestu et hortatu aliqui clericorum
monachilem ordinem susceperant. Ábbas igitur Ingelardus
Centulam veniens, cuncta pro posse melioravit, claustra
reparavit, non tamen ut antiquitus fuerant, sed modo quo
adhue stare videntur. Deinde diebus ac noctibus religioni
insistens, et congregationem monachorum augmentans, age-
bat sobrie sibi commissi loci provectum; velle enim habenti
difficultas nulla inesse poterat; quia magnis villis oppidisque
et reditibus locus abundans, facilem coeptis dabat per-
fectionem.
CAPUT XXIV.
RgraATiIO SANCTI Rucnanir.
Monasterio igitur ex parte restaurato habitaculis religioni
congruis, coepit praefatus dux perquirere quomodo quod
adhuc restabat perfici posset, ut sanctus Dei confessor Ri-
charius proprio loco restitueretur. Sapienti vero consilio
usus, dirigit legatos in Flandriam, mandans Arnulfo comiti
ut sancta sanctorum corpora propriis sedibus reddat. Quod
ille audiens, et tantis carere nimis aegre ferens, primo ab-
nuit, dicens non a se reddi debere sanctos, quos ipse non
abstulisset. HReversi^ nuntii obedire nolle comitem duci
insinuant. Tunc ille, coacta in unum militum manu fortis-
sima, illo ire decrevit quo sancti erant, volens per semet
inde sublatos ad loca propria reportare. Arnulfus autem
advertens non prospere sibi cessurum, si contra Francos
justos injustus agat conflictum, lacrymis! humectus, misit
legatos duci Hugoni, orans ut patriae nullam? ferat vasta-
tionem, dirigat tantum optimos viros qui sanctos Dei reci-
a) abba 4. — b) e seculo transierat 4. — c) remissi 4. — d)
lachrymis 4. — e) nullam patriae 4.
156 LIBER III, CAP. YXIV
pientes vadant in* pace. Fecerat Arnulfus comes beatissimis
confessoribus lecticas argenteas, ubi cum honore corpora
eorum? sancta condiderat, in lectica vero gloriosissimi pa-
troni nostri Richarn tales ab eo versiculi exarari jussi
sunt :
Arnulfi comitis quaquaeersum facta sciatis :
Quae solitus Domino facerat ipse pio.
Istud Richario lectum qui condidit almo,
Collocavit ei membra pudica sui.
Mittuntur igitur viri insignes, recipiuntur sancti a nos-
tris gaudentibus*, et piis lacrymis? atque laudibus Deum
magnificantibus, subsequuntur ab illis dolentibus, et prae
nimia tristitia voces in altum elata ejulantibus. Cumque
jam ab Hugone duce, et ab omnibus qui longiuscule exspec-
tabant* videri potuerunt, quis voces emissas prae gaudio, quis
dulcium profusionem lacrymarum! affatim queat explicare ?
Magnitudo quippe gaudii clamoribus modum abstulerat, dum
laetitia pro sanctorum reditu concepta, in singulorum cor-
dibus fervens seipsam vix caperet. Ácceptis ergo beatorum
corporum amantissimis capsis, nostri parumper subsistunt*.
Post hoc primores populi, et qui bonae mentis habebantur,
jurare a duce rogantur, quod de sanctis corporibus nihil
subtractum^ nihilque! esset mutatum. Quod cum illi mente
libera et animo hilari perfecissent, sumptis sanctorum cor-
poribus, ad propria festinare cum modestia coeperunt. Fama
autem tam felicis regressus ut provincialium corda concussit,
extemplo! prosilierunt omnes, uterque sexus, communis
conditio, juvenes cum grandaevis, monachi cum clericis,
omnisque professio obviam ruunt, seque putabat criminis
reum qui non occurrisset. Mense junio, die secunda, beatus*
Gualaricus suo loco reconsignatur, nostratis autem Patris
a) cum 4A. — b) eorum corpora 4. — c)laudantibus A4. — d)lachrymis
A. — e) expectabant $p. 1, 4. — f) lachrymarum 4. — g) parum
persubsistunt 4. — h) subtractum nihil 4. — 1) nihil 4. — J) ex-
Himplo 4. — k) beatus omis par 4A.
— 0 —R— -
mcm x E &
LIBER III, CAP. XXIV 151
regressus? in sequentem lucem procrastinatur. Mense jam
dicto saeculis ternum diem fundente, inclytus Hugo accepit
sanctum, per unam leucam? scapulis suis nostrum aspor-
tans? Patrem beatum, pedibusque nudis, madidusque fletu
venit ad templum, Christi amicum sui altaris sedi imponit ;
interim choris, populoque cuncto gratias Deo laudesque
Christo vociferante.
Anno Incarnationis Domini nostri Jesu Christ DCCCC-
LXXXI, indict. ix, uu Non. Junii?, haec beatissimi Patris
Richarii relatio facta est!. Verumtamen? in ipso relationis
itinere quid miraculi contigerit, operae pretium! remur nar-
rare. Hujus enim tempore mensis* campi flavescentes, geni-
taeque spicae largam annonam spondent colonis. Beato
quoque Gualarico restituto propriae sedi, cum sancti Ri-
charii, ut dictum est, reditio" in crastinum ordinata fuisset,
ipsa nocte moratus est dux Hugo cum exercitu et populo
mediis in agris qui scilicet segete laeta jamque fecunda! erant
onusti. Itaque, dum hic coquina agitur, illic convivia cele-
brantur, dum et humanis corporibus quies ibidem, et jumentis
stabula coaptantur, dum diutina stantium vel jacentium
impressione dejicitur, dum pecude pasta, et pedibus calcata
atteritur, spes omnis fructuum messori denegatur, tanta
vero conculcatione attrita et perdita messe cultor non tris-
tatur, quia patroni obtentu pro nihilo computatur. Postmo-
dum igitur veniente metendi tempore seges diruta et des-
perata tam laeta et fecunda! desecatur, ut in illius compa-
ratione defensae messes et sepibus munitae ubertate grani
parvipenderentur.
a) regressus patris 4. — b) leugam 4. — c) apportans 44. — d) Al.
julii met Sp. 1 en marge. — e) veruntamen Sp. 1, 4. — f) opere-
pretium 44. — g) menses Sp. 1. — h) redditio 4. — i) fecunda Sp.
1, 4.
1. Cette translation est de 980 et non de 981. Voy. F. Lot, Les der-
niers Carolingiens, p. 117, note 2.
158 LIBER IIT, CAP. XXV
CAPUT XXV.
EptisroLAR JoANNIS PAPAE?.
Ingelardus abbas auditu et visu comperiens ab antecesso-
ribus suis, Girberto scilicet et Fulcherico5, qui clericis prae-
fuerant, multas sancti Richariiterras donatas et distractas
fuisse, aliquas etiam, dum illi tacent nec contradicunt, a
fortioribus occupatas, omni studio coepit satagere qualiter
sanctus sua rehaberet; quod ex parte per Dei auxilium fac-
tum est. Aliqui tamen inflatiores, dum in his bonis quae
tulerant sancto, complacent sibi, aut satis inviti, aut certe
nunquam quaeque reddiderunt. Unde sagax abbas? non
solum regiam dudum ducis Hugonis imploravit pietatem, sed
etiam papae Romani per semetipsum efflagitavit auctorita-
tem?. Nam, post constructam congruam ordini habitationem,
cum videret dura patriensum corda nolle sancto sua reddere
quae abstulerant, vadit Romam, nuntiatque*? pontifici sumno
qualiter paganorum incursu famosum Sancti Richarii mo-
nasterium depopulatum sit, et qualiter consultu procerum
Franciscorum sibi sit delegatus ad reparandum locus; orare
se, ut quod solum praestare poterat suae auctoritatis!
excommunicatio hos sequeretur, qui sancti bona injuste 9
tulta reddere nollent. Apostolicus pontifex, ex intimo affectu
el compatiens, et tanti nominis ecclesiam deletam fuisse
gemiscens, annuit ei satis benigne, talia apostolicae auctori-
tatis! mandata ei attribuens, quae invasoribus forent mons-
tranda.
Ad comites.
Joannes episcopus, sereus servorum Dei^, Arnulfo comiti,
Balduino comiti cum matre sua, Gozberto! vicecomiti, atque
a) Ce titre de chapitre manque dans A. — b) Fulcherio 4. — c) abba
A. — d) authoritatem 4. — e) nunciatque 44. — f) authoritatis 4. —
g) injusti .4. — h) Dni 4. — i) Golberto 4.
LIBER III, CAP. XXV 196
Ildiardae, dilectissimis filiis nostris spiritualibus, omnimo-
dam salutem et apostolicam benedictionem. Monemus vos a
praeis operibus recedere, et bonis operibus adhaerere, qua-
tenus Dei omnipotentis misericordiam consequi mereamini,
et eitam perpetuam acquirere? valeatis. Quapropter, caris-
simi, mandamus vobis, ut omnem hereditatem quam abstu-
listis ex monasterio sancti Richarü confessoris; pro Dei
omnipotentis amore reddere procuretis. Nam si reddideritis,
habebitis benedictionem sancti Petri, et nostram ; si autem
monitionibus nostris? non obaudieritis, ex auctoritate" Dei
omnipotentis et nostra sciatis vos esse excommunicatos et
maledictos, et ab Ecclesia Dei, et a communione omnium
Christianorum separatos, nisi ad satisfactionem perveneritis.
Item ad episcopos.
Joannes episcopus, sereus sereorum Dei, Guidoni vene-
rabili episcopo, Fulconi Ambianensis civitatis venerabili
episcopo, Balduino* Terganensis civitatis episcopo, dilectis-
simis filiis nostris spiritualibus, carissimam salutem et
apostolicam benedictionem. Si sospitatis* copiam, alacrita-
tisque abundantiam erga vos fore noverimus, haud alter,
quam de vobis ipsis laetamur. Caeterum mandamus vobis,
quatenus!, pro Dei omnipotentis amore, sanctique Petri vene-
ratione et nostra intereeniente, huic abbati nomine Ingilardo
Ssuccurratis, ut. monasterium sancti Richarü — confessoris
per nostrum et per eestrum auxilium relegetur. Illis quoque
militibus, qui haereditatem monasterii abstulerunt, vestras
excommunicatorias* literas unicuique mittere non praeter-
mittatis, ut omnio quae de praedicto monasterio abstulerunt,
reddere procurent. In hoc apparebit quod sanctam fiomanam
Ecclesiam diligitis, cum nostra deprecatio apud vos venerit,
si eam adimpleveritis'.
a) adquirere 44. — b) nostris monitis 4. — c) authoritate 44. —
d)Balguino 4. — e) hospitatis (sic) 44. — f) quatinus 4. — g) excom-
municatoris 4.
1. Sur l'authenticité de ces deux actes, voy. l'Introduction.
160 LIBER III, CAP. XXVI
CAPUT XXVI.
Dg PRUDENTIA ABBATIS ÍNGELARDI.
His abbas Ingelardus apicibus apostolícis fretus, et bene-
dictione munitus, Galliam revertitur, et comitibus quidem
specialiter designatis apostolicae sedis porrigit mandata,
episcoporum vero praeceptis erga inferiores usus, rem
optime gessit ; qui videlicet ex auctoritate" Romanae
Ecclesiae nolentes reddere quae loco sancto abstulerant,
excommunicabant^. Valuit igitur plurimum haec ipsius ab-
batis solertia, et multa praedia? multosque reditus aufe-
rens subreptoribus?, ecclesiae Centulensi viriliter reforma-
vit: sicut in Terguanensi territorio Rolleni curtem et
Botritium, quae* superius leguntur fuisse tradita cuidam ab
Heligaudo' abbate et comite! ; Guatenaas etiam in praedicto
territorio, et Buxudem* in pago Pontivo, quae ideo aufe-
rebatur, quia Girberto abbati private viventi fuerat attributa.
Alia etiam multa sibi reddi convaluit, quae si narrarentur
taedium generarent. Ecclesias autem multas, quae prisco
tempore sancto loco nostro servierant et quae nuper a cle-
ricis invasae fuerant, de iniquorum dominorum potestate
auferens? abbatiae restituit : inter quas ecclesiam Berellae
reddi fecit; verum hoc antea gestum est. Igitur pro his
studiis et laboribus omnibus bonis venerabilis existebat,
sicut in epistola, quae ei a Remensi episcopo missa est,
potest sentiri; quam nos ob emolumentum laudabilium ejus
operum hic inserimus' :
a) authoritate 4. — b) excommunibat 4. — c) predia multa 4. —
d) surreptoribus 44. — e) qui 4. — f) Eligaudo 4. — g) Buxidem
Sp. 1, — h) aufferens A.
1. Voy. plus haut, p. 119.
2. Arnoul, archevéque de Reims, de 989 à 1021.
LIBER III, CAP. XXVII 161
Arnulfus*, gratia. Dei Remorum archiepiscopus, dilec-
tissimo abbati, domno Insilardo, affluentiam totius salutis.
Pereenit ad aures nostras quomodo fideliter laborastis in
vinea Christi ab adolescentia vestra. Videte ergo ne, post
portatum a vobis pondus diei et aestus, denegetur vobis
merces laboris vestri, gloriosus denarius; manifesta enim
nobis est reparatio vestri loci funditus a vobis reparati,
infestatione paganorum olim deserti, per fructuosam persevee-
rantiam vestram sapienter exculti. Caeendum est igitur vobis
ut semper detineatis ad utilitatem vestri monasterii ecclesiam
loci, qui vocatur Derella, ne aliqua persona, aliqua occa-
sione, vobis eam et fratribus vestris possit subripere, quam
Deus reddidit caritati vestrae. Semper itaque a vobis cus-
todito oculo vestrae providentiae, quod* Deus posuit in
vestra potestate utilitati vestrae firmiter resereate. Non deerit
vobis, Deo volente, nostra auctoritas?, si praeclara nobis fue-
rit vestra hereditas. Valete.
Tantis et talibus honestorum fotus*? favoribus, in dies
bona fama crescebat, qui magna virtute rem desperatam in
bonum statum, Deo auxiliante, composuit. |
CAPUT XXVII.
Ds Assaris-viLLA, ET ÍNcna, gT DouNo-Mzpanpo.
Verum quia nihil omni constat parte! beatum, his dun-
taxat temporibus, quando corrupta omnia et in perversum
universa muta sunt, is de quo loquimur abbas, sicut quae
a) Arnulfus iste, Remorum archiepiscopus, filius fuitregis Clotarii;
et quia prodere voluit regnum Francorum Lothariensibus, ob hoc,
facto concilio, depositus est, jussu Hugonis tunc regis, dudum ducis.
Cui concilio iuterfuerat et Godismannus, Ámbianorum episcopus, et
Ingelardus abbas Centulensis. Zec in. margine codicis MS adnotata
reperi Sp. 1. Quae etiam leguntur in Codice Centulensi, Sp. 2. Manque
dans A. — b) occasione aliqua 4. — c) quem 4. — d) authoritas 4A.
— e) fautus 44. — f) parte constat 4.
11
163 LIBER III, CAP. XXVIII
perdita fuerant studuit revocare, ita multa quae libere pos-
sidebantur non recusavit donare, distrahere, invadiare,
tum quod aliquando eorum, quibus dabat^, consanguinitate
vel servitiis cogebatur aliquid impertiri, tum. quod multas
terras desertas eis partiri erat necesse, qui habitabiles eas
possent facere vel frugiferas ; sed et reges Francorum circa
haec tempora nobis magna abstulerunt praedia, quae fos-
satis ambientes et muris circumdantes, castella effece-
runt !.
CAPUT XXVIII.
ADVENTUS BEATISSIMI ViGORIS EPISCOPI A NREUSTRIA IN
PourivvM.
Multa vero Dei gratia erga hunc sanctum locum coepit
vigere, ita ut saepe per sancti pia merita Richarii multis
daretur salus optata. Sanctorum etiam corpora ad perpetuam
loci tutelam, Deo jubente, istis temporibus nobis et posteris
nostris veneranda collata sunt; quorum praesentia et inter-
cessio contra mundi adversa umbraculum securitatis et pro-
tectio manet. Ex his praeclarus pontifex Vigor? unus exsti-
tit^, qui, praeeunte Dei virtute, nostras sedes ex tunc et modo
clarus attollit. Quia, igitur, auctore? Deo, beati Vigoris cor-
pore sanctissimo ditari meruimus, dignum est ut ad laudem
omnium bonorum largitoris Dei et Domini nostri Jesu
Christi, quali modo ad nos venerit ipsum beatissimi prae-
sulis venerabile corpus, breviter depromamus.
Factum est cum beatissimi? Vigoris venerabile corpus
intra sui quondam episcopii loca adhuc pausaret, Neus-
a) donabat 44.— b) existit s, Sp. 1,2. 4.— c) authore 4.— d) beati A.
1. Cf. 1. IV, chap. 21.
2. Saint Vigor, évéque de Bayeux (513-537). Cf. Bollandistes, Acta
Sanct., t. I de novembre, p. 296-305.
LIBER III, CAP. XXVIII 163
triam patriam contigit barbarorum incursu adeo vastari, ut
non modo pompam saecularem", verum etiam decorem eccle-
siasticum contigerit foedari. Ea tempestate in. Bajocensi
ecclesia, quidam clericus, nomine Avitianus, matricularius
habebatur ; qui dum rerum copiis patriam solito non abun-
dare, ecclesarium quoque obsequia, quae sanctis Dei devote
solent exhiberi, penitus defecisse cerneret, secum orsus est
meditari quonam modo vitae praesentis fugeret egestatem,
reputans suo aevo patriam hostili acerbitate vastatam non
posse reparari. Tali cogiti ationum volumine circumseptus,
ratum aestimavit, suaeque utilitati commodum, si illum qui
solus supererat sanctissimi corporis beati Vigoris thesaurum
asportaret, revera sciens quod ubicumque hoc detulisset,
ejus gratia bona sibi praestarentur. Magis autem nosse debet
fidelium devotio divinitus haec ejus sensibus fuisse illapsa,
quoniam superna destinatio erat implenda, quae Pontivorum
populum isto etiam patrono munire disposuerat. Furtive
ergo sanctissimi pontificis corpus abstulit, ubicumque digne
vendi posset, seu ÁAtrebas, ut quidam dicunt, ulud ferre
gestiens. Haec secum agens solum Pontivum ingressus est,
habuitque mansionem in villa Centula, quae antiquitus ex
omni ipsa provincia nobilis existit et clara, quamque beatus
Pater et eximius confessor sanctus Richarius suo olim deco-
ravit exortu, insignivit exemplo, nunc vero suo tuetur patro-
cinio, suique laetificat ac beatificat corporis praesentia. Ad
hanc igitur, casu itineris, perveniens, hospitio receptus est
a quodam viro, nomine Bernardo, qui ejusdem clerici con-
sanguineus sciebatur. Verum clericus sui thesauri conscius,
hospitem infinita prece exorat, ut zabernam, quae sanctis
ossibus erat onusta, diligentissimae atque fidissimae* trade-
ret custodiae, post parum temporis quo visum fuisset iter
acturus ; acceptam vero zabernam Bernardus tali loco ponere
eam? nititur, quem latrones adire non possent, licet omnino
a) secularem 44. — b) non solito abundare 4. — c) fidelissime 44.
— d) eam ponere 4.
161 LIBER IJI, CAP. XXVIII
nesciret quae vel quanta res in ea haberetur. Et erat ei in
monasterio sancti lDücharn arca, ob tutelam scilicet. qua-
rumque rerum pretiosarum, ut, dum domi quaedam non
audet habere, domicilio pacis tam secure quam fideliter
servarentur. IIujus certe fida custodia thesauro clerici apta
creditur. Sed cum reposita fuisset zaberna intra arcae? sinum,
pietatis divinae bonitas quae ante saecula futurum praevi-
derat jamjam inchoat operari. Nam, quadam vice, cum suam
arcellam?, quid nescio capere volens, Bernardus aperuisset,
vidit totum ipsius arcae? sinum mira claritate fulgere, acsi
flammiferis esset suppleta incendiis. Quo visu perterritus
procul secessit, aliquid divini a suo hospite sibi commenda-
tum reputans. Dein vocans clericum inquirit quale sit illud
ab illo sibi commendatum. Ille pavens, utpote qui videbat se
propalari, non valens tamen celare quod Deus omnipotens
prodiderat, respondit se magni pretii ac. meriti inibi reli-
quias habere. Haec dicens orat etiam ne cuiquam ista pro-
dantur; sed cum neuter illorum tanti arcani quemquam?
conscium faceret, egit superna virtus quo celatum omnibus
innotesceret. l'ertur vero quod multi religiosi, cum 1n ipsa
basilica secretius supplicarent, luminaria illic divinitus
accendi viderint. At nos scrupulosa omittentes, illa potius
exequamur quae fideliter comperta sunt :
Die quadam quaedam faemina, quid in ipsa arca haberetur
nescia, dum divinum officium ageretur illo advenit, ac post
diutinam stationem lassabunda membra super 1llam injecit.
Quamquam autem c* conscientia culpa non prodiret, quae
nec esse culpa putabatur, placuit tamen divinae justitiae mi-
rum quoddam operari, ut, dum quasi vindicat sui sancti
injuriam, merita! ejus ac dignitatem omnibus patefaciat.
Muiieris namque, quae super arcam? innitebatur, vestis a
parte natium accensa coepit ardere, cum subito inspiciente
populo mulier ignis ardore compulsa ab arca resilit, et loco
a) archae 4. — b) archellam 4. — c) archae 4. — d) quenquam
Sp. 1. — e) est 4. — f) meria (sic) 4. — g) arca A.
LIBER III, CAP. XXVIIT 165
cui indigne haeserat faciente incendio cessit coacta. Fit con-
tinuo clamor cum tremore, et quod in arca aliquid magni
esset absque dubio propalatur.
His diebus coenobii Centulensis regimina vir nobilis Inge-
lardus detinebat; cui cum? fuissent relata quae fecerat mira-
bilis Deus, illico, nulla mora interveniente, inquiri citius
cererentur. les-
b
pondentibus qui noverant? nomen possessoris, illico eum
jubet cujus esset arca, erga quam talia
misso nuntio accivit. À quo perquirens causam mirabilis
facti, audit continuo suam quidem esse arcam ; suum vero
non esse quod miraculum fecisset, esse sibi commendatum
unde tantae virtutis processisset operatio: « sed quia, inquit,
divina dignatio istud. caeteris. portendit, quid etiam mihi
demonstraverit audiatur. » Haec inquiens subsequenter inte-
xuit quod praelibatum est, quodque satis celaverat, quia
scilicet, cum aperuisset locellum, superna virtus mirum
splendorem oculis ejus ingessit. Tantis ergo magnalibus
abbas Ingelardus fervefactus, omnino decrevit talia. non
omittere quin studiosius perscrutaretur, rogatque hominem
ut ad se festinet deducere allatorem tantae rei. Clericus
tum absens erat ; sed, ubi rediit, abbati citissime praesenta-
tur. Quem abbas blanda satis alloquutione * demulcens, hor-
gerebat, se quidem! scire
quia sanctum erat illud quod zaberna tenebatur, tautum in-
tabatur confiteri quod. mente
sinuaret sibi sancti nomen seu dignitatem. Asserebatque
idem abbas omnia quae peteret se praebiturum, dummodo
sibi panderet tantae virtutis arcanum. Suggerebat etiam in
hoc considerari debere divinam? voluntatem « quae utique »
inquit, « si a nobis nollet possideri illud sacrum, nullo modo
praemonstrasset^ tantae virtutis indicium. » Sic itaque tam
promissis animatus, quam certa ratione superatus consensit,
et sancti Vigoris Daiocassinae! urbis episcopi se corpus!
a) quz cum 4. — b) archa 4. — c) noverant omis par 4. — d) ut
adfestnet 4. — e) allocutione Sp. 1, locutione 44. — f) siquidem 4.
— g) divinam considerari 4. — h) permonstrasset 4. — i) Daiocanis-
sac (sic) Sp. 2. Baiocensinac .4. — J) corpus soc. 4.
166 LIBER III, CAP. XXIX
attulisse indicavit. Tunc abbas, multis donariis animum ejus
ilieiens^, meruit tandem ut, dato pretio, sanctissima ossa
reciperet. Hinc fratribus collectis, et vestibus splendifluis
decenter ornatus^, cum numerosa plebis caterva, atque cum
ingenti laetitia, multoque honore illuc usque chorus dirigi-
tur, beati Vigoris sanctissima membra proferuntur? ac, velut
caelestis thesaurus, intra? eamdem? sancti Richarii basilicam
convenientiori loco diligenter reconduntur. Sed divina jussio,
quae Pontivorum gentem ac Centulae cohortem ornaverat
tanto confessore, non inaniter patitur tempus transire, quin
ostendat quanti apud se sit meriti quem sua gratuita bonitate
nostris sedibus voluit inferri. Denique licet in quocumque
periculo invocatus citus sit exauditor, in ipsis tamen incen-
diorum periculis tam efficacem, tamque conspicuam huma-
nis obtutibus inculcat virtutem, ut si quando ignis conva-
lescens flatibusque agitatus exstingui! humana manu non
potest, ac sibi quaeque propinqua flamma pervadit, dum
sanctus Vigor objicitur, resilire, et quae Jam absumi coepe-
rant, nutu divino sanctique merito, illico relinquere? cernatur;
et hoc non semel, non bis, nec ter quidem, sed multoties
inspiciente Centulensi populo, in eorum habitaculis factum
est. Haec cum necessitas exigit aguntur, haec? semper
fieri sperantur! usque in finem saeculi per Christum Domi-
num nostrum. Ámen.
CAPUT XXIX.
'TnaNsLATIO SANCTI MADELGISILI CONFESSORIS.
Cum coenobii Centulensis abbas Ingelardus! adhuc tene-
ret regimina, inter caetera bona quae illi contulit. pietas
a) alliciens 44. — b) ornatis 4: — c) perferuntur A4. — d) inter 44. —
e) eandem Sp. 1. 4. — f) extingui Sp. 1, 4. — g) relinquere illico 4.
— h)et 4. — 1i) separatur (sic) 4. — j) Igerelardus (sic) 4.
LIBER III, CAP. XXIX 161
superna, sancti quoque Madelgisili* confessoris meruit
haber corporalem" praesentiam. Est denique vicus in pago
Pontivo, qui vocatur Monasteriolus, ubi ipse sanctus a die
sui transitus deinceps quieverat; sed cum curiositate fide-
lium delatum fuisset corpus ejus Centulam in. monasterium
sanctissimi Richarii, coeperunt quidam ex monachis, quadam
stoliditate permoti, dicere quod indignum esset ejus homi-
nis venerari ossilla?, cujus ignorarent actus vel vitam. Cum-
que hac ratione vel potius irrationabilitate*? aliquoties con-
tenderent, erat? antiquitus ecclesiola quaedam in confinio?
Centulae sub ipsius sancti nomine dicata, ad quam decreve-
runt ipsum ferri! debere, dum et suae ecclesiae domicilio
frueretur, et illum tali modo non cogerentur honorare $.
Factumque est ita: cum ergo illic fuisset positus ille, Deus
qui humilia respicit, quique olim videns Liam despectui
haberi causa deformitatis, dedit fecunditatem", ut. prolis
saltem numerositate amari posset, quae sui vultus foeditate
horrebatur, ille, inquam, Deus cum videret hunc suum
servum perignoratis vitae ejus gestis non satis amari, ut
quanti penderetur meritum illius populis demonstraret, vo-
luit sua pietate eo loco multa patrare magnalia, quo! ejus
fuerent membra non sine despectu portata.
! [Denique caecis visum, surdis auditum, claudis gressum,
caeterisque incommoditatibus tale contulit remedium, ut si
quae facta sunt seriatim scribi potuissent, omnimodo abstu-
lissent auditionis voluntatem sua multiplicitate onerosam.
In tantum vero ibi superna virtus operata est, ut duae
trabes vix ferre sufficerent sanitatum indicia, hoc est sus-
tentacula contractorum, vel offas e cera factas pro ocu-
lorum vel aliorum membrorum infirmitatibus, ipso sancto
oblatas, vel etiam compeditorum vincula, vel certe multi-
a) temporalem 4. — b) ocella 44. — c) iurationabilitate (sic) 4. —
d) erant 4. — e) confinibus 44. — f) deferri 4. — g) adorare 4. —
h) foecunditatem Sp. 1, 44. — i) qua .4. — j) Tout ce passage est omis
par 8p. 4 et A.
l1. Saint Mauguillc.
168 LIBER II, CAP. XXIX
modarum aegritudinum quas dicere non possumus, diversa
ostenta.]
Cum ergo tam evidenter claruisset vere hunc apud Deum
esse magnum, coepit abbas Ingelardus cum monachis suis
poenitentia moveri, quod tam claram Dei margaritam quasi
quoddam vile abjecissent, et quem prius pro obscuritate
despexerat sanctitatis, cum devota cordis humilitate et cele-
bri honore disposuit reportare, ad quem amandum et hono-
randum magnifica Dei virtute invitabatur*. Tunc, aggregatis
fratribus, cum multo honore magnaque timoris Dei reveren-
tia, jam dictam ecclesiolam expetivit ; praemissaque erroris
poenitentia, atque? adorato Domino, qui in sanctis suis
mirabilis est et gloriosus, corpus sanctum accepit, et eccle-
siae sanctissimi Rücharii: cum laudibus restituit^ (uti. eum
qui mentium duritiam meritorum virtute donaverat^]: quod
etiam usque ibidem servatur.
* (Haec quidem domni Ingelardi temporibus acciderunt;
sed quia nunc de hoc sancto loqui suscepimus, addamus istic
illa etiam quae longo spatio postea gesta sunt, ne penitus
excidant memoriae, et ne posteritas eorum fraudetur cogni-
tione. Fuit postmodum consuetudo ut, unoquoque anno, die
sui festi, quod est i1 Kalendas Junii, multitudo fidelium ad
locum ubi olim sepultus quieverat processionaliter eum defer-
ret; conveniebatque e proximis villis vel. municipiis turba
populorum, et cum multa laetitia sancti festum colebant.
Quadam ergo vice cum fuisset illuc portatum, et, expletis
solemniis, cum jam tempus et hora rediisset referendi, egre-
dientibus de ecclesia fratribus, tantam contigit fieri pluviam?
et ventorum turbulentiam, ut ipsa dies nocte turpior habe-
retur. Ferebantur pro more ante corpus sanctum duo argen-
tea ceroferaria, quorum lumina, licet ventis pulsarentur et
pluviis humectarentur, nequaquam tamen exstingui potue-
runt, quousque ipsam parochiam in qua fuerat conversatus,
a) imitabatur .4. — b) et 44. — c) Cette phrase est omise par
Sp. 1 et 4. — d) Ce paragraphe est omis par Sp. 1 ct A. — c)
pluvia Sp. 2.
LIBER IIT, CAP. XXIX 169
transisset ; ita quasi designans quod proprium fuerat mira-
culo sacravit. Quaedam aliquando terra per vim injustitiae a
quodam fortiori ecclesiae illius tulta est, et cum consuetudi-
naliter sanctus illuc referretur, celebratata honorificentia,
fratres illum Centulam referre voluerunt ; sed, divino nutu,
efficientia defuit: nam cum in redeundo ad ipsam usque, quae
ipsius propria fuisse memorabatur, comitante populo, perve-
nisset, ponderositate gravissima substitit immobile. Interea
dicebant quidam motum eum fuisse pro abblatione peculii,
et hanc gravitatem suae indignationis indicem ostentare.
Quod postmodum res ipsa verum esse docuit: nam, convento
fraudatore, oraverunt fratres ut sancto redderet. Ille autem
timore vindictae caelestis correptus, fratrum precatis libens
paruit, et sua sancto libera fore cessit. Hoc facto ad sanctum
reditur, lectica gestatur, ponderositas nulla sentitur.]
Igitur haec sunt gloriosa sanctorum pignora, quibus, prae-
ter^ illas gloriosas reliquias? quae longe superius designata
sunt, Centula nobilis decoratur: sanctum abbatem et charissi-
mum?^ Patrem Richarium ex se progenitum primatem laeta
excolit; post quem secundo honoris loco apud nos beatus
pontifex Vigor veneratur ; deinde ille ferax divinorum man-
datorum Caydochus habetur ; post quem ipse, de quo modo
narravimus, sanctus Madelgisilus decibiliter amatur. Vene-
ratur cum istis sancti Caydoci! socius, quem quidam Adria-
num vocitant'. [nter tantorum merita beati et sancti Ángil-
berti* abbatis munimur reliquiis, beatorumque martyrum
Christi et virginum Elevarae, Sponsarae! patrociniis confo-
vemur. Hae autem beatissimae virgines, quantum a prioribus
comperimus, beatae Macrae martyris sociae et convirginales
exstiterunt5, et una cum ipsa a persecutore Tuctiovaro! pro
Christi nomine martyrizatae! sunt *.
a) propter 4. — b) gloriosas reliquias omis par sp. 1 et A. — c)
carissimum .4.— d) Caydochi .4.— c) Angelberti 4.— f) Sponsaiae 4.
— g)extiterunt Sp. 1, 4. — h) Rixiofaro .1. — i) martyrisatae 4.
1. Voy. l. I, c. 6.
2. Sainte Elévare (ou Elénare) et sainte Sponsare auraient subi le
110 LIBER III, CAP. XXX
His abbas Ingelardus munitus patronis, hisque? advocatis"
protectus, multam bonorum abundantiam, Deo * ministrante,
meruit. Fuerunt etiam sub ipso in hoc sancto loco aliquanti
optimi viri, qui et regularis normae servatores, et eidem in
laboribus fuerunt adjutores. Horum aliquos pro eorum
reverentia memoramus: Ángelrannus, qui cognominatus est
sapiens, noster! postmodum abbas, Guido Forestis Cellae
abbas, Arnulfus, sancti Judoci abbas, Hubertus? Forestis
Cellae abbas, Gualterus cognomento Grimutio, sancti Salvii
abbas.
CAPUT XXX.
Dx rnagbpis ix Hrornanu! ngcxo Norksuno, Lzaopr: kePiscoro,
OPPIGNORATIS.
In Hlothari-regno habebantur aliqua praedia, quae quia
longe posita non facile visebantur, placuit domno abbati ea
committere Leodicensi episcopo, tunc temporis Notkero',
acceptis xxxiur. denariorum libris; eo tenore, ut ipse epis-
copus per xx annos eorum reditibus potiretur, et tunc
reddita sibi, vel ecclesiae suae, jam dicta pecunia, Centulen-
sis ecclesia sua rehaberet. De qua pactione tale testimonium
confectum est :
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis Notkerus,
solius Dei gratia. providente, Leodicensis ecclesiae. aliquan-
tulum providus pontifex. Catholicae matris Ecclesiae filiis,
tam praesentibus quam futuris, quibus censeri constat sem-
a) iisque 4. — b) aduocatus 4. — c) Domino A. — d) ne (sic) 4. —
e) Huberus 4. — f) Lotharii A.
martyre au début du mre siecle, ainsi que sainte Macre. Leurs vies
ont été publiées par les Bollandistes (t. I de mai, p. 183 et t. I de
janvier, p. 325). Cf. Corblet, Hagiographie du. diocése d'Amiens, I,
559. Mais ce sont des fabrications de l'époque carolingienne, voy.
Histoire Littéraire, V, 663.
1. Notker, évéque de Liege, de 972 à 1008.
LIBER HI, CAP. XXX 111
per professione tenendae pietatis, notum fieri eolumus quam
conventionem ego et abbas Ingelardus* invicem habuimus.
Habebat siquidem praedictus abbas sancti Bicharii quaedam
praedia in nostro episcopo sita, v videlicet mensos in villa
Hair, et v in villa Farmala, ac 1 in villa. Bursis, et 1 in
Gledela, quae nobis oppignoravit, datis sibi a nobis ex the-
sauro sancti Lamberti xxxiu. denariorum libris, ea scilicet
ratione, ut nos eel nostri successores, annis xx sine reclama-
tone teneremus, sumpto tantum usufructuario cum caeteris
redditibus?, non alio suspecto foenore. Annis eero praedictis
finitis, quacumque die ille aut quilibet successor suus nobis,
eel nostris similiter successoribus, memoratum pondus argenti
reportando redderet, sua praedia absque ullius contradictio-
nis impedimento recipiendo rehaberet. Unde ut sic rem ges-
tam nostri cognoscerent posteri, hujus testimonii chartulam*
jussimus conscribi, signoque nostro, ac signis fidelium nos-
trorum, tam clericorum quam laicorum, qui nobis tunc tem-
poris aderant, ut prudens petierat abbas, censuimus confir-
mari.
Sign. Notkeri episcopi, S. Godescalci^ praepositi, S. .Ni-
thonis, S. Siconis, S. Ecberti*, S. Frederici, 8. Gualteri!
militis, $. Hiserelmi* militis, S. Norberti militis, S. Odelnü
militis, S. Butsonis militis. — De suis autem : S. Ingelardi
abbatis, S. Angelranni monachi, S. Duodelini monachi,
$. Senardi militis, S. Heriberti militis, S. Ruethelini mi-
litis.
Acta sunt haec Leodii publice v Kal. Novembris", anno Do-
minicae Incarnationis DCCCCLX X X VIIII, indictione xu,
imperii vero Henrici anno primo".
Ilaec stabilita conditione, Ingelardus abbas jam reversus
direxit dictitia ipsi episcopo, postulans ut haec conventio
a) Ingeraldus 44. — b) reditibus 4. — c) cartulam .4. — d) Godes-
caldi 4. — e) liberti (sic) 4. — f) Gualtherii 4. — g) Iserelmi 44. —
h) La date depuis anno est omise dans Sp. 1.
1. La date véritable est le 28 octobre 984. Voy. F. Lot, Les Derniers
Carolingiens, p. 153, note 1.
112 LIBER III, CAP. XXX
iterum firmaretur, et ne quis futurorum episcoporum illam
infringeret, sub anathemathe prohiberet?, quo inconvulsa
non tantum chartae ? testimonio, sed et timore? prolatae ex-
communicationis permaneret. Scripsit autem ita:
Notgerio episcoporum praecellentissimo, Ingelardus abbas
cum cuncta? caterea Centulensium fratrum | plurimarum
eirtutum et boni operis perseverentiam. Quoniam quidem tuae
benevolentiae immensitas longe lateque diffusa pereenit us-
que* ad nos, scilicet compatiendo nos expendere saepius
eanum laborem in! eundo aut8 redeundo ; dum nitimur inei-
sere quae sunt in hac terra sancti Richarüi praedia, habe-
mus gratias, proque tua tuorumque salute divinis auribus
porrigimus precum vota, parati etiam impendere, si usus
fuerit, multimoda corporis serpitia. Et quia tantum onus
nobiscum supportare disnaris, postulamus ut super hoc
negotio sis sollicitus, excolens inculta, reaedificans destructa,
quatenus? a nobis, reddito mutuo a te sumpto, res suas auctas
recipiat nostra Ecclesia a! tua industria. Suggerimus etiam
ut, auctoritatel tibi tradita, interdicas ne aliquis aliter quam
stabilitum est immutare praesumat, ut. si aliquis. tuorum
successorum, quod. Deus prohibeat, rebus a te bene paratis
male abusus fuerit, in reddendo argento non sentiamus dis-
pendium receptionis. Neque haec, idcirco quod simus impa-
rati nimis ad suscepta reddere, sed quia tenemus Sacrae
ócripturae testimonio, quod. permittat Deus impium regnare
pro scelere, omnia contradictionis ostia cupimus obstruere.
Cunctipotentis
De.rtera. Christi,
Qui miseratus
Nostra caduca,
Missus ab alto
Venit ad ima;
a) prohibere .4. — b) charte Sp. 1. — c) timor Sp. 1. — d) juncta 4.
— e) usque omis par Sp. 4, 2. — f) in omis par A. — g) ac 4. —
h) quatinus .4. — 1) a omis par .4. — j) authoritate 4.
LIBER HI, CAP. XXX 113
Ac pretiosa
Morte redemit
Noxia vitae
Crüimina nostrae.
Te, pie pastor,
Proteeat omni
Tempore saecli?,
óicque pudice
Det tibi totam
Ducere sitam ;
Ut merearis,
Exspoliatus
Tegmine carnis,
Esse cohaeres
Caelicolarum.
Suspiciens uero haec precata* venerabilis episcopus, et
volens omnino manere inviolatam conventionem apud suos
successores, jam dicto saepe talia rescripsit abbati :
Notgerius episcopus Leodicensis carissimo suo Ingelardo
abbati. Quoniam hactenus, mi dilectissime, nihil ex sacri-
legio habere cupieimus, nec cupimus, ne quid, quod qui-
dem absit!, ex sacrilegio nostrae Ecclesiae post discessum?
nostrum relinquatur, nimia tui devictus dilectione petitioni
tuae faeentes, quod mandasti providus, fieri dignum duxi-
mus, ne quis successor meus conventionem quam ineicem
habuimus mutare praesumat in pejus. Ideoque notum fieri
volumus cunctis Ecclesiae fidelibus, tam futuris quam prae-
sentibus, quod* quacumque die tu, aut quilibet successorum
tuorum, nobis, vel nostris similiter successoribus, xxxii
denariorum libras reddiderit, absque ullius contradictionis
impedimento sua praedia recipiat ecclesia. sancti Richarii.
Quicumque id temerare praesumpserint, ex auctoritate Dei
a) secli 4. — b) expoliatus 4. — c) praecata 44. — d) dissessum 4.
— e)quam a 4.
114 LIBER III, CAP. XXXI
sanctaeque Mariae, genitricis Domini nostri, et sanctorum
apostolorum Petri et Pauli, ac beati Lamberti martyris
Chisti, sint damnati, anathematisque vinculis oblizati.
CAPUT XXXI.
Dg viLLA QUAE DbiciTUR MarEnMORTUA.
Est in confinio Letgiae quaedam villa sancti Richarii,
vocabulo Matermortua, quam saepe dictus abbas* cuidam"
petenti ita habere concessit, ut quamdiu viveret, possideret,
et, post suum decessum?^, unus suus haeres similiter in vita
sua teneret. Permisit autem hoc? intuitu laboris, qui ex
- longo itinere accidebat*, sumptis a Jam dicto milite centum
argenti solidis, ita tamen ut uno quoque anno redderetur
census xxv solidorum. Super cujus firmatione talis confecta
est chartula':
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis. Inselardus
dieina. dispositione Centulensis coenobii abbas. Ad notitiam
sanctae Dei Ecclesiae fidelium, tam futurorum quam prae-
sentium, eeniat, quod quidam miles, nomine Hubertus, nos-
iram praesentiam adierit, masenopere deprecans, quatenus?
ei quamdam" terram in. Lotharii! regno sitam, quae dicitur
Matermortua, jure venditionis concederemus. Nos vero ipsius
petitioni faeentes fieri dignum. duximus. Concessimus | ereo
ipsi atque suae conjugi, nomine Alguidi, unique haeredi
ipsorum, terram quam postulagerat, sumptis ab eo centum
argenti solidis ea. conditione, ut quisquis superstes fuerit ;
eam absque ulla contradictione possideat ; atque omni anno,
tempore Quadragesimae, xxv solidos denariorum persolvat.
Sed quia de nomine haeredis necdum certus erat, postula-
a) abba .4. — b) quidam 4. — c) descessum .4. — d) hoc omis
par Sp. 1, 2. — e) accedebat 44. — f) cartula 44. — g) quatinus
AÀ. — h) quandam Sp. 1, 44. — i) Hlotharii 4.
LIBER III, CAP. XXXII 115
vit duorum annorum inducias, quas et a nobis impetravit.
Haec idcirco, ut quia ad ipsius nomen scribendum vacua
relinquitur membranula*, vocabitur siquidem... ne forte
dissimilitudine litterarum* subscribatur? cartulae falsitas. Et
ut per succedentia tempora sic stabiliter permaneat, manu
propria. firmatur ab omnibus nobis.
Signum abbatis Ingelardi*, S. Adieri! decani et mo-
nachi, S. Ingelranni monachi, S. Otberti archidiaconi Leg-
giensis, $. Alboldi archidiaconi, Signum Joannis archidia-
coni.
Actum monasterio sancti Richarii ww. Idus Mart., re-
gnante rege Roberto, anno xi.
CAPUT XXXII.
Dg rARINARIO PRAESTITO ; ET OBITUS EJUS.
In riparia Scarduonis fluvioli est inter alia quoddam fari-
narium, quod dicitur Mirumdolium, quod idem abbas cuidam
suo parenti, nomine Raginero, in ratione victus aliquamdiu
cessit, simulque reditum* publici clibani. Sunt et alia
multa quae gessit, aliquando in redimendis, aliquando vero
in invadiandis saucti loci terris ac. villis, quae, quia non
omnia profutura speramus, recitare fastidimus. Illud autem
necessario et convenienter intimamus quod^, stabilitis fra-
trum officinis, stabilita quoque monachorum congregatione,
cui ipse longo valde tempore praefuit, mortuus est nonis!
Junii, et sepulturam meruit in sancti Patris nostri Richarü
ecclesia hactenus conspicuam?.
a) membranulo 4. — b) ua blanc dans Sp. 1, 2, 4 et, en marge,
Alguidis. — c) literarum 4. — d) suscribatur Sp. 1. — c) Igebardi
(sic) A4. — f) Hadiuri 4. — g)reditus 4. — bh) que 44. — i) nonas
Sp. 1, 2.
1. Saint- Riquier, 12 mars 1007.
2. On ignore la date d'année de la mort d'Ingelard.
116 LIBER III, CAP. XXXII
Materiale tuum. repetens hic abba quiescis,
Ingelarde, tuba revocet dum caelica functos ;
Quem mundo genuit heroum clara propago,
Baptismus Christo per eerbum fontis et undam.
Qui monachus primo monachorum rector abinde,
Richarii sacram sancti, quam barbarus hostis
Vepribus implerat, reparasti funditus aedem
Fereidus. Át quintum voleebat Junius orbem,
Dum tibi communem mors intulit aspera sortem.
IIuic successit e suis unus monachus, nomine Ángelran-
rannus*, Sapiens cognominatus. De quo quia hic tertius
hujus operis liber prolixior est habitus, nunc referre super-
sedimus^, maxime cum ejus illustris vita ante hoc tempus
a quodam fratre exarata inveniatur. De hoc itaque aliqua
relaturi^ quartum recreato spiritu libellum incipiemus, ut,
more evangelico, justorum quadrigam deducere videamur,
auxiliante gratia Domini nostri Jesu Christi, cui cum aeterno
Genitore et coaeterno Flamine sit laus, et honor, et potestas
in saecula saeculorum. Amen.
FiNiT LIBER TERTIUS .
a) abbas XXI Sp. 1, 2, en marge. — b) supercedimus 4. — c) laturi
A. — d) Sp. 4, 2 omettent cet explicit.
2
21.
INCIPIUNT CAPITULA LIBRI IV
. De ortu domui Angelranni, et de doctrina ejus.
. Qualiter regi Roberto notificatus, vel abbas qualiter sit
effectus.
. De renovatione conditionis inter Ingelardum abbatem
et Notkerum. Leodii episcopum.
Quo modo ecclesiam Scabellivillae adquisierit.
Ássertio de sancto Vigore episcopo.
De constantia domni Angelranni; et donatio Comitis-
villae.
. De amore ejus erga subjectos, et redditio de No-
gueriis.
Quam misericors erga pauperes fuerit.
. De miraculis sanctissimi. Richarii, quae ejus tempore
acciderunt.
. De domno Odelgero monacho.
. Qualiter à Domino sit correctus (/is. correptus).
. De subreptione Fulconis, et prophetia domni Angel-
ranni.
. De domno Gervino abbate. |
. Ut saeculum reliquerit et monachus effectus sit.
. Quomodo electus et abbas sit. effectus.
. Venerandus domni Angelranni obitus.
. Sepelitio domni Ángelranni.
. De venerabilibus domni Gervini factis, et de construc-
tione criptae.
. Qualiter. ecclesiam. Scamellivillae. (sic), quae calum-
niabatur, reddi obtinuit.
Item de sancto Vigore assertio.
De comitibus Pontivorum et de villis Porta. vel No-
gueriis.
12
LIBER IV, CAP. I
. De villis redemptis et de altariis a Guidone episcopo
donatis.
. De Etguardo et Guillelmo, regibus Anglorum, et qua-
liter mare Guillelmus transmeaverit.
. De honore illi a rege et de terris a Radulfo donatis.
. De locis ubi solivagus Domno invigilabat.
. De sanctimonia vitae suae.
. Quam fuerit. sollicitus infirmas curare animas et ut, pro
hoc, apud apostolicum pontificem sit accusatus.
. Miraculum quod propter eum facere Deus dignatus est.
. Item aliud de Olderico febricitante.
. Visio Hugonis monachi.
. Quaedam sancti Richarii miracula.
. De libris quos contulit, et quam studiose requisierit
corpus sancti Angilberti abbatis.
. Qualiter a Domino correctus (//s. correptus) sit.
. Ubi susceptum sibi a rege poposcit, et quam solerter
obitum suum fratribus commendaverit.
. Qualiter se sepeliri mandaverit, et obitus ejus.
. Sepelitio ejus et epitaphium.
. De domno abbate Gervino, nepote ejus, et assertio
historiologi.
INCIPIT LIBER QUARTUS."
CAPUT PRIMUM.
Dg onrv powuici AÁNGELRANNI, ET DE DOCTRINA EJUS
Cum igitur omnis mundus unigeniti Dei descensione per
carnis assumptionem se gratuletur redemptum, sitque uui-
versalis exultatio liberatio communis, proprium tamen
a) Sp. 1, 2, omettent cette table et cet Incipit. — b) domui Sp. 1, A.
LIBER IV, CAP. I 119
quorumdam* locorum dignoscitur esse gaudium viros ha-
buisse tales, qui sanctitatis ac doctrinae praerogativa Patres
non immerito vocentur et pastores. Hoc privilegio potita"
situ et nomine dulcis Pontiva provincia, praecelsorum sae-
pius laetata? est virorum genitura. Ipsa denique illud fulgen-
tissimum sydus, beatum scilicet Richarium, olim protulit ;
cujus patrocinio et corporali praesentia se beatam exultat
Centula. Ipsa etiam post illos, quos supra meruisse legitur,
gloriosae recordationis virum protulisse scitur Angelrannum,
qui, quoniam omnem sui temporis laudem excedit, sui nomi-
nis memoriam usquequaque protendit.
Natus est Angelrannus' deifer parentibus juxta saeculi?
pompam non adeo generosis, quamvis omnino ingenuis, sed
plane Dei timore elegantissimis. Qui quartae opinionis,
quamque boni odoris foret futurus, ante suam nativitatem
divinitus praemonstratum est. Vidit namque ejus genitrix,
quadam dormiens nocte, quasi ex se leniter? sertum! proce-
dere quod totius Centulae muros procingens?, omnium ora in
sui laudem et admirationem solvebat. Quod postquam reli-
gioso marito insinuavit, ille gratia doni caelestis afflatus, dixit
pro certo hoc fore praesagium optimae prolis quam, Domini
dono, proxime essent accepturi, quae bonorum odore operum
universos afflaret.
Hic ergo bonae indolis esse incipiens, profundique sen-
sus acumine vigens, infra aevum puerile repertus est in
litteris" discendis ferventissime ardens. Jam enim, Deo se
inspirante, idem puer quisnam futurus foret praesagio quo-
dam haec! ostentabat; et cum scriptum sit : Anima justi
sedes sapienitae, sapientia vero Dei Christi Christus est,
summae Sapientiae praesignabat se templum fieri, dum
litterarum! non poterat scientia satiari. Et quia non lasci-
3) quorundam Sp. 1, .4. — b) posita Sp. 1, 4. — c) locata 4. —
d) seculi Sp. 4, 4. — e) leviter 4. — f) extum (sic) 4. — g) prae-
cingens Sp. 1, Mab. — h) literis 4. — i) haec omis par Sp. 4, 2, Mab.
— j) literarum 4.
1. Voy. sur Enguerrand, l'Histoire littéraire, VIl, 351-355, 560;
Corblet, Hagiographie du diocése d'Amiens, Y, 568.
180 LIBER IV, CAP. I
viam mundi amplecti, sed Dei servitio perpetim maluit
mancipari, monachili^ auctus est toga intra sancti Richarii
monasterii claustra. Dein, divinis donis cum aetate crescen-
tibus, habitum quem humanis praeferebat obtutibus, multi-
modae sanctitatis exornabat speciebus. Inerat ei mater et
nutrix virtutum humilitas, praepollebat? in eo obedientiae
indicibilis qualitas, conservabatur* ab eo illa quae odisse
quemquam? mescit caritas. Enimvero quia, ut supra dic-
tum est, in discendo multum gliscebat, accepta? a patre
loci, nomine Ingelardo, non minima reverentia digno licentia,
longe seposita scrutatus ést scholarum magisteria, more scili-
cet prudentissimae apis, quae circuit diversorum florum
arbusta, ut mellis dulcore sua repleat receptacula. Denique
multorum experientia probatum, et liberalibus studiis orna-
tissimum civitatis Carnotenae venerabilem episcopum, ac
cum multo honore vocitandum Fulbertum'!, praeceptorem
adeptus est atque didascalum. Hic ei monitor, hic tam mo-
rum quam litterarum fuit institutor. Gaudebat venerabilis
praesul de tanti discipuli solatio, relevabatur tam idonei
auditori industria atque ingenio. Tandem igitur grammatica,
musica atque dialectica optime instructum, Centulam remittit
tyronem* amicissimum, Jam tunc sacerdotio ornatum; quem
velut grandem thesaurum recipit pia congregatio Centulen-
b
sium. Hinc jam quod ingenti studio fuerat quaesitum, pro-
fertur magnae scientiae praecipuum margaritum, reparantur
libri, eonscribuntur necdum conscripti, educantur pueri,
dispertiuntur quamplurimi" sapientiae thesauri, illustratur
patria, et ab omnibus circumquaque felix vocatur Centula,
quae tanto praesagiebatur! patre beanda. Verum populi id
fieri gestientis voluntati, et desiderio felix accessit effectus.
a) monachi 44. — b) prepolebat Mab. — c) conservabantur, Mab. —
d) quenquam Jj 1. — e) recepta Sp. 1, Mab. — f) literarum 4. —
g) tironem Jab. — h) quamplurimis Sp. 1, 2, 4, Mab. — 1) presa-
gabatur 4. )
1. Fulbert, évéque de Chartres de 1006 à 1028. Sur ce personnage
celebre, voy. Pfister, De Fulberti Carnotensis episcopi vita et operibus,
Nancy, 1885, in-8, 134 p. (these latine).
Lm er ee RE MER uu-—-———— "" ONE CUM L0 Tee Sb DRESREDRE unb caps a Be
"
LIBER IV, CAP II 181
CAPUT Il.
QUALITER REGI SIT NOTIFICATUS, VEL QUALITER ABBAS SIT
EFFECTUS.
Eo tempore rex Robertus, prudentiae lumine clarus, regni
Francorum post patrem Hugonem illustrabatur fascibus. Cui
nutu divino, ut credimus, saepedictus vir tali modo refertur
notificatus. Cum enim" adhuc in Franciae partibus detine-
retur disciplinis scholaribus, supradictus rex in Romam
bonae voluntatis devotione est coactus; dumque jussu ejus
diversis in locis quaererentur? divini servitii plene imbuti
officiis, ab omnibus praedicatus est efficax in hac re Angel-
rannus venerabilis'. Itaque, profectione parata, rex callem
arripit; cui Angelrannus honestissima vita insignitus ^ comes
accedit. Interim, dum gradiuntur, divitiae? hactenus occul-
tatae? latius aperiuntur, praedicationum verba procedunt',
commeantium?* corda infundunt. Miratur rex ejus affamina,
delectatur continentis vitae munditia, obstupescunt omnes
linguae^ nitorem, reverentur animi puritatem. Verum quod
In ipso itinere relatum est gestum fuisse, dignum videtur in-
seri historiae! ; si quidem multimoda assertione insinuatus est
ita per omnem viam Deo regique in divino servito militasse,
ut librorum nunquam indiguerit juvari solamine ; quod an
feri potuerit, non inertes judicent, sed studiosi exami-
nent. Igitur Romam perventum, atque inde feliciter est re-
meatum.
Hujus ergo eventu! itineris vir Dei Angelrannus ad regis
a) cum i 4. — b) quareretur 44. — c) insignitus omis par Sp. 1 et
Mab. — d) divitie Sp. t. — c) ocultate Sp. 1. — f) procedunt verba
4. — g) commeantum 44. — h) lingue Sp. 1. — 1) historie 5p. 1. —
]) eventa 4. )
1. Le roi Hobert II fit deux voyages à Rome, le premier vers 1010,
le second en 1016 (voy. Pfister, Ztobert II, p. 68-69 et 307). On ne
sait auquel des deux prit part Enguerrand.
182 LIBER IV, CAP. II
notitiam venit. Quapropter ipse rex non eum inter infimos
relinquere corde tenus ambivit. Interim vero dum rex per-
quirit quo eum honore fulciat, semper venerandus Angel-
rannus sua inhabitatione Centulam exaltat. Et provenit, Deo
ordinante, ut abbatia Centulensis paterna privaretur sollici-
tudine. Fratrum ergo sanioris consilii concordi electione id
officii suscipere cogitur Angelrannus*, qui, Domini praes-
cientia, ante omnia saecula ad hoc fuerat praeparatus. Tunc
rex, ovans quod sicut cupierat? locum honorandi reperisset,
saepe dictam Centulam, hac de causa, concitato gradu deve-
nit, Enimvero famae velocitas Angelranni aures percellens,
dicto citius timore salubri ejus praecordia replet. Quid age-
ret non inveniebat : fratrum unanimis electio, exstante*
admodum parva quorumdam? sua nobilitate inflatorum con-
tradietione, pastoralitatem suscipere cogebat; regia etiam
auctoritas^ ad hoe impulsura propinquabat. Sed ille, qui
subesse quam praesse malebat, omnino se indignum hujusce
rei perceptione pracjudicabat. Sumpto igitur ausu sylvarum
lustra expetit, ibique se ne inveniretur abditis quibusdam
recondit. Rex adveniens virum interrogat, fürtim eum abs-
cessisse monachorum turba proclamat. Rex miratur inten-
tonem, praedicat humilitatem, jubetque ut citius pergatur
ac electus Domini ad. se reducatur. Exeunt ergo militares
praeclarum Dei militem perquirentes ; sciscitantur a quibus-
cumque obviantibus sicubi visus fuisset vir cluentissimus.
Tandem igitur, peracta multa scrutatione, in sylva Olnodioli!
dignoscitur$ latere. Itur ocyus, perquiritur, inventus addu-
citur, regisque Doberti praesentiae" sistitur. Rex. itaque
gaudens, ecclesiae! basilicam. intrat, omnique spectante
nobilium. vel ignobilium caterva, per funes ad signa pen-
dentes ipsi totius loci dominationem! delegat'. Dein jubetur
a) abbas XXI (sic) Sp. 1 en marge. — b) coeperat 4. — c) extante
Sp. 4, Mab., extente 1. — d) quorundam Sp. 1, 4. — e) Ager.
— f) Olandiani Jab. — g) dinoscitur 44. — h) presentie Sp. 1.
i) ecclesie Sp. 1. — j) donationem 4.
1. Nous voyons en 1013 Geraud investi de l'évéché de Limoges par
une tradition symbolique toute semblable: « Grimoardus tradidit el
LIBER IV, CAP. III 183
ab ipso rege, ut quantocius* acceleraretur benedictionis
consecratio digna. Vere ergo iste superni membrum capitis
fuit, qui memor suum Dominum, dum eum vellent populi
facere regem, fugisse in montem, ne supercilio praelationis
extolleretur, maluit subire cavernam.
CAPUT III.
RENovaTIO cONDITIONIS INTER ÍNGELARDUM ABBATEM ET
NoTkERUM Lkonir EPISCOPUM.
Jam vero sumpto abbatis officio, qui ejus bona digne potes
sit. explicare ? Erat enim ei studium juge propriae vitae
naevis carere, coram Deo et hominibus bona semper pro-
videre, commissorum inepta resecare tam exemplo quam
verbo, bona eorum augere, quidquid* bonum semper ambire,
quidquid^ pravum semper cavere. Nec ejus benevolentiae sat
est animarum salutem obtinere, sed curat etiam terrenis aedi-
ficis locum commissum honorare. Denique moenia struxit,
sacras aras auro et argento vestivit, Christique vasa sacrosancta
pro posse ampliavit. Delectabatur plane sanctum ingenium
bono opere, pascebatur pia mens sancta exercitatione. [nterea
Notkerus?, Leodicensis* episcopus, cui a domno Ingelardo
abbate quaedam sancti Richarii praedia fuerant oppigno-
rata, obierat, et post alios duos Durandus ipsius sedis sus-
ceperat praesulatum'. Hunc itaque abbas Angelrannus adiit,
et ut conditionem quam illus et suus fecerat antecessor
renovaret, ne infimaretur, exaravit. Qui episcopus venerandi
viri precibus acquiescens/, nam et a domno Ebalo Remensi
à) quantocyus Sp. 1. — b) vite Sp. 1. — c) quiequid Sp. 1. — d)
Nocherus .4. — e) Leodiensis 4. — f) adquiescens A.
portas ecclesiae, Arnaldus cordas signorum. » Adhémar de Chabannes
(éd. Waitz, Monum. Germaniae, Scriptor., IV, 138).
1. Durand, évéque de Liége dc 1021 à 1025. Ses prédécesseurs im-
mediats furent Baudri I1 et Walbodon.
184 LIBER IV, CAP. IV
antistite! idipsum facere fuerat exoratus, tale denuo rescrip-
tum promulgavit :
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis. Durandus,
dieina propitiante clementia, sanctae Leodicensis Ecclesiae"
pontifex. Universis Christianae religionis fidelibus, praesenti-
bus videlicet et futuris, compertum fore eulumus, quod Angel-
rannus, abbas sancti Richarii confessoris Christi, a nobis sibi
petierit, ut congentionem quam suus antecessor cum Notkero",
hujus sanctae sedis episcopo, habuerat, renoearemus scripto.
Sumpserat enim idem suus antecessor ex thesauro sancti
Lamberti xxxii. denariorum libras, oppignorans nobis quae-
dam sancti Richarüi praedia : scilicet in villa Hair? v man-
sos, et v in villa Farmala, et 1 in villa Bursis, et y in Glem-
dena; ea videlicet ratione, ut quacumque die nobis nostra
* contradictione, aut. ipse, aut aliquis suus
redderet sua sine
successor, reciperet. Fecimus ergo quod sussesserat, et scriüp-
tura praesentis chartulae* quod antecessores nostri statuerant
renovagimus.
Acta sunt haec Leodio!, publice, sub die xav Kalend. Octo-
bris, anno Dominicae Incarnationis MXXII?, imperii vero
Henrici xix.
Signum — Hezelonis comitis. Sienum | Humberti clerici.
Signum Guathonis* clerici. Signum Hildradi clerici. Signum
Adelardi laici. Signum Libuini laici.
CAPUT IV.
QuoMoDo ECCLESIAM SCABELLIVILLAE ACQUISIERITP.,
Hac igitur pactione utiliter reparata, monasterium rever-
sus est. Aliquando etiam Neustriam ivit, et colloquio mar-
a) ecclesie Sp. 1. — b) Nochero 4. — c) Han 4. — d) sive (sic) 4.
— e) cartulae .4. — f) Leodii 44. — g) Guatsonis 4, — h) adquisierit 4.
1. Eble, archevéque de Reims de 1021 à 1033.
2. Liege, 18 septeimnbre 1022.
LIBER IV, CAP. IV 185
chionis Richardi usus, postulavit eumdem ^ ducem, ut,
pro salute suae animae, sancto Richario aliquid largiretur.
Qui sciens virum esse prudentem et monastici tramitis
amatorem, benigne ei paruit, conferens per ejus manum
sancto Richario casulam pretiosae purpurae, et ecclesiam
Scabellivillae. De cujus donatione talem condidit descrip-
tionem. .
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Eso Richardus,
divina concedente gratia, Northmannorum? dux. Compertum
esse volumus omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium indus-
triae, quod Angelrannus, abbas Centulensis coenobii, ubi vene-
rabilis confessor sanctus Hicharius quiescit, clementiam
nostram expetierit, quatenus? ipsi sancto larzsitione nostrae
eleemosynae conferremus aliquid. Consilio ergo et suggestu
nostrorum fidelium, decrevimus tradere perpetuo praedicto
sancto et sereis ejus, ecclesiam quae sita est in Scabelli-
villa. Praefatus vero abbas et fratres sub testificatione prae-
sentis. chirographi spoponderunt?*, quod, amore genitoris
nostri, nostro, et matris, conjusis et prolis, persona unius
monachi ipsius congregationis augeretur numerus; ea condi-
tione ut illo decedente a saeculo*, alterius per saecula! sub-
sequatur successio. Illud etiam ut ab hodierna die et dein-
ceps nos, nostrique filii supradictae" congregationis, appellati
socii, omnium quae ibi gesta. fuerint. bonorum habeantur
participes. Ut igitur haec futuris temporibus donatio stabi-
lis permaneat, sub graeci anathemate facto ab archiepiscopo,
me praesente, eel a quibusdam episcopis cum suis sacerdoti-
bus, qui forte tunc nostrae! aderant curtil, jussimus roborari,
ef hanc insuper. chartulam * fieri, quam signo manus pro-
priae! voluimus consisnari.
v Signum Richardi marchionis. S. Roberti archiepiscopr.
à) eundem Sp. 1. 44. — b) Normannorum Sp. 1, Nortmanno-
rum Mab. Sp. 2. — c) quatinus .f. — d) sponderunt .f. — c) seculo
4. — f) secula 44. — g) sequatur .4, — h) supradicte Sp. 1. —
1) nostre 5p. 1. — j) curie Sp. 1, Mab. — k) cartulam 44. — 1) propric
Sp. 1. |
186 LIBER IV, CAD. V
$. Gonnoridis matris eorum. S. Judith. S. Richardi puerz.
$. Roberti pueri^. 5. Willelmi pueri. S. Malseri'.
Actum BRothomago^ n Idus Martii.
Robertus quoque ipse Rothomagensis? archiepiscopus,
virum bonum esse cognocens domnum Angelrannum, do-
navit ei unum bonum dorsale , quo hodieque nostra ecclesia
ornatur.
*
CAPUT V.
AÁssERTIO DE SANCTO ViGOnE.
Át quia nunc Northmanniam intravimus, libet parum-
per subsistere, ut quoddam necessarium explicemus. Retuli-
mus sub domno Ingelardo? beati Vigoris episcopi corpus
honorabile? a Neustria Centulam translatum ; quod quia
meruimus, Deo omnipotenti ex corde intimo gratias repen-
damus. Securi igitur de Dei munere in sancti corporis col-
lata nobis benedictione, jam modo contra illos agamus, qui
tantum bonum nostrum obscurare nituntur. Est enim! quid-
dam sensibus nostris illatum, quod, Deo auxiliante, abundanti
ratione purgabitur, si tamen faciente invidia obliquus non
adsit auditor. Verum nos singulariter neminem appetimus,
omnibus semel respondentes. Dum enim quemquam? nos-
tratum cum Neustrianis vel Silvanectensibus de sancti cor-
pore colloqui contingit", dicentibus istis quia noster episco-
a) S. Roberti pueri omis dans .4. — b) Rotomago Sp. 1. 2. — c) Ro-
tomagensis Sp. 1, 2. — d) Normanniam Sp. 1, 2, Nortmauniam Mab.
— e) venerabile 4. — f) Etenim 4. — g) quenquam Sp. 1. — h) con-
ügit Mab.
1. Richard H, duc de Normandie, de 996 à 1026 ou 1027 ; Robert,
son frére, archevéque dc Rouen (de 990 à 1037) ; Gonnor, leur mére,
Judith, premiere femme de Richard 1I, et ses fils les futurs ducs, Ri-
chard IIEet Robert le Magnifique. Guillaume et Mauger étaient fils de
Popie que Richard 1I épousa aprés Judith et Estrite. Leurs souscrip-
tions ont sans doute été ajoutées aprés coup sur l'original que copiait
Hariulf.
2. Voy. plus haut livre IIT, chap. 28, p. 162.
LIBER IV, CAP. V 187
pus fuit, nobis quiescit; illis aeque referentibus se hunc
" habere, noster a Deo nobis datus thesaurus apud incertos
quasi fuscari videtur. Unde satis necessarie? hanc. modo
rationem persolvimus, qua scilicet apud nos illum esse vera-
citer comprobemus ; quod si quisquam clarescentibus mira-
culis hune se habere defendat, et nos multo magnificentius
eadem experti sumus. Vere enim Christiana. fides fatetur
omnes Deo conjunctos, non eo tantum loco quo corpore
habentur, sed ubicumque fideliter 'rogantur, divina posse
monstrare. Sed jam pergat sermo, in nomine Domini, quo
destinatum est, huncque sanctum confirmemus nos? habere,
tametsi alias magna operari videatur. Christus veritas nobis
adstipulatur, ipsa* sancti viri anima caelesti" semper haeredi-
tate* beata testimonium reddet, immo! de verbis ejus verbi
nostri testimonium fiet.
Neustriani tamen, qui et Northmanni*, sui episcopi non
bene custoditi arguendi videbantur ; sed mentem remordet,
quia nisi. Dominus custodierit cieitatem, frustra vigilat qui
custodit eam. Ob hoc autem illos sinentes, alia expediamus,
dum et thesauri quondam habiti, et modo perditi amissione
constet eos satis punitos. Silvanectis? autem civibus, de
sancti corpore inaniter superbis, jam modo ora claudamus.
Quo primo igitur tempore sancti corporis illatione beata est
Centula, absque ullis gestorum ejus adminiculis! aliquandiu
permansit. Delator nempe nomine et gradu atque civitate
episcopii ejus relatis, de caeteris! conticuerat. Cum autem
Ingelardi abbatis de medio facti, hie venerabilis Angelran-
nus, cognomento Sapiens, vicem suscepisset, fuit ei neces-
sitas illa, quae supra exposita est, Northmanniam * ire. His
pro quibus ierat peroratis vel definitis, a cleris ipsius pro-
vinciae et a monachis sancti Audoeni coepit inquirere an
a) necesse ;4. — b) nos confirmemus Mab. — c)ipsi .4. — d) celesti
Sp. 1. — c) hereditate 5p. 1, Mab. — f) imo Sp. 2, A. — g) Normanui
Sp. 1, 2, Mab. — h) Sylvanectis 4f. — i) amminiculis 44. — Jj) ecteris
Sp. 1, Mab. — k) Normanniam Sp. 1, 2, ire Normauniam .Hab.
1. Psalm. CXXVI. ^
188 LIBER IV, CAP. VI
nossent aliquem sanctum* qui diceretur Vigor. Illi autem
optime hunc scientes, hoc solum mirati sunt quod ipse abbas
tantum confessorem resciret, referentes ortum, vitam ejus-
que dignitatem. Tum abbas rogat sibi monstrari Vitae ejus
scripturam, et describendi largiri copiam. At illi cum annuis-
sent, tali ab eo auditu percelluntur. « Coenobio » inquit,
« Centulae in monasterio domini mei sancti Richarii hujus
sancti corpus habetur ». Tum monachi beati Áudoeni dixe-
runt ei: « In hoc, honorande Pater, te scito hunc revera
habere, si ossa ipsa inspectans, mentum non inveneris apud
te; quod os^ idcirco? illic tu non invenies, quia, Deo gra-
tias, nos illud? habemus. » Át ubi patriam nostram cum
libello vitae ejus repedavit, curavit insinuata citius probare.
Revolvit sancta membra et, inventa tota ossium congerie,
mentum deesse invenit ; quia vero ipsius vitae lectio doce-
bat, qua die sanctus e mundo migrasset, haesitabat parum
quid faceret, quia eam* diem Omnium Sanctorum festivitas
ex moderna Patrum institutione vindicabat. Statuit autem ut
sequenti die festivitas sua sancto reexhiberetur. Factumque
est ita, sed non sic ut tantum decuisset confessorem. His
proficue, ut speramus, insertis, ad domni Angelranni vitam
transeamus, alibi de sancto Vigore certiora, et quibus ob-
viari non possit probamenta dicturi.
CAPUT VI.
Dg coNsraNcia pnoMiNi! ANGELRANNI ET. DONATIO Couitris-
VILLAR.
Multo sudore et ingenio hic venerandus homo semper
studuit ad usum monasterii illa revocare, quae, vel desola-
tionis tempore, vel sub sui tempore antecessoris, aliqua fue-
a) sanctorum Mab. — b) os omis par Mab. — c) iccirco 4. —
d) illud nos .Mab. — e) illam 44. — f) domni Sp. 1, 4.
LIBER IV, CAP. VI 189
rant fraude subducta. Constantia quippe internae fortitudi-
nis, quae menti ejus inerat, multam potentium superbiam
edomabat, quia fiducia sanctitatis se vallante nullus poten-
tiam verebatur". Angelrannus denique, comes Pontivorum,
Hugonis advocati filius, cum ob expertam in illo sanctita-
tem compater ejus factus fuisset, magno etiam timore erga
illum agebatur, quippe apud quem humani ingenii pravitati
nihil successum? sciebat. Antiquitus servata est consuetudo,
ut in festo sancti Richari tota Pontivorum militia Centulam
veniret, et, veluti patriae domino, ac suae salutis tutori et
advocato, solemnem curiam faciebant. Cum itaque jam dic-
tus comes inevitabiliter ad sancti Patris festum, aut alia qua-
libet die, monasterium intrasset, statim ab abbate venerabili,
si quid loco abstulerat, tanta invectionis auctoritate? argue-
batur, ut miro modo non comitem a monacho, sed servum a
domino increpari qualitate rerum putares. Si aliquando
corripienti non obedisset, abbas loci amator qui dicere
poterat Zelus domus Dei comedit me', continuo sese in
verbis exaggerans, illumque infidelem, illum raptorem cla-
mitans, nisi emendare sponderet continuo excommunicabat.
Haec ejus animi fortitudo plurimum contulit, et ut suo tem-
pore nihil loco raperetur, obtinuit. Quod nos ideo sic
dicimus, quia cum nostro aevo desint largitores, bene nobis
res agi videretur, si non pateremur infestissimos praedato-
res*. Venerabilis tamen Angelrannus non hoc solum obti-
nuit, ut sibi nihil? tolleretur, sed et ut multa per Dei gratiam
sibi. darentur et redderentur. Angelrannus igitur comes,
monitis ejus animatus, villam quamdam/ sancto Richario
delegavit. De cujus deditione testamentum conficiens, regia
auctoritates confirmari voluit, ita sc habens:
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego. Angel-
(8) reverabatur 44. — b) successurum 4. — c) authoritate. — d) pra-
dicatores (sic) 44. — e) nihil sibi 4. — f) quandam Sp. 1. — g) autho-
ritate 4.
1. Psalm. LXVIII.
— ELS d
190 LIBER IV, CAP. VII
rannus' compertum fore cupio cunctorum sanctae Dei Eccle-
siae fidelium industriae quod, remorante praecellentissimo
rege Roberto Compendii palatio, corroborandam in prae-
sentia ejus obtuli, quam feceram sancto Richario, quamdam"*
donationis chartulam?. Tradideram siquidem ipsi sancto in
pago Pontieo villam, quae Comitis eilla vocatur, eo condi-
tionis pacto, ut ego ipse dum vixero, et post me unus haeres
quem vigens designaeero, teneam ; atque in festieitate sancti
Richarü, quae vi Idus Octobris celebratur, xu denarios in
censu persoleam. Quod. si haeres a' me designatus reddere
neglexerit, aut legaliter emendet, aut perdat. Quam conces-
sionem in praesentia regis regnique nobilium obtuli, et regia
auctoritate * confirmandam censut.
Signum Roberti regis. Sign. Constantiae reginae. Sien.
Henrici ducis. Sig. Roberti. Sien. Odonis. Sign. Angelranni
COmlls. .
Actum Compendii palatio, nonas aprilis?.
[4
CAPUT VII.
DE AMORE EJUS ERGA SUBJECTOS, ET REDDITIO DE
NocvEniis.
Hucbertus quidam miles, qui beneficiarie cum jurejurando
nostrati abbati famulari habebat, huic venerabili. Algel-
ranno aliqoties causa probationis exstitit! Siquidem aliqui
ex?suis parentibus sub praestatione certi temporis tenue-
rant villam sancti Richarii, vocabulo Noguerias ; et tali occa-
sione tanquam hereditatem sibi vindicabat. Contradicente
a) quandam Sp. 1, quondam 44 et Mab. — b) cartulam 4. — c) au-
thoritate 4. — d) extitit Sp. 1, 44. — e) cum A.
1. Enguerrand IEvr, avoué de Saint-Riquier, comte de Ponthieu de-
puis 1033. Mort aprés 1055.
2. La date de cet acte se place entre 1017 et 1027, Pfister, Robert II,
p. rxxvir, n? 56.
LIBER IV, CAP. VII 191
abbate, et illo insaniente, multa dura contigit venerabilem
Angelrannum* ejus immissione pati; nempe quam forti
amoris vinculo erga suos stringeretur hinc patuit, dum
contra hunc Hucbertum, contraque omnes qui fratrum pos-
sessiones rapere conabantur, tam divinarum quam humana-
rum legum auctoritate? certare non destitit. Nam Dei et
Domini nostri informatus exemplo et accensus amore, qui
pro suis ovibus animam posuit, ipse quoque pro Ecclesiae
Centulensis villis vel praediis multa pericula, multasque
iniquorum insidias perpeti non formidavit. Pro illis? certe
qui sibi erant commissi animam posuisset, si id necesse fuis-
set, qui pro eorumdem! re temporali, cum necesse fuit, multis
injuriis affligi non recusavit; ut enim subjectorum animas
salvaret, ipsi temporali suae saluti nunquam agnitus est
pepercisse. Nam non in tantum creverat tyrannorum atroci-
tas, ut corpora perimendo animas effugarent; sed ad hoc
processerat eorum cupiditas, ut eos rebus spoliantes mise-
ros efficerent. Et quia isdem* magnificus vir eorum saevitiae
perpes contradictor exstitit, ab eis multa perpessus, etiam
gladii percussionem Dei amator toleravit. Sed quia vere
fateri possumus justum confidere quasi leonem, iste pro
commissis bona conscientia fretus, nullam timuit passionem.
Charitas * enim in eo locum sibi" vindicabat! priorem, quae
foras utique propellebat timorem. Tamdiu itaque contra
Hucebertum' institit, usquequo procerum judicio, in regis
praesentia, eam quam diximus villam derationaret. Sed quae
non mortalium corda rapacitas urget, si adsit locus! Rex
enim Henricus* illectus cupiditate!, postquam fuerat defini-
tum ut Hucbertus non haberet in proprium jus, villam tulit,
et quinquiennio ilius reditibus usus est. Sed cum ab
abbate frequenter argueretur, tandem, metu judiciorum Dei
2) Angelranum 44. — b) authoritate .4. — c) eis 4. — d) eorundem
Sp. 1. — c)idem 4. — f) extitit Sp. 1, 44. — g) caritas Sp. 1, .4, Mab.
— h) sibi locum 4. — i) vendicabat 4. — j) cupidiate .4.
1. Cf. sur Hubert le chap. 9 in fine.
2. Henri Ier (1031-1060).
192 LIBER IV, CAD. VII
coactus et venerabilis Angelranni assidua interminatione
fractus, nobis eam cessit. Et super ejus redditione testa-
mentum confecit, quod nos quoque utiliter hic consi-
gnamus:
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis. Henricus Dei
gratia. Francorum rex, omnibus catholicae Ecclesiae fiiis
quibus est cura animae et corporis. Notum esse volumus
cunctis futuris et. praesentibus qualem reditum sancto Ri-
chario pro animabus nostris et successorum permiserimus.
Miles quidam, Hucbertus nomine, INoguenariam cum suis
appendiciis, quamdam?" sancti Richarii villam, tenebat suae
invasionis tortitudine. Quotquot vero antecessores ejus tenue-
rant, sancto lRiichario per praestationis occasionem tollebant.
Iste vero quasi propriam volens ingadere, repulsus est ali-
quantum abbatis et fratrum reclamatione ; et illo funditus
repulso, censura judicii nostri decidit in nostram jussionem.
Quinquennio tenui, solidam et quietam habui; post haec,
memor animae meae, et licet modicum cogitans de ejus re-
demptione^, inclinatus etiam ab abbate et monachorum colle-
gio, tradidi eam sancto Richario. Addidit etiam comes Angel-
rannus, ejusdem loci advocatus, suam petitionem; cui ego eo
tenore annui, ut nunquam inde aliquam acciperet? consue-
tudinem. Quod ne quis etiam successorum meorum audeat
infringere, Hezelini, Parisiacensis episcopi', perculsi ana-
themate, et omnium qui mecum erant Francigenae, nec
ipsum excepi abbatem, ut alicui per aliquam tradat occasio-
nem, ne aliqua iterum erratio nostrae animae fiat periculo.
Prohibemus ergo iterum atque iterum nostro imperio, et om-
nium episcoporum nostrorum | interminatione, ne aliquis
malefactorum aliquo modo audeat usurpare, ut non fut
mihi in illa. reprobatio necessitate ubi merita mea non pote-
à) quandam Sp. 1, 44. — b) redemtione Mab. — c) acciperet aliquam
Mab.
1. Imbert, évéque de Paris, de 1030 à 1060; appelé aussi Hezelin.
Sur ces hypocoristiques, voy. Stark, Die Kosenamen der Germanen,
'Vienne, 1866.
LIBER IV, CAP. VII 193
runt me jugare. Prorsus ne aliquis dubitet imperium, videat
scripto imperantis edictum.
Actum est anno dominicae Incarnationis MXXXF, re-
gnante Henrico rege, anno regni illius uu.
Abbas Angelrannus subscripsit. Rolandus monachus sub-
scripsit. Gualterus subscripsit. Aleisus subscripsit. Ingel-
rannus comes et Hugo, filius ejus, subscripserunt!. Godefridus
vicecomes subscripsit. Oylardus subscripsit. Robertus? sub-
scripsit. Hi etiam sunt testes omnium episcoporum excommu-
nicationis, praecipue Hezelini Parisiacensis?. Qui deinceps
infregerit ista, cum Datan et Abiron fiat ei anathema mara-
natha. Ámen.
Superius comprehensum est? quod dominus? Ingelardus
suo tempore propria permissione, tum causa amicitiae, tum
obtentu consanguinitatis, concesserit farinarium sub Monti-
niaco, quod dicitur Mirumdolium, Raginerio ! militi aliquan-
diu habere. Sed*, ipso abbate defuncto, cum domnus Angel.
rannus in nostrae ecclesiae usum voluisset ipsum farinarium
revocare, haginerus conatus! est illud retentare; sed ab
eodem frustratus est. Ille vero, videns quod contendendo*
non proficeret, precatus est ut sibi permitteretur, et post
se filio suo, postque filium suum, filio filii sui, sicque tan-
dem reciperet ecclesia quod suum erat. Placuit abbati id
facere, et super ista constitutione tale conscriptum firmavit :
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis, Angelrannus,
Centulensium abbas. Compertum fore volumus sanctae Dei
Ecclesiae" fidelibus, praesentibus atque futuris, quod quidam
miles, nomine liaginerus, reclamaverit contra nos quod debe-
bat de nobis tenere quoddam molendinum! positum sub Mon-
a) Robertus omis par A. — b) Parisiensis. — c) domnus Sp. 1. —
d) Raginero 4. — e) sed omis par Sp. 2. — f) coactus 4. — g) osten-
dendo 4. — h) ecclesie Sp. 1. — i) quod debebat tenere quoddam de
nobis molendinum A. :
1. Hugues II, fils d'Enguerrand Ier, lui succéda vers 1045 et mourut
le 10 nov..1052.
2. Le vicomte Godefroi n'est pas autrement connu.
9. Voy. l. III, chap. 32, p. 175.
13
194 LIBER IV, CAP. VIIH
tieniaco. Nos ergo ejus reclamatione justa ratione vacuata,
ipso aliud* postulante concensimus, et sibi et duobus haere-
dibus, videlicet Gualtero filio ejus, et alteri quem de legi-
tima uxore idem Gualterus habuerit, molendinum de quo
agebatur concessimus sub redditione census; ita. duntaxat,
ut si idem Gualterus obierit non relicto semine, ecclesia
quod suum est recipiat. Si vero, ut supradictum est, conju-
galis unus heres successerit, et ipse illud in vita sua teneat,
et in festivitate sancti Richarii, quae celebratur vu Idus Oc-
tobris, ww solidos denariorum persolvant. Quo tertio haerede
defuncto, sic iterum nostrum revertatur ad. nos. Et ut haec
congentio inconeulsa permaneat, signis fratrum nostrorum
atque fidelium subnotare fecimus.
Signum Angelranni* abbatis, Sign. Angelranni* advocati,
Sipn. Hugonis filii ejus, Sign. Odelgeri, Sisn. Ursonis,
Sien. Roberti, Sion. Herberti, Sien. Guernonis, Sign. fto-
dulfi^, Sien. Godefridi, Sien. Arnulfi, Sis. Oylardi.
Actum monasterio Centulensi vu Kal. Februarii, regnante
rege Henrico anno xu *.
CAPUT VIII.
QvAM MISERICORS ERGA PAUPERES FUERIT.
Cum in omnibus erga hunc sanctum locum. Angelranni.
abbatis cura provida semper haberetur, non tamen ejus
benevolentia sublevandae pauperum necessitati deerat. Fuit
igitur ei pietas comes inseparabilis, per quam, Dei gratia se
auxiliante, miserorum consolator splenduit singularis. Mul-
toties enim e? claustro processit, ut miserendi locum quo-
a) Sp. 1 propose la corr. illud. — b) Angelrani 4. — c) Rodulphi 4.
— d) de 4A.
4. C'est le comte Enguerrand Ier, avoué de Saint-Riquier. Cf.
p. 190, note 1.
2. Saint-Riquier, 26 Janvier 1013.
LIBER IV, CAP. VIII 195
quomodo posset nancisci. Et, cum pro alicujus utilitatis
ordinatione putaretur egredi, ille justitiae famelicus, miseri-
cordiae actibus cupiebat saginari. Enimvero gestabat non-
nunquam, pius latro, sacculum misericordiae gazis refertum;
et dum hinc ac inde cerneret pauperem quemlibet*^ proxi-
mare, antequam contra illum pervenisset sumptos denarios
in terram solebat jactare, illumque volentem transire ad se
Pater misericors evocabat, et quasi nescius quid illud esse
posset quod solo tenus jacebat, sciscitabatur. Ille, qui igno-
rabat actum, « Domine, aiebat, video nummos super terram
jacere. » Tum ille, benefraudulentus et pie deceptor, ire
jubebat et sibi tollere, dicens a Domino illi esse praepa-
ratos. O virum vere^ Deo dignum! o animum omni laude
jugiter attollendum ! Ne enim vita expers maneret, piis acti-
bus continue instabat, et, ne eum laus transitoria percelleret,
ipsos pios actus occultabat. Libet parumper nostram pravi-
tatem, nostraeque intueri mentis tortitudinem. Nos et cum
bona non facimus, cupimus laudari, et si parum quid conti-
gerit nos boni facere, ab omnibus cupimus praedicari. Nos
nec actu, nec virtute qualibet resplendemus, et velut sanc-
tores pro solo habitu honorem extorquemus. Damnanda
prorsus miseria, non esse sanctum, et sanctitatis requirere
debitum ! Verus itaque Dei cultor Angelrannus, bonorum
operum exercitiis illustratus, hospitalitalis amator devotus,
humilitatis servator assiduus, charitatis^ etiam obses * man-
sit aeternus. Verum ingenii ipsius? sagacis non facere men-
tionem, impiissimum duco errorem. Nam praecipiente sibi
venerabili suo quondam magistro, domno scilicet Fulberto,
Carnotensi episcopo, almiflui confessoris Christi Rücharii
Vitam ab antiquis compendiose descriptam, versu heroico
joceundiorem fecit, nihil pene extrinsecus addens, sed eum-
dem! sensum per omnia representans!. Sane miracula quae
a) quemlibet cerneret pauperem .1. — b) bene 4. — c) caritatis
Sp. 1, A, Mab. — d) obsaepe A4. — e) ejus 4. — f) eundem Sp. 1, A.
1. Voy. cette vie dans Mabillon, Acta Sanct., saec. II, éd. Venise,
p. 189-200. Enguerrand la composa lorsqu'il n'était encore que moine
196 , LIBER IV, CAP. IX
Dominus ac Salvator noster per ejusdem sancti merita suo
tempore exhibuit, in uno libello compingens?*, antiquis ejus
miraculis compaginavit; in quorum capite post ea quae
supra texuerat, sic exorsus est fari :
Nunc ea complectar proprius quae vidit ocellus'.
Subsequenterque intexit illam sancti Richarii relationem,
quae in praecedenti libello a nobis plenius exposita est".
[Ex ipsis autem miraculis quae post sancti restitutionem
divinitus celebrata sunt, et quae testatur se vidisse, aliqua
hic ponimus, ut, sicut longe superius dictum est, iste vir Dei
judieio magnus debeat agnosci, cui divinitus concessum est
talia videre^.]?
CAPUT IX.
D& winACULIS SANCTISSIMI HüicHARIE QUAE EJUS* TEMPORE
ACCIDERUNT^.,
Recurrente igitur populorum multitudine ad sanctissimi
patroni nostri Richarii annuam festivitatem, contigit exis-
tere prope monasterium puteum, enormiter quidem pro-
fundum, sed omnino siccum; in cujus margine, eo quod nullus
lbi accederet, excreverant virgulta, quae, dum os illius
obducunt, improvisum externis exitium parabant. Homo ita-
que unus mulierque una dum desuper nescientes incedunt,
3) conjungens 44. — b) Les mots entre crochets sont omis par Sp. 1
et A. — c) Ce chapitre IX est omis par Sp. 4 et A qui se contentent
d'en donner le titre.
et écolier. Voy. la dédicace qu'il adresse à son maitre, Fulbert de
Chartres.
1. Voy. dans Mabillon, Acta Sanct., saec. V, éd. Venise, p. 553 et
Bolland., t. IIl d'Avril, p. 464.
2. Voy. plus haut l. HI, chap. 24.
3. Le chapitre qui suit est la mise en prose des 8 3, ^, 5, 9 et 7 de
l'ouvrage d'Engucerrand. Voy. Bollandistes, 4eta Sanct., avril, t. III,
p. 465-567. L'éd. Mabillon, saec. V, 555-556, est incomplete.
4. Ejus se rapporte à l'abbé Enguerrand.
LIBER IV, CAP. IX 191
in ejus magnum deciderunt profundum. Quod ubi auditum
est, condolent Centulenses viri, miserorum morte praecipui
advocati solemnitatem fuscari; summittunt itaque hominem
qui de profundo putei peremptorum corpora levaret, et, o
res miranda! qui discerpti et toti dissipati putabantur, sani
et absque laesione incolumes educti sunt, magnumque
populis suae vitae spectaculum praebuerent. Nam ut non
perüssent sancti meritum. obtinuit, cujus illi moenia votiva
devotione petierant.
Dominica palmarum, quam vulgus Pascha Floridum
vocitat, ex ecclesiastica traditione colebatur, cum ipsa die
quidam clericus cum nostris monachis in refectorio edens
piscis glutivit aristam; vespere facto cum ex ea molestari
coepisset, voluit eam vomendo rejJicere nec valuit. Sequenti
die excruciatur; tertia etiam die in deterius malum procedit.
Quarta autem jam de morte tractans, rogavit se ab abbate
visitari, a quo postulavit, ut in coemeterio fratrum sepeliri
dignus haberetur. Quinta igitur feria, quam Coenam Do-
mini christiana vocat consuetudo, cum videret se in mor-
tem jamjam resolvi, petiit ad sanctum beatissimi. Rüicharü
altare se ferri, ut per ejus magna merita Domino posset
sua anima commendari. Domesticis ergo hinc inde eum
gestantibus illo usque devehitur, et quidam libri gratia
muneris ab ejus manu 1n altare ponuntur. Sed cum illi qui
portabant retrogredi voluissent, illico divina medicina af-
fuit; sensit enim se quasi calida aqua fomentari, qua scili-
cet continuo omnimodam sanitatem recipere promeruit.
Engelguinus quidam artifex lignarius habebatur, qui de suo
artificio nostrae ecclesiae serviens ruentia texta resarciebat,
vel nova, si res exegisset, compte aptabat. Hic in Paschae
diebus conscendit campanas, ruptum campanae funem vo-
lens renodare, expletoque opere revertebatur, cum ecce
culminis foramen reclaudenti deficit omne quo se anniti
atque teneri suspicabatur. Ruit ergo, et dum terram ocius
petit, a morte nigra exciperetur, nisi virtus divina, quae
sui sancti domum morte hominis cruentari nolebat, eum
198 LIBER IV, CAP. IX
sustulisset ; nam ut nescienti loquamur, ipsa fabrica templi
porrectis in antea lapidibus ex se interius semitam facit,
quam ut tutus posses tenere podiorum munimine industria
prisca firmavit. Super hos igitur lapides homo cecidit, et
Domini pietate sancti merito exibita suae salutis gaudia
tulit.
Annuo cursu sancti Richarii festivitas reddebatur, et con-
tinuis pluviae inundationibus patrienses nostra moenia visere
vetabantur. Sedentibus quadam die in unum monachis, unus
ex eis coepit conqueri quod sua sancto solemnitas a provin-
cialibus non exiberetur, dum omnis homo, pluvia obstante,
istic venire non posset. Tunc alter quidam in Deo fisus
desperanti fratri respondit : « Scriptura sancta propalat quod
Dominus noster famulis suis posse concessit, ut. quando
volunt reserent caelum, et quando volunt itidem claudant.
Qua potestate ego non credo nostrum patronum esse privatum
quin vere possit plebi devote huc venienti serenata caeli
facic praebere nitidam viam. Cum igitur vigilia festivitatis
excipi deberet, tanta, sublatis nubibus, praetensa est caeli
serenitas, ut miro modo quod hesterna in aquis totum dif-
fluere putabatur, hodie inedicibiliter nitens suo aspectu
gigneret orbi rostro laetitiam. Populus concurrit, festum
recolitur, et quasi reddito devotionis tributo, populus ad
propria repedavit. Vix unusquisque tecto suo redditur, cum
ecce nubilorum densitas cataclysmi inundationem omni sae-
culo figurabat ; ut enim illa serenitas non eventu, sed sancti
merito, praestita fuisse evidentius nosceretur, peracto triduo
quo solemnitas durat, rediviva tempestas incubuit.
In Civinocurtem, villam Sancti BRicharü, aliquando latrun-
culi quidpiam subintrantes, duos nostrates, homines vi tule-
runt, a quibus ut exigerent quae non habebant, ferrea vincula
imponentes, impiae custodiae tradiderunt. Verum cum isti
in vinculis haberentur, non. desistebant Dominum et ejus
sanctos, maxime tamen suum patronum, sanctum scilicct
Richarium, in suum auxilium prece supplici implorare. Dum
haec faciunt, festivitatem sancti orbita. solaris repraesenta-
LIBER IV, CAP. IX 199
vit; in cujus nocte dum catenati in magno labore deficientes
eumdem sanctum reinvocarent, omnia statim vincula solvun-
tur, sicque postmodum nostri fruuntur omni libertate.
.. Sed et illud modo referendum est' quod erga Hucbertum,
cujus supra memoratum est?, divinitus contigit actitari. Hic
enim cum Sancti Richarii villas superbo et rapaci spiritu
invadere tentaret, et a domno Angelranno viriliter repelle-
retur, multa ei inferre mala molitus est. Aliquando autem
unum e Sancti fidelibus Richarii comprehendit, quem tam
pro nequitia sui cordis, quam pro odio et injuria abbatis,
dirissimo carcere trusit, tantisque vinculis ct. verberibus
affecit, ut mortem non jam minari, sed inferre non imme-
rito crederetur; et quia terrena potestas quae vice abbatis
eum eriperet non praesto affuit, Dei potestatem sibi con-
currere per sui domini sancti Iuücharii. merita vinculatus ille
precabatur. His eo intento precibus, vincula sponte solvun-
tur et laxantur, et catenis liber tenere manu coepit quibus
antea fuerat tentus. Restabat autem et illud, quod, in loco
interiori positus, et seris ac vectibus virorumque custodiis
vallatus, spem evadendi non facile capiebat. Sed qui aposto-
lum Petrum angelico ductu de carcere Herodiano salvavit,
Ipse et nunc suae imperio virtutis claustra patefecit, custo-
desque somno gravissimo, ne fugientem impedjrent, com-
pressit. Sie, Deo auctore, noster homo salvatus ad sancti
Patris ecclesiam venit, bojas sancto obtulit, et in Deo laudes
omnium fratrum vota resolvit. Hoc igitur miraculum, licet
venerabilis Angelrannus sanctissimi Bücharii meritis adscri-
bat, nos non immerito pro ipso eodem beato viro tantam
credimus fuisse peractam virtutem, quippe qui talem se Dei
oculis aptabat, pro quo utique magna fieri deberent.
B
Nunc vero aliqua recenseamus quae absque aliquo fuco
cognoscantur ob ejus bonitatem divinitus esse peracta.
Necessitudine quadam exigente alicubi longius duos fratres
1. À partir de cet endroit jusqu'à la fin, ce chapitre cesse de repro-
duire l'euvre d'Enguerrand, du moins telle qu'elle est éditéc.
2. Voy. plus haut chap. 7, p. 190.
200 LIBER IV, CAP. X
emiserat; qui dum iter accelerant longe a nostris finibus,
incursu latronum arctantur, dejiciuntur caballis, et cum inju-
ria ex equestribus efficiuntur pedites. At dum illi miseri
ablata monachis animalia abducere voluissent, illico quasi
statuae fusiles essent, nec verbere nec calcarium impulsu
promoveri potuerunt, sicque recognoscentes peccatum nos-
tris sua reddiderunt. Alia vice ad regis curiam similiter
fratres miserat, quibus ausu latronis boni pretii equus sub-
tractus est; at cum fur furatum animal clanculo agens frati-
bus quo isset indicatus fuisset, et cum eum nostri subse-
querentur, mox equus diriguit, nec amplius uspiam progredi
potuit. Tunc malus arreptor, mortis tactus timore, equum
invitus dimisit, et fugam iniit; nostris autem venientibus
capitur equus, et absque difficultate rursus incedit. Sed et
pestifer Hucbertus, cujus opere multa dura beatus hic homo
passus est, judicio regis postmodum cum omni sua stirpe*
interiit, quia revera boni viri persequutor, quieta non debu-
erat morte perfungi.
CAPUT X.
D& poMNo OpELGEnO MONACHO.
IIlujus autem Deo tam cari viri. vita excellens multorum
studia ad supernorum amorem accenderat. Unde nunc
aequissimum judicamus in ejus discipulorum actibus quanta
Dei gratia viguerit ostendere, ut quem? jam monstravimus
vere sanctum ac per hoc Deo proximum, inde magis ejus
bonitas resplendeat, quo non suis solis, sed et commissorum
provectibus magnificus comprobatur. Erat ergo in hoc sancto
coenobio venerabilis vitae, vir nomine Odelgerus, qui absti-
nentiae mirae, obedientiae summae, suique custos oris, ma-
gnum religionis, per Dei gratiam, praebebat lumen. Qui a
a) stripe éd. — b) quam 4.
LIBER IV, CAP. X 201
puero quidem sacris fuerat sub domno Ingelardo abbate dis-
ciplinis informatus, sed sub reverendissimo Angelranno*
decani vel prioris potiebatur ministerio. Hic ergo assiduae ^
lectioni et orationi insistens, animi quoque simplicitati et
puritati studens, magnae vitae studiis pollebat. In exterio-
ribus etiam ministrandis satis probus? ac valde aptus exs-
ttit^. Consuetudo autem ei fuerat perpetua, ut quando
fratres, ex indulgentia remissioris vitae, aliquid saeculare*
aut etiam irreligiosum!, in communi sermocinarentur, sece-
deret in Ecclesiam, ibique, psalmodiae et compunctioni
intentus, sedule Domino jungebatur?. Qui etiam, ne aliquo
impulsu aut alicujus occursu praepediretur, superiora tem-
pli conscendere procurabat ; ibique, liber et remotus, quasi
de proximo ac de vicino divinis obtutibus laudum et precum
holocausta offerebat. Hic itaque, post longam in sancto pro-
posito exactam vitam, ad extrema pervenit; qui cum morti
proximus existeret, et a fratribus vel a famulis ecclesiae
circumdaretur, repente exclamavit et dixit : « ecce cho-
rus adest angelorum ». Ut enim omnipotens et pius Deus-
ostenderet quam devote ei servierat, voluit suae divinitatis
ei morituro ministros transmittere, ut, in eorum conspectu
atque praesentia, sine gravi metu et dolore de corpore exiret.
Hac autem voce omnibus qui aderant stupefactis, repente
iterum subjunxit, et ait : « ecce chorus prophetarum ».
Silentioque parumper habito, sic intulit : « ecce chorus
apostolorum. » Ac deinde « ecce, ait, chorus marty-
rum ». Cumque pauxillulum* conticuisset : « ecce », inquit,
« chorus confessorum ». Novissime vero! cum denuntiasset!,
dicens : « ecce chorus virginum », eodem momento spiri-
tum emisit. Et quia veraciter caelestis patriae cives ad se
suscipendum venisse vidisset, sequendo testatus est, Reve-
rendissimus vero abbas Angelrannus eum, ut decebat*, vere
a) Angeranno Sp. 1. — b) assidue Mab. — c) satis probus omis
par A. — d) extitit Sp. 1, 4. — c) seculare 4. — f) religiosum Sp.
2, A. — g) jungebantur Sp. 1, 2, 4. — h) paululum Sp. 1, 4, paullum
Mab. — i) autem 4. — j) denunciasset A4. — k) dicebat A.
— —
202 LIBER IV, CAP. XI
sanctum, in ecclesiola* Sancti Vincenti martyris, quae erat
claustro contigua, venerabiliter sepelivit, et super ejus bus-
tum tale epithaphium composuit:
Justitiae cultor fuit, et pietatis" amator
Odelgerus. in hoc qui recubat tumulo.
Subtraxit eitae quem vix Februaria nona',
Ut spes est, regno misit et aethereo.
CAPUT XI.
QuariTER A DowiNO SIT CORREPTUS.,
Angelrannus venerabilis inter suae magnae sapientiae
monimenta in sancti Richarii honore, quamvis antiqui abun-
darent, quosdam cantus dulciori composuit melodia necnon
sanctorum Gualarici? abbatis,: et Wlfranni? archiepiscopi
honori proprios cantus coaptavit ; beati quoque Vincentii
martyris passionem metrice composuit, sanctaeque virginis
Austrebertae? vitam. metro subegit. Et quia tantus scientiae
fulgor non facile poterat abscondi, multi! nobiles ejus se
subdidere magistratui. E / quibus fuerunt duo honorifici
viri, Guido praesul Ambianensis, et Drogo episcopus Tar-
vennensis. Ili ejus se discipulos, hi, quoad vixerunt semper,
gratulati sunt se ejus prudentia illustratos. Intantum enim
disciplinae ejus bonitas sparserat, ut ubique ab omnibus
Angelrannus Sapiens specialiter non immerito vocaretur.
Cum igitur tantis et talibus bonae famae opinionibus miro
modo polleret, implereturque in eo ille apostolicus sermo
a) ecclesia A4. — b) bonitatis 5p. 1, .4, Mab. — c) Vualarici Mab. —
d) Walframni 4. — c) Austreberthae .4. — f) multi se A.
1. L'obituaire de Saint-Riquier portait également cette date du
9 février : « Nonis februarii obiit ille sanctus Odelgerus monachus et
prior. » Mabillon, 4cta Sanct., saec. VI, t. I, éd. Venise, p. 436.
LIBER IV, CAP. XI 203
Christi bonus odor sumus Deo in omni loco', inspector ille
cordium Deus*, videns eumdem? suum famulum infatigabili
desiderio sibi velle sociari, ut puriorem quandoque suscipe-
ret, immo? ut meritorum copiam ei accumularet, statuit eum
adhuc* tentationis lima polire, ac super incudem corporeae
infirmitatis, malleo propriae pereussionis interrogare. Deni-
que tanta eum paralysis acerbitate perculit, ut non manum
ad os ducere, non in lectulo se deinceps quiverit movere.
Religantur manus innocentes supernae districtionis vinculo,
et quae in bonis se semper cxercuerant ac mala studiosius
caverant, haec vel illa, bona dico vel mala, ne contingant ar-
tantur, Semper igitur gratias retulit Conditori, et cui antea
in omni bona operatione se devotum exhibuerat, nunc vale-
tudine pressus, corde et lingua! laudis sacrificium victima-
bat. Et cum hoc morbo sic vinculatus esset, ut omnino sui
impotens maneret, tamen ejus ubique auctoritas? metucbatur,
ejus ubique nomen reverebatur. Saepe autem accidit ut,
quolibet residens, uberrime fleret, et cum ab assistentibus
interrogaretur quaenam esset. causa ploratus, se peccatorum
poenas formidando cogitare respondebat, quas intra tartari
claustra, diabolo ministrante, patiebantur", et ob hoc non
posse omitti quin fleret. Ita etiam cum alternantibus vicibus
se laetissimum praemonstrarct, interrogarentque famulantes
quidnam rei esset quod tam alacer videretur, aiebat de
caelestium gaudiis angelorum, deque sanctorum felicitate
perpetua hanc sibi emanasse exultationem.
a) Deus omis per Sp. 1 et Mab. — b) cundem Sp. 1, 4. — c) imo
Sp. 2, .4. — d) statuitque 44. — ce) adhuc eum Z4. — f) linguae Sp. 1.
— g) authoritas 4. — h) patiebatur sp. 1, Mab. — 1) tam omis par
1. II Cor. rr.
t5
[e]
[d
LIBER IV, CAP. XII
CAPUT XII.
Dg susnkEPTioNE FuLcowis, ET PROPHETIA? DOMNI
ANGELRANNI.
Senescente autem illo, cum multis videretur ut eidem
rector substitueretur, quidam secundum carnem nobilis,
filius nempe Angelranni Pontivorum comitis, nomine Fulco,
ejusdem loci alumnus?, parentum auxilio saepedicti loci
Centulensis regimen sibimet usurpare tentabat. Sed enim,
cum rex Francorum llenricus, quo nescio casu accidente,
Pontivorum devenisset!, idem Fulco, intercedente jam dicto
comite patre suo, cupiebat obtinere ab eodem rege totius
loci dominationem. Quod et factum est, ignorante penitus
domno Angelranno abbate. Jam dictus vero Fulco, cum ob
donum regium se abbatem fore auspicaretur, sumpta auda-
cia impudenti, quibusdam militaribus in fratrum refectorio,
more scilicet incompetenti, convivium opulens exibuit, quo
sibi faceret fideliores, et ad acquirendum?* sibi honorem
promptiores. Át ubi nuntiatum est istud patri Angelranno,
ministros vocat, protinusque se illuc deportari mandat.
Manibus ergo famulorum ad ostium usque refectorii. deve-
hitur, ibique figens gradum, ex? auctoritate* omnipotentis
Dei* eos qui convenerent anathematizat. Hinc vero omnis
illa eorum factio inchoat dissipari. Cerneres enim meliores
quosque, in quibus parum quid timoris Dei! resederat,
quasi reos ante judicem, sic ante justi faciem pavitare,
et incendio excommunicationis ab eo 1illatae miro. modo
a) propheta 44. — b) alumpnus 4. — c) adquirendum 4, Mab. —
d) et 4. — e) omnipotentis Dei authoritate 4. — f) Dei omis par Sp. 1
et Mab.
1. Ce voyage eut lieu en 1042. Voy. Sehnée, Ztude sur la vie et le
régne de Henri I* (Positions des théses de l'Ecole des Chartes, 1891,
p. 48).
LIBER IV, CAP. XII 205
terreri. Vir Dei itaque secedens inde, Fulconem evocat, et
an abbas effici velit minaci verbo sciscitatur. Cui prae
pudore nihil respondenti sententiam intulit, dicens non
posse eum fieri abbatem, quamdiu scilicet ipse in corpore
moraretur. Et quamvis isdem Fulco etiam alterius abbatiae
donum a patre suo habuerit, nunquam tamen, quamdiu vir
beatus supervixit, effici abbas ullatenus" potuit, quia videli-
cet? vir! Dei sermo obtinuit. Qua in re animadvertitur sanc-
tus vir prophetico spiritu .tactus? fuisse, qui, non absque
nutu divino, praedixerat eumdem? non posse fieri abbatem,
quamdiu scilicet ipse in corpore moraretur. Siquidem post-
quam venerabilis pater Angelrannus caelicas recessit ad
aedes, idem Fulco abbatis officio donatus est primo post
ejus supulturam die, praelatusque monasterio Forestensi,
quod ex antiquo, ut in hoc opere lucide patet, fratrum
sancti Richarii cella fuerat, sed paulo ante a comitibus
Pontivorum subtractum, abbatiolae? nomen sibi vindicat, Et
quia ad id loci pervenimus, libet memorare5 ob rerum no-
titiam posteris intimandam, qualiter idem locus nobis abla-
tus est ^,
Ab ea die qua beatus et sanctus pater Richarius ibi finem
vitae mortalis accepit, et deinceps usque ad tempora Inge-
lardi abbatis in nostratum deguit ditione, Hugo vero, primo
dux postea rex, eo tempore quo propter barbarorum caven-
dos incursus, ÁAbbatisvillam nobis auferens, castrum effecit
eique Hugonem praeposuit militem, Forestis-cellam nostrae
ditioni subripuit, et eidem Hugoni perpetuo habendam con-
tradidit, quia videlicet ipsius ducis filiam, nomine Gelam,
uxorem duxerat'. Ántea igitur in eadem cella clerici Do-
mino militaverant, sed, Hugone postulante!, aliqui ex nostris
illic monachis statuti sunt; qui et abbatem! meruerunt simili
a) nullatenus 4. — b) scilicet 4. — c) actus Sp. 1, 2, Mab. —
d) eundem Sp. 1, 4. — e) abbatulae 4. — f) vendicat 4. — g) me-
morari 44. — h) sit A4. — i) pustulante S$p. 1. — j) libertatem
(sic) A.
1. Cf. plus bas chap. 21.
206 LIBER IV, CAP. XII
modo monachum nostratem, nomine Guidonem, domni ÁAngel-
ranni fratrem. Quique cum aliquantis ibidem annis in ani-
marum regimine ministrasscet, officii. successorem habuit,
IIucbertum nomine, nostratem monachum. Quandoquidem
nobis ille locus tollebatur, tamen ob amorem et honorem
almi Richarii statutum est, ut de nostris semper ibidem fie-
rent abbate monachis. Hucberto quoque mortuo, ejus loci
regimen suscepit hic Fulco, quem nostri monasterii domi-
nium sibi usurpare voluisse notavimus. Libet vero dicere
de domno Guidone abbate, quod, cum egregiis moribus et
Deo placitis fulgeret, oculorum lunine sicut et sanctus To-
bias privatus est, omnino tamen perseverante in mente ejus
divinae contemplationis claritate. Mox vero ut hoc flagellum
cum gratiarum actione a pio patre Deo excepit, succedi sibi
poposcit, et, rediens Centulam, quod superfuit totius vitae
in sancto ibidem explevit servitio. Qui etiam viri Kal*. Mau
dormitionem! accepit, et a venerabili fratre suo Angel.
ranno, juxta sancti illius monachi Odelgeri corpus, humatus
est, talique dictitio praenotatus :
Mausoleum hic patrem recolendum rite Guidonem
Sculptus litterulis monstrat habere lapis.
Extulit eeresi«e quem mundo gratia eitae,
&:
Sublimem mundus hunc faciat precibus.
Verum et illud placet referre quod 1s de quo supra dixi-
mus llugo, non comes, sed advocatus dictus fuerit, quod
nomen illi erat insigne, ob hoc quod ecclesiae sancti Rü-
charii defensor? fuerit a rege Hugone institutus. Quo etiam
nomine filius cjus Angelrannus, hujus Fulconis pater, fuit
contentus donec, permissu Dei, Boloniensem comitem bello
peremit, ejusque relictam nobilissimam, nomine Adelviam,
in matrimonium accepit. Et quia comitissam duxit uxorem,
a) Cal. 4. — b) defensor omis par A.
1. L'Obituaire de Saint-Riquier portait également cette date. Ma-
billon, Acta Sanct., saec. VI, t. I, éd. Venise, p. 455, note a.
LIBER IV, CAP. XIII 201
idcirco deinceps comitis nomen accepit, quod a successo-
ribus ejus jam ex consuetudine tritum perseveranter tene-
tur*. Sed ad nostrum Angelrannum redeamus, et qualiter
bonus bonum habuerit successorem jam dicere inchoemus.
CAPUT XIII.
Dg powNo GnviNO ABBATE.
Cum, ut supradictum est, comperisset Fulconem, paren-
tum intercessu et pretii datione, praeripere voluisse regi-
minis ministrationem, voluit adire regiam majestatem, ne
animarum cura venderetur oraturus. Quod quia aliter ob
gis
auribus satis dura inferens, tormenta inferni illum subire ob
distractionem gratiae minatus est. Et rex, qui bonae mentis
infirmitatem. non potuit, curru vectus implevit, et re
habebatur, poenituit^, reatusque indulgentia rogata se spo-
dondit emendaturum. Non multi post haec fluxerant dies,
cum ecce ex divina, ut tenemus, voluntate, regali audientiae
interfuit Virdunensis abbas Büchardus?, reverendissimum
monachum et merito bonitatis unice dilectum Gervinum
secum habens capellanum?. Et quia iste est? Gervinus, de
eujus post Angelrannum successione Centula gavisa est,
decentissimum intuemur a principio sursum quis fuerit
referre, ut homo diligendus quo melius noscitur, melius et
ametur. Ex territorio igitur Laudunensi?, patre. Guillenco,
matreque Romilde, Gervinus natus est, et a primaevo aevo
a) penituit .4. — b) est iste .4. — c) Remensi. Sic in autographo
legilur quamvis alia manu aliquis superscripserit Laudunensi, quam
lectionem secutus est Acherius noster in Spicilegio. Mab.
1. Cf. plus bas chap. 21.
2. Richard, abbé de Saint-Vanne de Verdun (10045-1056), réfor-
mateur célébre des abbayes du nord de la France. Hist. littéraire,
VII, 359-365.
3. Gervin est qualifié apocrysiarius dans la Vita Richardi, abbatis
8. Vitoni Virdun. (Mon. Germ., Script., XI, 286).
208 LIBER IV, CAP. XIII
htterarum? studiis imbuendus in ecclesia Sanctae Mariae
nostratis. Galliae hierarcha!, ubi eo tempore famulabatur
Domino clerus vere clarus, traditus est. Sed, ut fieri solet,
cum adolescens grammaticae operam daret, et patulo sensu
Ipsorum jam carminum vim perpenderet, animadvertit inter
ea quaedam quorum omnis intentio haec est, ut aut expletas
luxurias referant, aut quomodo quis explere voluerit, vel
explere potuerit recenseant; et dum talium assidua medita-
tione polluitur juvenis mens casta, tum juvenili fervore,
tum turpium verborum auditione, maxime vero diaboli
instinctu ad hoc coepit impelli, ut ea faceret quae tantorum
poetarum aestimabat narrationne celebrari. Ad hoc igitur
hortatu sodalium perductus est, ut infaustos expeteret com-
plexus, quandoquidem carnis ardorem non aliter restringen-
dum poetarum oraculis, et juvenum jam corruptorum sug-
gestione compererat. Ventum itaque illo usque est, quo
castitatis jura frangerentur. Sed Deus omnipotens, qui sibi
eum aptum vas gratiae ordinarat, tanto eum subito pudore
respersit, ut non solum male cogitata non perageret, sed
etiam talia voluisse visceraliter eum poeniteret. De pellicis
Itaque se osculantis, et ad crimen incitantis amplexu, et
verc de mediis diaboli faucibus exilivit, et tanta auctoritate?
vim iniquae voluptatis in semet compressit, ut ipsa prisco-
rum poemata audire extunc desiverit ne, ut pene acciderat,
dum litteram? disceret, animam jugularet. Hoc vero non
ideo referimus quod insolitum sit hominem carnis lascivia
fuisse tentatum, sed quia tali occassione mens probanda
erat, quae jam disposuerat fieri pudicitiae habitaculum. Haec
ergo causa ei fuit, qua saecularia? studia deseruit. Unde
nec magnam illarum artium peritiam habuit; tamen, quia
haec ex parte gustaverat, facilius divina ingressus est in
quibus postmodum et verbo et opere peritus habitus est.
a) literarum 4. — b) authoritate 44. — c) literam 4. — d) secularia
Sp. 1, 4.
1. L'école de la cathédrale de Reims.
LIBER IV, CAP. XIV 209
CAPUT XIV.
UT SAECULUM RELIQUERIT ET MONACHUS EFFECTUS EST.
Defunctis patre et matre, cum totius, quae magna erat,
familiae Gervinus provisor et dominus haberetur, essetque
Remensis matris ecclesiae canonicus, cogitabat, repulsis
saeculi* tumultibus, Deo strictius militare, Sed ejus desiderio
contraibat duarum forte sororum custodia. Inter multos
igitur, quos, lege beneficii, sub se habebat vassallos, erat
quidam vir bonus et efficax, summaeque strenuitatis miles,
nomine Haymo. Huic vero Gervinus, terrenorum pondere
sese exonerans, delegat patrimonii sui summam, tradens ei
germanam in conjugium, nomine BRotsellinam*. Altera
autem, quae viri thorum recusavit, Christi sponsalibus me-
ruit subarrari, et in monasterio sanctimonalium vitam reli-
giosam monialis et ipsa devote peregit. Hac tempestate
florebat virtute modestiae venerabilis abbas Richardus, quem
multa bonitatis fama omnibus amabilem venerandumque
efficiebat. Hunc ergo Gervinus expetivit, et ut sibi monachi
vestem normamque conferret exoravit. Ille autem vir Dei
repletus fonte doctrinae, atque servator regulae sanctae ',
protraxit et distulit* virum, juxta quod monet pater Bene-
dietus, proponuit dura, aspera praedicit, ardua docet, mons-
trat angustum callem qui ducit ad vitae regnum. Verum cum
magna disceret doctor, majora refert auditor ; nam dicit
semet! ad omnia promptum velle habere, licet sint dura
vel inaudita, et quae natura non assuevit, omnia spondet
toleraturum, dummodo sibi non differatur claustri ingressus.
Richardus tantis tractus promissis : « En praesens, inquit,
a) seculi 4. — b) Baymo Sp. 1, Mab. — c) Rotselinam 4. — d) que
omis par A. — e) et distulit omis par Sp. 1, 4. — f) semel Sp. 1, 2.
1. La régle de Saint.Benoit, cap. 58 (Migne, Patrol. lat., t. 69,
col. 803-806.
14
210 | LIBER 1V, CAP. XIV
adest regula sancta. Vide si potes his obedire quae tibi
liber hic intimabit. $1 deprehendis ista te posse perpetim
pati, excipieris. Si autem? non vis, sive non potes, ista ser-
vare, liber venisti, liber discede.
Talibus induciis propre totus volvitur annus.
Itaque viro rite probato traditur sacra Regulae vestis,
jungiturque sacrae congregationi militanti sancto confessori |
et episcopo Vitono. Factus itaque sanctae obses? religionis,
omnibus obediens, omnibus devotus, omnibus benignus,
atque ob hoc omnibus erat carus ; sed ut humilitatis ejus
constantia certius nosceretur, factus est puerorum custos,
ut qui Dei judicio pastor animarum* erat eligendus, tali
officio pastoralitatis praesagium portenderet. Ubi vero et
in hoc aptissimus apparuit, coepit eum Pater Richardus
ferventiori dilectione ambire, in tantum ut et si capellanum,
et caeteris multorum provisorem commodorum ordinaret.
Hinc Gervinus, sancto animatus desiderio, cupiebat loca
sancta invisere quibus Domini nostri Jesu Christi nativitas
et conversatio, mors et resurrectio celebratae noscuntur.
Sed dum Patri votum indicare formidat, ne non concessio-
nem acquireret, sed reprehensionem, eadem, Dei nutu qui
voluntatem timentium se facit, cordi paterno accessit volun-
tas. Itaque, dum Gervinus orat Deum ut sibi tradat voti
effectum complendi, abbas jam dictus caro sodali sibi
inesse hoc prodit velle, ut loca sancta Jerusalem eat videre ;
rogat ut suus comes esse velit, quo illo agente cito para-
rentur commoda viae*. Et ille ovans quod quae optabat dice-
ret abbas, mox festinavit ea parare quae in villa erant
portanda. Cum ergo jam sacerdotio polleret, cum abbate
Richardo et aliis optimis viris jam dictae urbis moenia petiit'.
a) sin autem 4. — b) obseps 4. — c) animarum pastor 4. —
d) eodem Sp. 1, Mab. — e) vitae Sp. 1, 2, Mab. — f) abba 4.
1. Le voyage de Richard de Saint-Vanne à Jérusalem en compagnie
de Gervin eut lieu en 1027 (voy. la Chron. de Hugues de Flavigny,
livre II, c. 18-24, Mon. Germ., Script., VIII, 393-398 ; et la Vita Ri-
chardi, c. 11, Mon. Germ., Script., XI, 288).
LIBER IV, CAP. XV | 244
Quo cum pervenit, oscula sanctis locis affixit, lacrymas?
fudit, preces allegavit, oras pro sancta et universali matre
Ecclesia.
CAPUT XV.
QvoMoDO ELECTUS, ET ABBAS QUOMODO SIT EFFECTUS.
Expletis igitur votorum et precum solemniis, reversi sunt
ad propria. Át non multo post, quadam agente necessitudine,
regali aulae, ut supra notatum est, sese contulerunt^; cum
ecce Henricus? rex memor comminationis a domino? Ángel-
ranno sibi intentatae, ipsum Richardum abbatem his supplex
verbis exorat: « Intra nostri? regni ditionem exstat coe-
nobium a priscis regibus munifice satis constructum, ct
quamquam ante haec tempora a paganis demolitum sit,
ejus tamen nomen inter sancta loca non habetur infimum.
Huic exstat? pastor actu et nomine prudens Angelrannus,
qui perfecto vitae suae fidelissimo cursu, jamjam carnis
exuvias linquere cupit, et ideo sibi succedi in animarum
regimine rogat. Precor vestrae sanctitatis bonitatem, qua-
tenus fratri Gervino permittatis ejus loci accipere pastora-
litatem. » Venerandus autem vir, tametsi tanti sodalis dis-
pendium aegre ferret, concessit, et fratri Gervino donum
regium suscipere imperavit. Tunc reverendus princeps
jubet concito gressu cum aliquantis aulicis viris... ^ venitur.
Exeipiuntur nimis gratanter, dein disponunt maturato Cen-
tulam expetere. Tunc Gervinus obstitit, dicens locum se
non visurum, donec unanimus! fratrum electio suis auribus
referretur. Diriguntur ergo e clero viri prudentes, qui haec
a) lachrymas 4. — b) sese contulerunt omis par A. — c) Heinricus
Mab. — d) domno Sp. 1, 4, Mab. — e) regni nostri .4. — f) extat
Sp. 1. A, Mab. — g) extat Sp. 1, 4. — h) lacune aprés viris dans
Sp. 1, 2, 4. Detrita est hic in autographo sesquilinea. Mab. — i) una-
nimis Sp. 1, 4.
212 LIBER IV, CAP. XV
Centulensi nuntiarent? congregationi. ÁAditur venerabilis
Angelrannus, indicatur ei electum esse a rege virum qui
Christi ovilis opilio digne debeat dici ; sed nolle eum prae-
cipitanter istuc venire, donec ipsius velle cognoscat omnium-
que fratrum electionem. Et venerabilis Angelrannus pro his
exultat et confitetur id se optare, ut talis homo sibi. suc-
cedat, qui Christi gregem pascere norit. Dein, congregata
fratrum unione, intimat laetus regium opus, qui eorum
curam providendo benigne virum delegisset boni amicum
rectique tenacem, ut eis praesit jure abbatis. « Agite, inquit,
et quid super isto vester animus velit nobis intimate, ut ves-
tra turma tanto pastore cito ornetur. » Haec audientes
omnes collaudant, approbantque factum ; deinde scribitur
consensus electionis, redditur a sancto viro cura pastoris
in qua non se digne ministrasse humiliter valde confite-
batur. Recipiunt ista legati pontificis, et praepeti gradu
redeunt ÀÁmbianis, designantes episcopo et abbati beni-
gnam fratrum electionem, et sancti senis concessionem. Ea
igitur die qua intemeratae Virgini domini Jesu nativitas
futura perangelum Gabrielem nuntiata? est, abbas sacratur';
sicque, sequenti luce, nostris sedibus infertur pastor optatus.
Sublimatus ergo honore regiminis, arripit arma continuae
humilitatis, non veste subtili, non cibo delicatiori, non
supercilio dominii utens, sed victu communi humilitateque
pari fratribus et filiis amorem sui immittens. Sane e* sui mo-
nasterii monachis aliqui eum, gratia caritatis attrahente,
extemplo? prosequuntur viri honesti, et tam litterarum*
peritia, quam et saeculari! prudentia * admodum clari.
IHlorum unum praepositum fecit, dictum Guarinum, alium
ordinavit decanum, nomine Regneguardum. Verum, quia
gloriosi Gervini ortum et adventum divino respectu nobis
concessum paucis perstrinximus, ad narrandum honorabilem
domni Ángelranni jam modo animemur.
8) nunciarent 4. — b) nunciata 4. — c) e omis par A. — d) extimplo
A. — e) literarum 44. — f) seculari 4. — g) providentia Sp. 1,2. .
1. Amiens, 25 mars 1045.
LIBER IV, CAP. XVI 213
CAPUT XVI.
VENERANDUS DOMNI ÁNGELRANNI OBITUS.
Rerum itaque conditor Deus, qui sui servi desiderium
jam jamque disposuerat caelestis regni amoenitate mulcere,
quique eum sibi habilem fecerat longissimi purgatione lan-
guoris, interno sapientiae suae consilio, quo omnem filium
receptibilem flagellat, ejusdem famuli sui valetudinem^ solito
acerbiorem effecit, et cui? mox incomparabiliter dulcia erat
daturus, doloris diu tolerati fervorem multiplicat. Sed ut
ostenderet quod non ex ira, sed ex summa misericordia
haec ejus processisset correptio, evidentissimae benignita-
tis super eum signa praetendit. Nam cum isdem vir beatis-
simus sacrae Scripturae studiüs attentissime semper fuerit
implicitus, nec modo quidem cum gravissimo morbo urge-
retur, a divinis operibus affectus ejus et voluntas unquam
potuit inhiberi: modo psalmodiae indefessus insistebat,
modo sacris divinorum praeceptorum meditationibus here-
bat", modo missarum solemnia in lectulo recubans acsi ad -
altare staret, ore proprio decantabat. Unde et contingebat
quosdam mirari ut vir, qui tantae sapientiae sciebatur, quasi
dementitium opus faceret, cum ille omnes quos inde mirari
audiebat, ineptos et totius boni nescios dijudicaret?. Accidit
ergo ut quadam vice, cum missam in lecto recumbens pro-
tensis manibus decantasset, et omnipotens Deus quid erga
illum ageretur revelare insciis voluisset, post missam fini-
tam sitim se pati insinuaret. Praecepit itaque ministro, ut
sibi vini poculum ministraret. Ille concitus vinum detulit, sed
ex hoc se nolle bibere sanctus indicavit. Minister regrediens
aliud detulit, sed ad primum gustum et hoc beatus homo
repudiavit. Cumque famulus eum vidisset et semel et bis
3) valitudinem 4. — b) qui rS c) haerebat Mab. — d) judicaret 4.
214 LIBER IV, CAP. XVI
vinum repulisse, aliudque se velle senior indicaret, minister
alia vina se non habere causatur. Tunc sanctus vir (ipsa
verba dicenda sunt) : « De illo, inquit, affer mihi, de quo
nunc ad missam habui. » Quo audito, circumstantes tre-
more obrigescunt, et dulcissimo Patri cum lacrymis* res-
ponderunt : « De illo, Pater, ulterius non habebis nisi tibi
dederit, qui et prius dedit. » Siquidem cum missam faciens
extra se crederetur, dumque ad ipsum locum veniretur,
quando Dominici corporis sacro sancta libatio agi solet,
caelestibus escis superno dono transmissis refovebatur. Igi-
tur animadvertens quod ipsi sui familiares rem secretam
agnovissent, volensque omnimodo celare, bonitatem Dei in
se peractam, quasi permotus jubet eos citius recedere. Ha-
bent enim sancti viri hoc proprium, ut cum bona faciunt
occultari velint, ne scilicet laudis transitoriae plausum reci-
pientes, ante Dei oculos operationis suae mercedem immi-
nuant.
Dum vero ista agerentur, et beatus homo jamjam prae
multa infirmitatis acerbitate corpore putaretur absolvi, et
ob hoc ab his quos nutriverat? sollicite observaretur, accidit
necessitudo pro qua ad regalem curiam mittere necessarium
fuit. Praecepit itaque domnus Gervinus, qui jam loci domi-
natum retinebat, uni e fratribus ut id negotii expleret. [lle
vero qui desiderabat optimi Patris praesentialiter illustrari
transitu, et implicari exequiis, omnimoda excusatione se^
non id facturum respondit. Tunc venerabilis Gervinus tali res-
ponso coactus, sanctum Dei virum Ángelrannum quo jacebat
adiit, eique monachi inobedientiam intimavit. Ipse autem
eumdem? monachum ad se vocari faciens, inquisivit cur non
praeceptum implesset, dein jubet etiam ut impleat. Cumque
adhuc ille nollet, sanctus abbas prophetici spiritus gratia
luminatus promisit, dicens : « Vade, et fac quod tibi praeci-
pitur, et scias hoc corpus terram non? intrare donec rever-
taris. » Tali sponsione exhilaratus, frater viam arripuit et ea,
a) lachrymis 4. — b) nutrierat Mab. — c) se omis par A. — d) eun-
dem Sp. 1, 4. — e) non omis par A.
LIBER IV, CAP. XVII 215
propter quae mittebatur, apud regias aures optime allegavit.
Superveniente autem vocatione superna, qua caelestia? pe-
tens Ángelrannus terrena desereret, sancta illa anima ange-
lorum ministerio Dei obtutibus praesentanda, v Idus Decem-
bris, carnis exiit claustra'. Jam vero ille qui multiformi
argumento politus fuerat lapis, caelesti^ aedificio locatur.
Jam qui in valle humilitatis superno rore? humecta creve-
rat? lilii flos, caeleste? sertum exornat. Jam quae inter
diversas gemma claruerat tonsiones, diadema supplet divi-
num. Monachus autem, his pro quibus missus fuerat exple-
tis, revertebatur, cum subito in civitate Ámbianensi, quo
causa hospitandi diverterat, de obitu patris dira eum nuntia
percellunt. Tunc relicto hospitio et ciborum apparatu, nam
vespertina hora erat et ccnulae! studebatur, certatimque
conscensis equis, Centulam repedavit; invenitque sanctum
corpus jam exanime in monasterio positum fratrum excu-
biis venerabiliter cireumdari, proxima hora sepulturae tra-
dendum. Affuit ergo, obsequutus* est, et impleto ejus desi-
derio etiam Patris prophetia impleta est, qui promiserat
suum corpus terram non intrare, donec idem" monachus de
regis curia reverteretur.
CAPUT XVII.
SEPELITIO DOMNI ÁNGELRANNI!
Sepultum vero est sancti viri corpus infra militis Christi
sanctissimi Richarii venerabile templum, eo loci quo beati
Laurentii veneratur martyrium. Cujus tumulationi venera-
3) coelestia Sp. 2. — b) coelesti Sp. 2, 4. — c) vere (sic) 4. —
d) venerat 4. — e) coeleste Sp. 2, 4. — f) caenulae 44. — g) obse--
cutus 44. — h) isdem 4. — i) Angilranni.
1. 9 décembre 1045. Cf. Obituaire de Saint-Riquier « V Idus De-
cembris obiit Angelrannus abbas ». Mabillon, Acta Sanct., saec. VI,
t. I, éd. Venise, p. 435.
-—
216 LIBER IV, CAP. XVII
bilis ejus successor, abbas Gervinus, tantum contulit deco-
ris, ut cujuslibet antiquorum patrum sanctitati honor tantae
sepulturae sufficere posse crederetur; aequissimum contem-
platus, ut honore decenti servaretur ejus corporis gleba,
qui perenni lauro redimitus cum caelicolis laudes Christo
hymnizat in aeternum. ÀÁmen. Acta sunt haec anno incar-
nati filii Dei MXLV, ind. xin?. At Christus dominus, cui
hic beatus homo fideliter servierat, quanti apud se ejus ser-
vitium penderetur, quantaque hunc remuneratio caelitus
exaltaret, claris indiciis mortalium notitiae* pandere digna-
tus est: nempe in pago Vimmaco fuit mulier habens filiam
paralysi? percussam, quae ad omne opus inhabilis grabato
moribunda tenebatur. Haec, comperta beati abbatis Angel-
ranni sanctitate, et fidei fervore succensa, salutisque filiae
cupida ad tumbam ejus cum candela illam deduxit. Cumque
ipsa aegrota sepulcro* hominis Dei candelam devote obtu-
lisset, sedit juxta sepulcrum!, et somno paululum indulsit.
Deinde evigilans sanissima redditur, et, videntibus fratribus
monasterii, Deumque laudantibus, ad villam unde venerat,
vocabulo Filcharias, propriis pedibus* alacriter cum gaudjo
rediit, omnibus annuntians" quanta sibi Deus per beatum
Angelrannum abbatem fecisset. Guido igitur tunc Ambia-
nensis Ecclesiae archidiaconus, postea ejusdem sedis epis-
copus, qui illius fuerat in studio litterarum! discipulus, tali
ejus tumbam epitaphio decoravit :
Quem tegit hic tumulus lectissimus Angelirannus,
Hujus coenobii pastor et abba fuit.
Dux gregis Ecclesiae monachum spes inclyta vitae
Vixit, et in mundo mundus et in Domino.
a) indict. XII Sp. 1, 4, Mab. — b) coelitus Sp. 2, A. — c) notitiae
mortalium 44. — d) paralisi 4. — e) sepulchro dos f) sepulchrum A.
— g) sedibus Sp. 1, 2. — h) annuncians Sp. 1. — i) literarum 4.
1. Gui, frére de Hugues II comte de Ponthieu, évéque d'Ámiens
de 1058 à 1075. Il est sans doute l'auteur du Carmen de expeditione
Wilhelmi conquestoris (Francisque Michel, Chron. Anglo-Normandes,
Rouen, 1840, in-8, t. III ; Petrie, Mon. historica Britannica, p. 856).
Cf. Gallia Christiana, X, col. 1165.
LIBER IV, CAP. XVII 211
Qui igitur plenius nosse vult quantae penes hunc sanctum
locum fuerit utilitatis versiculos intueatur, qui de eodem, .
ut posteri scirent et imitarentur, descripti sunt tali te-
nore:
Abba Angelrannus loculo quae paucula. nostro .
Contulit hic retinet scriptus qui cernitur albus.
Sancti Vincenti^, necnon sancti Benedicti
Ecclesiam struxit, cellam infirmisque paravit.
A fundamentis instauraeit paradisum,
Altaris Petri tabulam componere fecit,
Thuribula ex argento etiam conflare gemella.
Librum Evangelii, sancti vitamque Richari
Ipsius studium mero argento decoravit.
Est et Episto-liber-larum atque Eeangeliorum
Ipsius argento quem industria nempe paravit.
Ipsius atque calix studio praeclarus haberi
Cernitur, adjuncta sibimet cum lance decenti.
Praeter et hunc alius quem in missis semper habebat
Unum dorsale, et tria pallia quam pretiosa.
Terras sereaeit pereasas atque redemit,
Sicut Noguerias, Gaspannas, et Drusiacum,
Guibrenti ecclesiam, Froocort^, Montisque Rochonis,
Ecclesiam Sacri-Campi, discrimine diro ;
Dum plures trahitant, ut pars contraria vincat,
Detractus multis multa et perpessus iniquis,
Quae supra retuli^, necnon quamplura peregit,
Actum sic ut sit Domini scientia. novit.
Excedunt libri numerum quos ipse novavit,
Insuper excedunt numerum quos ipse refecit.
Talibus atque aliis caelestis praemia regni,
Ut spes est, meruit. Lector quod posse monemus,
Ultimus ipsius fuit hic finis studiorum :
Ecclesiam Sanctae reficit moriendo Mariae,
à) Vincentii 4. — b) Frocort Mab. — c) veluti (sic) A.
218 LIBER IV. CAP. XVII
Cujus apud Dominum nobis suffragia prosint.
Ergo horum revocatori sint praemia vitae.
Damnetur cujus studio haec neglecta. peribunt.
Is ipse honorabilis vir posteritati consulens, decripsit
catalogum rythmicum? de Patribus sancti hujus loci, non qui-
dem omnes designans, sed tantummodo illos memorans,
quorum nomina vel chartae?, vel quaelibet pittaciola* insi-
nuare videbantur, vel etiam Vita sancti Richarii specialiter
notificabat. Scripsit autem in hunc modum! :
Quae occurrunt memoriae,
Licet non sint in ordine,
Centulensis coenobii
Abbatum scribo nomina.
Prae omnibus egregius
Pastor noster Richarius,
In hac villa progenitus,
Primus in albo ponitur.
Ocioaldus* sequitur,
Angelbertus magnificus,
t Qui praesens templum condidit,
Virtute regis Karoli!,
Guitmarus vir sanctissimus,
Helysachar* et Aldricus" ;
Quibus Hericus additur,
Hludogvicus et regius
Herbertus, Symphorianus,
Ruodulfus! et Karlomannus
Cum Guelfone et Hedenoldo,
Gerbertus et Fulchericus.
a) rithmicum 44. — b) cartae 4. — c) pittatiola Sp. 1, Mab., pic-
tatiola 4. — d) Sp. 1 omet Scripsit autem in hunc modum et les vers
qui suivent. Ces vers sont également imprimés dans les Acta Sanct.
de Mabillon, saec. IV, t. I, éd. de Venise, p. 103. — e) Acioaldus A.
— f) Ces deux vers manquent dans l'éd. de Mabillon. — g) Heli-
zachar Mab. — h) Adricus 4. — i) Ruodulphus 4A.
LIBER IV, CAP. XVII 219
Post Ingelardum* igitur
Angelrannus? adscribitur?
Sancti imitator ordinis,
Et studiosus litteris?.
Haec quidem* honorabilis Ángelrannus. Verumtamen! nos
admodum miramur quomodo fieri potuit ut. tam studiosus
homo domni Heligaudi, comitis et abbatis, gesta nescierit ;
aut si scivit, cur nomen ejus referre omiserit, cum ipsa ejus-
dem Heligaudi gesta non nuper alicubi reperta, sed antiqui-
tus, nisi fallimur, in hujus loci scrinio habita fuerint et con-
servata'!. Fieri tamen potuisse credendum est ut, post domni
Angelranni obitum, ab aliquo loco haec quae de illo comite
abbate5 leguntur, istuc allata fuerint, cum, sicut hujus
operis testatur praefatio, tempore desolationis monachis
fugientibus, non solum reliquiae et ornamenta sublata, sed
et scripturae, quae de sancto loco confectae erant, per
diversa loca deportatae sint et dispersae. Nam et venerabilis
Gervinus aliquando perrexit monasterium Gorziam, indeque
retulit codicem de gestis hujus sancti loci ; ibique inventum
est quod antea multo tempore latuerat, quia scilicet domno
Àngilberto abbate ad caelestia transeunte, filius ejus Ni-
thardus illi post quosdam alios successerit in gubernatione
sancti loci, et caetera quae superius in locis suis notare cura-
vimus*. Sed et de abbate Ribbodone ibidem fuerat diges-
tum, quod sancti Angilberti corpus transtulerit, et alia
multa in eodem volumine reperta sunt hujus loci monimenta,
quae honorabilem Angelrannum constat ignorasse. Haec
igitur abbatum nomina quatuor', quae in domni Ángelranni
scripto minus in nostro vero plenius habentur, id est dom-
nus Nithardus, domnusque Ribbodo, Helgaudus quoque et
a) Ingilardum 44. — b) Angelramnus Mab. — c) inscribitur 4. —
d) literis .4. — e) Le texte de Sp. 1 reprend à ces mots. —f) verun-
tamen Sp. 1, 4. — g) abbate comite 4. — h) quatuor omis par Sp. 1, A.
1. Voy. l. III, chap. 10.
2. Voy. l. II, chap. 12, et l. III, chap. 5, p. 79 et 102.
220 LIBER IV, CAP. XVIII
Coschinus*, duo prima in codice a Gorzia delato, tertium
autem in membranis nostri gymnasii reperta sunt. Nam de
domno Coschino* plura apud Gemmeticum coenobium scripta
tenentur; ex quibus comprobatur isdem vir tam nostri quam
illius abbas fuisse loci!. Haec cum ita se habeant, ad domni
Gervini vitam digerendam jamjam cum calamo animus se
retorqueat.
CAPUT XVIII.
Dg raupaBiLIBUS DOMNI GERVINI ACTIS ; ET DE CONSTRUCTIONE
CRYPTAE ^.
Gervinus igitur commissorum curae insistens, delinquen-
tesque corripiens, in eorum cordibus verbis praedicationum
et exemplis operum plantaria virtutum serebat. Quorumque
etiam hominum scelestorum confessiones recipiens, eorum-
que animas saucias sanctarum fomentis Scripturarum resoli-
dans, ad Dei misericordiam revocabat. Ex quibus si aliquos
ditiores sensisset, domos orationum erigere, causa prome-
rendae veniae?, hortabatur. Cujus pia intentio nostrati
patriae multum contulit decoris profectusque, dum quae
non erant erigebantur, vel quae lignis fuerant compactae,
caemento* et lapide reficiebantur. Ipse vero circa locum
commissum satis sollicitus veterata novare, dissipata sar-
cire, nunquam facta extruere contendebat. Unde et cryp-
tam satis insignem condidit hodieque perseverantem, quam
consecrare obtinuit ad honorem nostrae dominae sanctae
Dei genitricis Mariae. In qua crypta? per iv^ quae ibi
sunt altaria, tanta tamque gloriosa Domini Christi et sanc-
torum ejus reposuit pignora, ut si alia non essent, his revera
satis superque decenter insigniretur nostra patriola. Harum
a) Roschinus 4. — b) Roschino 4. — c) criptae 44. — d) venie
Sp. 1. — e) coemento Sp. 1, 2, semento A4. — f) criptam 4. — g)
cripta 44. — h) per quatuor 4, Mab.
1. Voy. l. I, chap. 26 (p. 42, note 2).
LIBER IV, CAP. XVIII 221
ergo sacrarum reliquiarum indiculum apponimus, ut quanta
gloria sacer ille locus vigeat, posteritas queat nosse :
Titulantur in praesenti reliquiae, quarum multitudine
decoratur majus altare cryptae* Centulensis, quod. est dedi-
catum in honore dominicae Annuntiationis, Natieitatis ac
sanctae et victoriosissimae Crucis, et beatae ac gloriosae
semper virginis Mariae, et sancti Joannis apostoli et evange-
listae?^, et praeclarissimi confessoris Christi Richarü, et
beatae Caeciliae? eireinis et omnium sanctarum virginum,
quorum quarumque hae sunt reliquiae? : De ligno sanctae*
crucis, de sepulcro! Domini, cera de sancta Resurrectione',
de columna ubi Dominus fuit ligatus, de lapide ubi stetit
quando ascendit crucem, de linteo quo fuit praecinctus
quando discipulorum pedes laeit, de praesepe domini, de
virga Moysit, de manna, de vestimentis sanctae Dei genitricis
Mariae, de capillis ejus, de filo quem ipsa nevit, de sepulcro!
ejus, de pallio sancti Michaelis archangeli", de sancto
Joanne Baptista, de corpore Isaiw prophetae, de sancto
Joanne evangelista, de sanctibus Innocentibus, de sancto
Stephano protomartyre ; de sanctis martyribus Stephano
papa, Felice papa, Eusebio episcopo Vercellensi', Floren-
to, Blasio, Crispinol, Crispiniano, Paterno, dens sancti
Lieinii martyris, de sancto Hermete, Praejecto, Romano, .
martyribus ; reliquiae confessorum | sanctorum Martini,
Remigii, Nicolai, Vedasti, Medardi, Cassiani, Amandi,
Eligii, Caydoci*, Salveii, Pauli, Machuti, Gaugerici, Aut-
berti, Ranulfi!, Acharü, Otberti, Guandregisili", Bertini,
a) criptae 4. — b) evangeliste Sp. 1. — c) b. Ceciliae 44, beate
Caecilie Sp. 1. — d) reliquie Sp. 1. — e) sancte Sp. 1. — f) sepul-
chro 4. — g) Moysis Mab. — i5 de pallio sancti Michaelis archangeli
omis par Sp. 1 et Mab. — 1) Versellensi 4. — j) Chrispino 4. —
k) Caiooci (sic) A. — 1) Ragnulfi 4. — m) Gaudregisili A.
1. « Id est ni fallor, de cereo paschali, seu de illa lampade, quae
lerosolymis accendebatur singulis annis in vigilia Paschae ». Ma-
billon.
2. Ces reliques provenaient sans doute du voyage de Gervin à Jé-
rusalem en 1027. Cf. p. 210, note 1.
292 LIBER IV, CAP. XVIII
Filiberti^, Baeonis^, Gualarici, Mauronti, Guingualoei*,
Judoci, Cutberti; reliquiae vero virginum Petronillae, Anas-
tasiae, Justinae Priscae, Praxedis, Gertrudis, Áugustae.
Item ad meridianam partem cryptae? dedicatum est altare
in honore adventus Spiritus sancti, et beatissimorum aposto-
lorum Bartholomaei, Matthaei? et Lucae evangelistae ; sanc-
torumque Mauricü', Nicasii*, Leodegarii martyris ; et sanc-
tarum Agathae, Luciae virginum. Hae inibi sunt reliquiae:
de capillis sancti Bartholomaei", de capite sancti Matthaei!,
de capite sancti Nicasiil, de sanctis Mauricio*, Leodegario,
Firmino, Cyriaco!, Agapito, Crispino, Crispiniano, Án-
thimo", martyribus; item de sanctis Cornelio et Cypriano, de
sancta Agatha, de sancta Sabina, de sepulcro? Domini.
Item dedicatum est altare ad septemtrionalem | partem
cryptae? in honore gloriosae Resurrectionis Ascensionisque"
domini nostri Jesu Christi, et sanctorum apostolorum Jacobi,
Simonis et Judae, sanctorumque Quintini, Luciani, Fus-
ciani, Victorici, Gentiani, Lamberti, sanctarumque Agnetis,
Scholasticae, eirginum*. Hae sunt reliquiae: De vestimentis
apostolorum Petri et Pauli, cum pulvere de sancto Jacobo,
dens sancti Simonis apostoli, de sanctis Cristophoro', Geor-
gio, Crispino, Crispiniano, de capillis sancti Quintini et de
ejus corpore, et de claeo quo perforatus est; de casula sancti
Lamberti, de Hilario*, de sanctis Agnete et Scholastica virzi-
nibus.
Item dedicatum est altare subtus altare sancti Richarii in
honore sanctae ac individuae Trinitatis, Patris et Fili et
Spiritus sancti, et sanctorum Dionysii, Rustici et Eleutherii,
Gervasii, Protasii, marytrum ; et sanctorum confessorum
Ambrosii, Augustini, Hieronymi atque Athanasii, et omnium
Sanctorum. Hae sunt reliquiae: De sanctis Dionysio, Rustico
a) Philiberti 4, Mab. — b) Bavoni 44. — c) Guimgaloei 44, Guingaloei
Mab. — d) criptae 4. — e) Mattei A. — f) Mauritii 4. — g) Nichasii 4.
— h) Bartholomei 4. — 1) Matthei A4. — j) Nichasii 4. — k) Mau-
ritio 4. — lI) Siriaco A4. — m) Antimo 4. — n) sepulchro A4. — o) crip-
tae 44. — p) assentionisque 4, adscensionisque Mab. — q) virginis
4A. — r) Christophoro Sp. 1, .4. — s)Ilario A.
LIBER IV, CAP. XIX 223
et * Eleutherio, Gereasio, Protasio, martyribus; et de sanc-
tis? Satyro, Ambrosio, Augustino*, confessoribus.
Haec tanta tamque pretiosa Domini nostri Jesu Christi,
ac sanctorum pignora? sagacissimus pastor Gervinus per
diversa Galliae loca studio ingenti quaesita, partim etiam
apud sanctissimum Richarium reperta in altariüis quae in
crypta? erexit honorifice collocavit xiv Kalend. Novembris,
eamdem domum Deo omnipotenti et sanctae Mariae vene-
ranter dedicans. Sunt igitur alia multa quae erga loci dili-
gentiam vir bonus exercuit, tam in palliis acquirendis, quam
etiam* in tapetibus? faciendis, vel terris redimendis. Quarum
rerum cum! prae oculis multa sint experimenti, aliqua
tamen hic ponenda sunt indicia.
CAPUT XIX.
QUALITER SCcABELLI-VILLAE ECCLESIAM! QUAE CALUMNIABATUR
REDDI OBTINUIT.
In hoe nostro opusculo a nobis relatum est venerabilem
Angelrannum Neustriam isse, et donatione ducis Richardi
Scabelli-villae ecclesiam in usus nostratis loci accepisse'.
Verum Richardo marchione qui hoc nobis bonum contulerat
obeunte, filio ejus Richardo ducatum, quem pauco tempore
tenuit, Roberto fratrirelinquente, atque post hunc Robertum
Guillelmo? exurgente, jam dicta ecclesia impediebatur nobis
à quadam abbatissa, quae in suum jus illam convertere qua
a) et omis par A. — b) sancto Mab. — c) Augustino, Ámbrosio 4.
— d) pignera Sp. 1, 2. — e) cripta 4. — f) adquirendis Sp. 1, Mab.
— g) etiam omis par Sp. 1, 2. — h) tepetis 4. — i) jam 4. — j) eccle-
siam Scabelliuillae A.
1. Voy. 1l. IV, chap. 4.
2. Guillaume II, le Bàtard, succéda en 1035 à son pére Robert le
Magnifique, mort à Nicée le 2 juillet.
921 LIBER IV, CAP. XIX
nescio arte moliebatur. Qua occasione memorabilis Gervinus
Neustriam vadit, ferens secum chirographum, quod super
deditione ejusdem ecclesiae" marchio Richardus confecerat,
volens eam veraci assertione et cartae testimonio nobis
derationare; simul et exoraturus praefatum ducem Guillel-
mum, ne quod? sui antecessores donaverant, ipse sancto
Richario pateretur auferri. Àt comes memoratus, valde eum
pro sua sanctitate diligens et honorans, ei per omnia favit,
ecclesiam ipsam terris ampliavit, et ei super ejus perpetua
stabilitate tale confirmationis testamentum fieri jussit.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Guillelmus
gratia Dei Northmannorum* dux, omnibus catholicae Eccle-
siae filis, quibus est cura animae et corporis. Cupimus no-
tum fieri omni futurae posteritati, quomodo ecclesiam Sca-
belli-villae* pro salute animae meae, Sancto Richario perpetuo
habendam | firmaeerim censura. auctoritatis? nostrae. Cum
calumniaretur abf abbatissa Villaris- Monasterii, et ab abbate
fuissem conventus monasterii Sancti Richarüi, Gereino ipsot
nomine, causam" hujus negotii ipso eodem coram primatibus
curiae meae explicante, sibi jure competere antecessorum
meorum donatione, judicio eorum decernente, tali tenore
reddidi. Data insuper credulitatis gratia mea fide, ut dein-
ceps sub mea advocatione liberam teneret, sicut! acceperat a
meo aeo et patre. ÁAdeerteram enim illorum qui causam
noverant, narratione suggerente praebendarium pro hoc
beneficio in memoriam nostri debite illis interesse. Unde ne
nostra confirmatio alicujus futurorum temeritate cassaretur,
et nos meritum amitteremus, hujus testamenti litteras! cons-
cribere fecimus.
Actum hoc anno dominicae Incarnationis MXLVIII, apud
Argentulum, an Kalend. Novembris.
Hujus rei testes sunt idonei: Storinstingus, Richardus
a) ecclesiae ejusdem 44. — b) que 44. — c) Normannorum $p. 1, 2.
— d) Scamellivillae Sp. 1, 4. — e) authoritatis 44. — f) ab omis dans
A. — g) ipso omis par Sp. 1, 2. — h) causa 4. — i) sicuti 4. —
J) literas A. :
LIBER IV, CAP. XX 225
filius ejus, Yeo* de Belismo, Arnulfus nepos ejus, Rodulfus
Taxo!.
Guillelmus comes cum a domno* Gervino hujus rei causa
expetitus fuisset, magnopere ipsum deprecatus est abbatem,
ut de sancti Vigoris episcopi corpore, quod, Dei gratia
praeunte, nostris olim fuerat sedibus illatum, aliquid sibi
impertiretur, et nisi abbas id se facturum spopondisset,
jam dictam ecclesiam, ut dicitur, vere amisisset, dum comes
Ipse magis propinquae suae et affini maluisset illam cedere,
quam cuilibet alio condonare; siquidem eadem abbatissa
parentilitate ejusdem ducis illustrabatur.
CAPUT XX.
IrEM DE sANCTO VIGORE ASSERTIO.
Verum quia nunc de sanctissimi pontificis corpore mentio
incidit, operae pretium? remur istic narrare veredicam asser-
tionem, quam ipse beatus praesul, Domino nobis consulente,
patravit. Enimvero in gestis domini? et sancti Ángelranni
invenitur? qualiter ipse magnificus abbas de ejusdem sancti
corpore certus sit effectus; et quod' libellum vitae illius a
Neustria deferens, et ex eo gloriosi ejus transitus diem
a) Ivo A4. — b) Rodulphus 44. — c) domino 4. — d)operepretium 4.
— e) domni Sp. 1, 4. — f) qui 4.
1. Argentel, com. de Manerbe, caut. de Blangy (Calvados) ? 30 octo-
bre 1058. Le premier de ces témoins est appelé « Willelmus cogno-
mine Sorengus » par Guillaume de Jumiéges (livre VII, c. 13-14). Ses.
fils, dont Richard qui souscrit ici, périrent peu aprés tués par les
paysans normands qu'ils ranconnaient (ibid )). Arnoul, sire de Belléme
et comte d'Alencon, fils de Guillaume II, périt étranglé peu apres.
Yves de Belléme, son oncle, était évéque de Seez, et devint à sa mort
comte d'Álencon. Sur Raoul Tesson, voy. Licquet, Hist. de la .Vor-
mandie, 1I, 115, 136 (Rouen, 1835, 2 vol. in-8).
2. Voy. 1. IV, chap. 5; cf. l. III, chap. 28.
15
226 LIBER IV, CAP. XX
agnoscens, natalem ejus coli statuerit. Hoc itaque statutum
ad haec usque quae disserimus, gloriosi Gervini tempora
permansit, qui Domini timore sanctorumque vigens amore,
multa in divino cultu circa nos melioravit. Evenit itaque
ut revolutio annua sancti Vigoris festum referret, quod fra-
tres juxta morem a domno Ángelranno quondam statutum
procuraverunt. Forte tum absens erat abbas Gervinus, fra-
trumque custodiae invigilabat prior, nomine Regneguardus*.
Is igitur Regneguardus* ipsa nocte qua fratres sancta solem-
nia exihebant, infirmitate. corporis aliquantula detentus,
solemniis deerat, et strato decubans pigrius dormitabat
(alias autem vir bonus erat, castus et timoratus). Ecce autem
dormienti ei adest venerandae proceritatis summique deco-
ris persona, pontificale schema? praetendens, satisque dul-
citer ait Regneguardo* : « Quid hic jaces et meis solemniis
non interes? » [lle pavitans ob personae excellentiam,
sciscitatus tamen hoc dedit responsum: « Domine, ait,
quia infirmus sum ». Subsecutusque: « Quis, inquit,
domine, es tu? » — « Ego, ait, sum Vigor Bajocensis ec-
clesiae episcopus. Surge, sanus esto, et meis solemniis.
interesse festina. Dicito autem abbati tuo et fratribus quia,
cum Domini nostri? bonitas meum corpus hic haberi con-
cesserit, et ego hoc volo, mea festivitas amplior quam sit
deberet fieri. » His visu audituque perceptis, monachus sanus
exurgit, chorum petit, atque cum caeteris altos, ut poterat,
pro laude sancti cantus emittit: mirari fratres, et, quia illa
hora loquendi ausum denegabat, facto mane, rei ordinem
quaerunt. Ille visionem refert, fatur salutem, recitat impe-
rata. Gaudent omnes, atque ad amorem sancti visceraliter
accenduntur. Revertenti abbati omnia recapitulantur, et ille
qui sine aliqua hujusmodi occasione multas aliorum sancto-
rum festivitates exaltaverat, sancti Vigoris festum deinceps
coli celeberrime mandat.
a) Reguegardus Sp. 1, Regnegnardus .4. — b) scena (sic) 4. —
c) Reguegnardo Sp. 1, Regnegnardo 44. — d) Christi A.
LIBER IV, CAP. XX 221
Fuorcanpvus!.
Festa. dies patris rutilat celebranda Vigoris, :
Patrem Bajocas, quem fratrem gaudet Atrebas.
Hujus grata Deo genitrix, generosa virago,
Pignore de tanto capit assertore superno
Natum quem gestat*, benedixit diea potestas,
Sacraveitque sibi, cuncto sacravit et orbi.
Nascitur ergo puer forma speciosusP, et alter
Fit Samuel, Domino condignus ab ungue tenello.
Moxque jugo Domini subclinat* lenia colli.
Inferturque gregi monachus puer Atrebatensi?.
Proficiens cunctis patribus, profecit ab illis,
Inclytus ille puer, cunctis subjectus oranter,
Jam quiddam? majus meditatur tyro beatus,
Fiat ut a patria peregrinus cum patriarcha.
Exulat ergo procul hic seminiverbius exsul,
Tendens ad populum sibi caelitus insinuatum.
Urbs est Bajocas, quam prisca Neustria monstrat,
Hanc adit ut doceat quos impius'error habebat,
Gratia virtutum Christi comitatus alumnum;
Quaeque docendo monet, signis probat, actibus implet.
Viribus exsangues" reparavit, depulit angues,
Ad superos eita functum traxit prece fusa.
His populus visis, se sacris devoeet undis ;
Hancque Deo prolem per sacri fontis honorem,
Sancte Vigor, generas; sacras cui! soleimus odas,
Flammarum domitor, qui mundi comprimis ignes,
Ne nos exurant, flammas compesce gehennae.
a) gestas 4. — b) pretiosus 4. — c) sublinat A4. — d) Attrebatensi
4. — e) quoddam Sp. 1. — f) monstras Sp. 1, 2, A4. — g) adiit 4. —
l) exangues 44. — i) quas 4. |j
1. C'est Folcardus qui composa vers 1050 les vies de saint Ouen et
de saint Bertin. Mabillon, Acta, saec. I1, t. I, 104.
998 LIBER IV, CAP. XX
Marchio vero Guillelmus, misso ad nos monacho de monas-
terio Cerasiaco, nomine Guarino, unum sancti episcopi de
dextero brachio os promeruit, quod apud idem monasterium
Cerasiacum infinita venerabilitate colitur. Est autem idem
locus in territorio Bajocasinensium situs, ex quo vir Domini
Vigor episcopus, ut in vita ejus legitur', dum adhuc in
hujus peregrinationis exsilio moraretur, immanem effuga-
vit anguem, et ob hane virtutem traditus est sancto viro
locus, in quo nunc etiam servorum Christi congregatio habe-
tur. Cum itaque monachi ibidem degentes cum ineffabili
gaudio sanctissimi sui patroni reliquias ovanter excepissent,
voluerunt experiri utrumnam vere illud os de sancti Vigoris
corpore fuisset; sciebant autem quod inter alia dona virtu-
tum, quibus fulserat semper, immo? fulgebat, hoc quoque
excellentius obtineret, quod nullomodo ignis ardore laedi,
aut comburi posset. Itaque struem lini*, quod* scilicet
facile nimis incenditur, faciunt, et brachium illud .sanctis-
simi* pontificis superponunt; deinde linum? desuper con-
gerunt, et ita aridam et tenuem materiem igne supposito!
inflammant, et licet Deus omnipotens in sui servi merito
tentandus non fuisset, eosdem tamen fratres, qui non quo-
libet vítio, sed certitudinis capiendae gratia id fecerunt, mi-
raculi ac virtutis eventus non fefellit ; nam non solum sancti
dexteram ignis ille non laesit, sed etiam linum* quod fuerat
appositum ab igne permansit intactum. Sic fratres illi de pa-
tris pignore certi facti sunt. Necdum post hoc factum octo
fluxerant dies, cum ecce homo daemonio* plenus, eorumdem"
fratrum miseratione aquam, ex quo forte illud beatum os
fuerat lotum, accepit ; qua bibita, salutem corporis et liberta-
tem recepit et deinceps inimici infestationem non pertulit.
Haec quidem duo miracula per sancti Vigoris reliquias a
nobis illuc relatas, apud Ceresiacum monasterium Christus
a) imo Sp. 2, A4. — b) ligni 4. — c) que 4. — d) sancti 4. —
e) lignum 4. — f) subposito Sp. 1. — g) demonio 4. — hh) eorun--
dem Sp. 1, A.
1. Cap. 5. Bollandistes, Acta Sanct., Nov., t. I, p. 300-301.
LIBER IV, CAP. XXI 229
dominus peregit. Post aliquot autem annorum spatia, convo-
catis honorificis viris, episcopis scilicet et abbatibus, Ger-
vinus pater ejus sacratissima membra de ea capsa, in qua
a tempore Ingelardi* abbatis pausaverant, abstulit et per
manus pontificum convocatorum populo fideli demonstravit ;
deinde in aliam auro et argento paratam reposuit honorifice,
ut decebat tantum Dei confessorem. Haec vero translatio
beati corporis xi. Kal. Aprilis facta est; quae dies omni?
anno Quadragesimalis jejunii ambitur religione, quod divino
nutu factitatum credimus, ut tunc populi fideles sanctissimi
pontificis ossa videre meruissent, quando strictioris ac per
hoc purioris vitae sacrificium Deo obtulissent.
CAPUT XXI.
Dx courrisvus PoxtivonuM, ET DE viLLIs PonTA ET Nocuzsniis.
Igitur post relationem necessarie de sancto Vigore ha-
bitam, ad nostri Gervini acta recurramus, et quomodo vil-
lam, quae dicitur Portas, noster locus habuerit, paucis
perstringamus. Ác primum, quoniam dono Pontivorum co-
mitum illam meruimus, dignum putatur ut eorum series bre-
viter intimetur. Quo primum igitur tempore Pontiva patriola
munitionibus castrorum aucta est, ablatis? monasterio Cen-
tulo tribus oppidis, Abbatisvilla, Sancto Medardo, et Incra,
et his castellis effectis, in eorumque stipendia multis aliis
Sancti Richarii villis et reditibus ab Hugone rege' praero-
gatis, nostra haec provincia non comite utebatur, sed regiis
militibus hine inde praepositis conservabatur. Anteriori
tamen tempore a plerisque nostris abbatibus comitis nomen
gerentibus plerumque fuerat defensata. Verum quoniam hi
a) Engelardi 4. — b) düi 4. — c) abbatis (sic), A.
1. Cf. 1. III, chap. 27, p. 161-162.
230 LIBER IV, CAP. XXI
moderno tempore dispositi non omnes castrorum municipes
vel domini existebant, ob hoc reliquis paribus suis Hugo
Abbatensis! fortior factus est, quia et castelli fretus muni-
tione absque timore quaelibet efficiebat, et reliqui, si quid
conabantur, non habentes refugium facile succumbebant.
Attamen huic nunquam comitis nomen accessit, sed erat illi
insigne quod Sancti Richarii vocabatur advocatus. Quae res
etiam plurimum ei* contulerat fortitudinis, dum, advocationis
obtentu, Sancti Richarii villarum reditu et rusticorum servi-
tio utebatur. Hic postquam absque nomine et dignitate co-
mitis mortuus est, successorem habuit filium nomine Àn-
gelrannum. Hic quoque nomine advocati contentus fuit,
donec Boloniensem comitem praelio interimens, et ejus
relictam sibi in matrimonio copulans, a comitissa uxore
nomen comitis vindicavit?. Angelrannus itaque assumptum ^
sibi comitis nomen in posteros transmittens, post longae-
vam aetatem moriens, reliquit honoris et nominis here-
dem nomine Hugonem?: qui, post expletum vitae tempus,
dum morti proximum se videret, supradictam villam, quae
dicitur Portas, delegavit Sancto Richario, optans ut, pro
remedio suae animae, monasterii nostri usibus serviret. Ge-
nuerat vero quatuor filios; quorum primus nomine Ángelran-
nus, homo formae mirabilis qui patri succedebat, in die
depositionis ejusdem patris sui, jam dictam villam sancto
contradidit, talem deditionis confirmans testimonii char-
tam* :
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis. Eso Ángelran-
nus gratia Dei comes. Compertum fieri volo omnibus Eccle-
siae Dei filiis, tam praesentibus quam futuris, quod. pater
meus, comes scilicet Hugo, adhuc vivens sed diem mortis
extremum trahens, pro suae remedio animae villam, quam
a) ei omis par A. — b) assumtum Sp. 1, .4. — c) cartam 4.
1. Cf. plus haut, chap. 12, p. 206.
2. Ibid.
3. Enguerrand I*r mourut aprés 1045 et eut pour successeur son fils
Hugues II. Cf. p. 190, note 1.
LIBER IV, CAP XXI 231
possederat solidam, Portam nomine, Sancto Richario dedit
perpetuo habendam; ea scilicet ratione, ut nullus suorum
successorum amplius ullos respectus vel parvas, vel magnas
consuetudines ab ea expeteret, quatenus" tota cum Suts
reditibus sancto, et fratribus inibi manentibus deserviret.
Unde hujus donationis chartulam^, abbate Gereino petente,
conscribi fecimus, et signo nostro nostrorumque fidelium
sienavimus.
$. Angelranni comitis. S. Godefredi. S. Oylardi. S. Ro-
berti. $. Bernardi. S. Gualteri*. S. Gerardi. S. Ingelranni.
Facta est haec traditio super altare Sancti Richarüi die
sepulturae Hugonis comitis, xu Kal. Decembris, ab Ingel-
ranno filio ejus, cum optimatibus suis, praesente" domno
pontifice Fulcone!, qui illico exoratus a fratribus, et ipso
comite sugserente, sub excommunicatione interdixit, ne ali-
quis amplius in illa eilla neque per eim, neque per depreca-
turam, neque per advocaturam, de* omissis consuetudinibus
amplius aliquid* expeteret?. Huc usque chartaf.
Praeterea quidam miles, nomine Gualterus, quem? vulgus
vocitabat Tirel"?*, villam Sancti Richarii. dictam Noguerias
sibi volens vindicare!, post illa omnia, quae supra scripta*
sunt tempore domni! Ángelrauníi gesta fuisse de hac eadem
villa a rege Henrico et a perfido Hucberto*, cujusdam quasi
justitiae rectitudine sibi eam deberi ex aliquo successionis
jure adstruebat ; talique ratione suam colorans avaritiam vil-
lam invasit, tenuit, et per aliquod tempus, fratribus eum ex-
communicantibus, sibi usurpavit. Verum cum ei suggererent
a) quatinus 44. — b) cartulam 74. — c) Gualderi 4. — d) presente
Sp. 1. — e) aliquid de 4. — f) carta 44. — g) quel 4. — h) Tyrel 4.
— i) vendicare 4. — j) domni Sp. 1. — k) Hucuerto 4.
1. Foulques II, évéque d'Ámiens de 1030 à 1058, fils de Dreux I*r,
comte d'Ámiens et du Vexin.
2. Saint-Riquier, 20 novembre 1052. Enguerrand II ne survécut
qu'un an à son pere Hugues IlI,et eut pour successeur son frére Gui I*tr.
3. Sans doute Gautier Ier, comte de Hesdin, contemporain d'En-
guerrand. La signification de « Tirel » est obscure. Ce mot signifie
peut-étre tenaille ou marteau.
4. Voy. plus haut, chap. 7, p. 192.
232 LIBER IV, CAP. XXI
amici illam excommunicationis sufferentiam animae mortem
illi operari, tandem, Deo se respiciente, aliquatenus? cessit
et quandiu ipse vel ejus conjux? viveret, sibi medietatem
retinuit, medietatem sancto restituit, post suum obitum
integerrimam in sancti jus eam redire statuens. Pro qua
ratione venerabilis pastor scriptum chirographum?" archivis
nostris reposuit, quod! ita se habet:
I nomine sanctae et indieiduae Trinitatis. Ego frater
Gervinus, abbas monasteri sanctii Richarii, notum volo omni-
bus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus, quos in adoptione filio-
rum per sanguinem suum, perque sanctificationem baptis-
matis fratres sibi adoptavit Christus, quia miles quidam
Walterus*, quem vano cognomine Tirellum plerique appella-
mus, Noguerias!, eillam sancti Richarii, jamdudum diu a
praedecessoribus nostris possessam, et nobis jure haeredi-
tario traditam, malitiose ineasit, ineadendo subripuit, ac
subripiendo sub anathematis obligatione aliquamdiu deti-
nuit. At5 tandem, contradicentibus amicis et injuriam hanc
in perniciem animae suae crebro referentibus, victus erubuit,
et insanae cupiditatis malitiam deserens, a. sancto Richario
atque a fratribus veniam expetivit. Redditaque villa, et con-
donata nobis olim fundata capella, absolutionem excommu-
nicationis cum praesente uxore sua Ermina?, terrae pros-
tratus accepit ita. dicens, et! causam componens, ut praefata!
capella sicuti sibi vel suis hactenus sine quolibet synodali*
respectu desereiens permanserat, ita. per futura saecula sub
eadem libertate persistat.
Acta sunt haec vix. Idus! Octobris, anno Domini MLIII,
indictione vi, anathemathis confirmationem eodem milite
cum aliis subnotatis testibus respondente, ne quis ex illo
die pro quacumque occasione, aut ex progenie eorum, vel
alicujus horum incitatione, auderet temerarius hanc sibi
a) aliquatinus A4. — b) conjunx Sp. 1, 4, Mab. — c) chyrographum
A. — d) qui A4. — e) Valterus 4. — f) Marcherias 4. — g) ac 4. —
h) Hermina 4. — i) et omis par Sp. 1, 2, Mab. — j) prefata Sp. 1. —
k) Sinodali 4. — 1) septimo idus 4, 8 Idus Mab.
LIBER IV, CAP. XXI 299
pillam ulterius usurpare. Ego Gereinus, nostrae etiam reli-
gionis presbyteri, cum diaconibus simulque hujus institu-
tionis monachis, ex auctoritate" Dei patris omnipotentis et
beatae Mariae semper virginis et beati Petri, apostolorum
principis, damnamus et in perpetuo anathematizamus omnes
qui ex praesenti die voluerint hujus redditionem villae, et
donum atque libertatem capellae aliquo ausu rescindere,
aut demere, seu contradicere. Amen.
Hujus rei testes fuerunt: Odo, Alulfus, Hugo BoquelsP,
Boso, Oylardus, Hugo Sanctae* Mariae, poselinude Alelmus,
item Odo, regnante Henrico, rege Francorum, anno xxi.
In sanctissimi patris et patroni nostri Richarii gestis
assignatur quod? rex gloriosus Dagobertus, ejusdem sancti
orationibus se committens, donaverit illi terram, vocabulo
Campaniam'. Hanc domini? Gervini antecessores cuidam
concesserant Ágenardo!, ut* quamdiu vixisset firma manu
possideret. Hic accessit ad dominum Gervinum abbatem,
postulans ut eam quam ipse tenebat terram duo filii sui
permitterentur tenere post mortem suam ; quibus mortuis,
Ecclesia quae sua erant digne rehaberet. Annuit ei venera-
bilis abba, et hac de causa talem composuit cartulam
jure stabilitatis : |
In nomine sonctae et individuae Trinitatis. Gereinus, pro-
pitiante divina gratia, Centulensis monasterii abbas. Omni
reliesioni christianae notum fieri cupimus quod. quidam vir
fidelis, Agenardus eocabulo, a. nobis petierit ut omnem ter-
ram possessiunculae', quae Rebellis-mons | dicitur, quam
tenebat solummodo in vita sua sub manu firma cum redái-
tione census, et terram de Valeriis totam cum adjacenti non
a) authoritate 4. — b) Boguels 44. — c) sancte d 1. — d) qui 4.
— P domni Sp. 1. — f) Aginardo 4. — g) et Sp. 1. — h) domnum
Sp. 1. — 1i) possessiuncule Sp. 1.
1. Dans la Vita Richarii, c. 41, on voit bien Dagobert donner au
saint « aliquid de censu suo ad luminaria domus Dei », mais ce bien
n'est pas nommé. (Mabillon, 4cta, saec. I], 195; Bolland., Avril,
t. III, p. 445).
-
231 LIBER IV, CAP. XXII
grandi sylea, simul etiam addita et quarta parte curtilü
Floherimanso*, tam sibi quam suae conjugi, Hildesendi"
nomine, cum duobus eorum filiis, Gueneranno* scilicet et*
ÁAnschero*, tenendam concederemus. 4nnuimus ergo illi
quod petierat, acceptis ab eo testibus certissimis, ita. dun-
taxat, ut ipsi solummodo in vita sua habeant et in solemni-
tate sancti füicharii, quae celebratur vi1 Idus Octobris, cen-
sum 1v solidorum persolvant. Post decessum vero ipsorum
terra ad nos meliorata redeat. Unde illis hanc chartulam! |
conscripsimus, signoque nostro nostrorumque fidelium obfu-
mavimus.
Signum Gereini abbatis. Sign. Algisi. Sign. Heriberti.
Sign. Ingelranni. Sign. Dominici. Sign. Oylardi laici. Sign.
Bosonis. Sign. Odonis. Sign. Rodulfi. Sien. Guidonis archi-
diaconi.
Actum hoc monasteriot Sancti Richarii viu Idus decem-
bris, regnante Henrico rege, anno regni illius xvi*'.
CAPUT XXII.
Dg virLis REDEMPTIS, ET DE ALTARIIS A (GUIDONE EPISCOPO
DONATIS.
Interea mortuo rege Francorum Henrico, post annos sui
regni xxvi, Philippus adhuc puer regiae! dignitatis cul-
mine jam suscepto a patre, regendi posse et scire nondum
habens?, Balduino, Flandrensium comiti, custodiendus cum
a) Floherimenso 4. — b) Hudesendi 4. — c) Guerenanno 4. —
d) et omis par A. — e) Anseuero 4. — f) cartulam 4. — g) mírij 4.
— h) XXVI A. — 1) regie Sp. 1.
1. Saint-Riquier, 6 décembre 1046. L'archidiacre Gui qui souscrit
ici est le futur evéque d'Amiens. Cf. plus haut p. 216, note 1.
2. Henri Ier mourut à Vitry-aux-Loges, prés Orléans, le 4 aoüt 1060
(et non le 29). Voy. Sehnée, Positions des Théses de l'Ecole des
LIBER IV, CAP. XXII 235
regno traditur. Quo regnum moderante, Gualterus? miles,
filius Hugonis regii buticularii, terram quamdam? in Vim-
maco pago sitam nobis subripere voluit. Et quia potens
erat, nec ex^ adverso ei resistere in promptu habebatur,
sollicitus! pastor Gervinus verens ne Ecclesia? declaratum!
praedium amitteret, maluit virum pecunia lenire quam itate-
nus tanto damno multari*5. At ille non tam pecunia illectus
quam sancti viri prece veneranda coactus, postulanti gratiam
tribuit, et ne ipse vel quilibet alius eamdem? terram sancto
loco deinceps demere posset, testamentum inde fieri popos-
cit 1n haec verba:
In nomine sanctae et indieiduae Trinitatis. Ego Gervinus
gratia Dei Centulensis coenobii abbas. Notum volo fore sanctae
Dei ecclésiae fidelibus, praesentibus atque futuris, quod
quidam miles, nomine Gualterus, filius Hugonis pincernae
regis, clamavserit super nos quamdam! terram in pago Vim-
macense sitam, quae Filcarias! eocatur. Nos vero ejus cla-
malioni justa ratione respondentes, tortidudineque* ejus
eeacuata, sumptis a nobis centum denariorum solidis, supra-
dictam terram in usibus fratrum perpetuo habendam sancto
Richario quietam reddidit. Et ut haec consentio inconeulsa
permaneat, signa fratrum nostrorum atque fidelium anno-
tare decreeimus.
Signum Gervini abbatis. Sign. Insgeleri. Sign. Algisi!.
Sign. Ánscherici". Sign. Framerici. Sign. Anscheri" militis.
Sign. Odonis. Sign. alterius Odonis. S. Adelelmi. Sign. Ilgerü.
Actum monasterio Centulo, w Kalend. Septembris, re-
gnante rege Philippo anno 1v'.
a) Galterus 4. — b) quandam Sp. 1, A. — c) ex omis par 4. —
d) solicitus Sp. 1. — e) ecclesia omis par A4. — f) declaratum omis
par Sp. 1.2. — g) mulctari Mab. — h) eandem 4. — i) quandam Sp.
1, 4. — j) Fucarias 4. — k) fortitudine (scc), 4. — 1) Aligisi 4. —
m) Auscherici 4. — n) Auscheri A.
Chartes, 1891, p. 50. Philippe I*t avait été sacré roi un an avant la
mort de son pere, le 23 mai 1059. Baudouin V, comte de Flandre, qui
fut tuteur du jeune roi, avait épousé Alix, scur de Henri Ier.
1. Saint-Riquier, 29 aoüt 1063 ou 1062.
236 LIBER IV, CAP. XXII
Non multum fuerat tempus elapsum, cum pervigil ac
sollicitus provisor Gervinus, qui et verus Ecclesiae filiorum
amator et custos jugiter exstitit*, precibus aggreditur comi-
tem Guidonem, orans ut de villa quadam, quae olim qui-
dem nostro servierat monasterio, sed ante aliquos annos ab
ipso comite seu ab aliis militaribus viris nobis tulta fuerat,
aliquem misericordiae respectum penes locum sanctum
habere non abnueret. Quod ergo dominici amoris instinctu
agebat non poterat esse cassum, propria divinitate : nam
comes assensum ex aliquanto praebuit, placatus non tantum
beati viri prece, verum etiam Ecclesiae munere. Igitur ex
his quae illo tempore sancto Rüchario reddidit, tale confec-
tum est scriptum.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Eso Guido
comes Pontivae patriae, exoratus a domno Gervino abbate,
annuentibus proceribus meae provinciae, in praesentia regis
Philippi marchionisque Balduini, necnon etiam principum
regalis palatii, reddo Sancto Richario quartam partem villae,
que Ultrabaiz vocitatur nomine. Omnes nihilominus impen-
siones advocationis meae, quas in supradicta accipiebam villa,
perpetuo habendas Sancto Richario, abbati, monachis con-
trado jure, accipiens ab eis aliquantulum pecuniae, xx? vide-
licet denariorum libras et quinquaginta boves. De fioberto
etiam, qui adeocationem ejusdem villae ex mea olim tenue-
rat parte*... Et si quis qualibet occasione in praedicta. villa
quidquam studuerit vindicare*, spondeo me pacem sanctae
facturum | ecclesiae. legitur consentio praesentis chartae*
a) extitit Sp. 1, 4. — b) viginti 4. — c) il doit y avoir ici quelques
mots omis. — d) vendicare A. — e) cartae 4.
1. Gui Ie*, comte de Ponthieu, frére d'Enguerrand lI (mort en 1053).
Il joua un grand róle de son temps, assisla au sacre de Philippe Ier,
ainsi que l'abbé Gervin, arma chevalier Louis VI en 1097. Ce fut lui
qui fit prisonnier Harold, jeté par un naufrage sur les cótes de Pon-
thieu, en 1062; mais il dut le remettre aux mains de Guillaume de
Normandie, dont il avait dà reconnaitre la suzeraineté dés 1059. Il
prit part à la conquéte de l'Angleterre. Il mourut le 13 octobre 1100.
Louandre, Z/ist. d Abbeville, I, 117-129.
2 c6 -A -" -— "e
LIBER IV, CAP. XXII 231
quatenus? stabilis valeat persistere, auctorali roboratur
signo dextrae? regiae |.
Designantur in ordine testes idonei, qui huic assertioni
interfuere : S. Balduini jueenis comitis. S. Frederici. S. Bal-
drici. S. Rodulfi*. S. Horiconis. S. Anscheri*. S. Oylardi.
S. Godefridi. S. Richoguardi*. S. abbatis Gervini. 8. Inge-
leri tunc temporis decani. S. Saxoguali'. S. Walterii*.
S. Odonis militis. $. Dudilonis. S. Bosonis.
Actum est hoc anno regis Philippi imperii v1, Incarnationis
dominicae MLXVII, ind. vi, epacta ni, concurr. vi.
Quicumque haec quae supra praetitulaeimus dissolvere
voluerit, a Deo patre omnipotente, et sancta Dei genitrice
Maria et omnilus sanctis maledictus sit et excommunicatus.
Amen. Fiat, Fiat. Huc usque charta*. |
Regi Anglorum Hetguardo' Gervinus semper carus et
venerabilis fuit, et ab illo si ejus fines intrasset mira hono-
rificentia attollebatur. Quique rex, si eum in aliqua vel
pro aliqua loci nostri necessitate angustiari comperisset,
munificus valde in succurrendo, omni remota excusatione,
existebat. Regina etiam conjux! ejusdem, nomine Edith, satis
superque Gervinum pro suae merito sanctitatis diligebat et
venerabatur, et juxta mariti exemplum admodum liberalis,
si aliqua :;petiisset!, libens conferebat. Quadam vero vice
accidit ut abbati, nuperrime terram illam ingresso, osculum
salutationis et pacis regina porrigeret; quod ille gratia con-
servandae sinceritatis abhorrens excipere noluit. At* illa*
ferox, videns se reginam spretam a monacho, nimis moleste
tulit, et quaedam quae ut pro se orasset illi donare statue-
rat irata retraxit. Verum marito idipsum increpante, quod
abbatem tam religiosum pro non infracto rigore odio insequi
voluisset, et alus honestis viris nM non esse
a) quatinus 44. — b) dextre Sp. 1. — c) Rodulphi A4. — d) Auscheri
A. — e) Richognaldi 4. — f) Ew Á. — g) Walteri Sp. 1, 4. —
h) carta 4. — i) conjunx Sp. 1, 4, Mab. — j) petisset .4. — k)et
ille 4.
1. Il s'agit d'Edouard le Confesseur (1052-1066).
238 LIBER IV, CAP. XXII
odiendum* hominem, qui sic Deo se mancipasset, ut ne
reginae quidem osculo se pateretur contra ordinem mulceri,
placata est regina, et hujusmodi factum non solum in illo
non vituperavit, sed, magnae laudis attollens praeconio, in
sul regni episcopis vel abbatibus talem manere consuetudi-
nem deinceps conquesta est. Multis ergo honoribus et donis
eum fulciens*, remittebat onustum ; hoc solum ab eo repos-
cens, ut tempore orationis inter benefactores computari
mereretur. Uxor etiam ipsius regis donavit ei amictum valde
pretiosum, auro et lapide pretioso mirifice decoratum, quem
abbas detulit in nostrae ecclesiae thesaurum.
Postea autem cum contigisset Ambianorum pontificem
Guidonem * hunc vidisse amictum, nimia ejus pulchritudine
et pretiositate illectus?, rogavit abbatem, ut isdem ecclesiae
matri Àmbianensi transmitteretur amictus, pro illius con-
cambio ecclesiae Sancti Richarii duo altaria perpetim ha-
benda se velle dare affirmans. Et* amantissimus vir ejus
precatibus assentire ratum judicans, jam dictum amictum
episcopo et ecclesiae sanctae Dei genitricis semperque vir-
ginis Mariae tradidit, et in sui juris potestatem duo altaria
recepit, consensu' et concessu totius ecclesiae Ambianensis,
quorum unum est in villa nostra Árgubio, alterum in villa
que Monshelisi nuncupatur. At ne posteritas succedentium
abbatum eadem perderet altaria, prudentissimus Gervinus
ab episcopo obtinuit inde fieri testamentoria dictitia, quae
ita se habent :
Guido Dei gratia. Ambianensium episcopus, praesentibus
ac futuris fidelibus mundanae conversationis tranquillam
peregrinationem | et caelestis$ praemii jocunditatem. Quo-
niam posterorum notitiae facta praesentium litteris" narran-
tibus melius innotescunt, placuit nobis caritati vestrae ma-
nifestare qualiter Sancti Richarüi ecclesiam quorumdam!
0) audiendum 4. — b) Sp. 1 et Mab. proposent de suppléer rex
avant remittebat. — c) Didonem 4. — d) electus (sic) 4. — e) ut A.
— f) et consensu 4. — g) coelestis Sp. 2, 4. — h) literis 4. —
i) quorundam 5p. 1, .4.
LIBER IV, CAP. XXII 239
altarium dono augmentaeerimus ; Gereini enim abbatis sup-
plicatione, altaria villarum Argubiü* et Montis-Elisii', super
quibus Ratbodo" et Hugo personae habentur ; qui quamdiu
virerint ecclesiasticam | redituram in. statutis temporibus
Sancto reddent Richario, consensu archidiaconorum Joannis
et Balduini condonamus ; tali quidem pacto, ut post eorum
excessum clerici qui ecclesiastica debita nobis et nostris
successoribus soleant, personaliter ibidem ab abbate consti-
tuantur, illisque obeuntibus, alii vice illorum subrogentur.
Hoc praesentia clericorum | nostrorum corroboramus, et
apud successores nostros ratum esse deposcimus.
Sed his ita definitis, ad comitem paulisper veniamus Gui-
donem. Qui cum fuerit comitis Hugonis filius, et post Angel.
rannum fratrem, quem supra de villa Portas vice patris
donationem fecisse retulimus Northmannorum* dolo occi-
sum, patriae comitatem receperit", ac per hoe advocatus
quoque noster haereditarie sit effectus, villa sancti Ru-
charii et earum colonos nimie affligebat, extorquens et aufe-
rens pecunias et substantiolas eorum. Cujus injustitiae et
impietati pius pater occurrens Gervinus, hortabatur et exo-
rabat, uti non tam durus circa Sancti Richarn famulos per-
maneret, et qui advocati sumptus et nomen tenebat, ne
tam pessimus praedo existeret submnonebat. Verum apud
efferam mentem, et culmine potestatis elatam, seu rapaci-
tatis studio sauciam, justa supplicatio parum valebat, nisi
forte pecuniae summa ejus duritiae contrairet, qua facile
est terrenorum corda ocius leniri. [Interea haec? aliquando
precum? ejusdem patris fuit summa, ut quamdam! valde
2) Augubii 4. — b) Radbodo 4. — c) Normannorum Sp. 1, 2. —
d) hoc 4. — e) pretium 4. — f) quandam 4.
1. Mabillon déclare ignorer ce qu'est Argubium (Acta Sanct., éd.
Venise, sec. II, 176, soc. IV, t. I, 98-99). Déjà, à la fin du xv* siecle,
Jean de la Chapelle, dans sa Chronique de Saint-Riquier, disait
« apud nos illa ignorantur » (éd. Prarond, 1893, p. 84). Argubium
répond en réalité à 4rgoules (Somme, canton de Rue). J'ignore ce
qu'est devenu Mons-Elisi. L'identification avec Montigny (Somme)
qu'on a proposée est inadmissible.
2. Cf. plus haut p. 230 note 3, 231 note 2, 236 note 1.
240 LIBER IV, CAP. XXIII
gravem redhibitionem?* colonis villae Majoch, pro sancti Ri-
charii amore, ex aliquantulo indulgeret. At ille ad praesens
consensit, et de indulta vel moderata suae advocationis
consuetudine tale testimonium confecit :
Eso Guido, gratia. Dei Pontiveorum comes, notum fieri
volo, tam praesentibus quam futuris, quod Gervinus, Sancti
Richarii abbas, nostram praesentiam adierit, magnopere
deprecans, ut consuetudinem xx» porcorum quam habebam
in villa quae dicitur Majoch, pro Dei et sancti Richarü
amore, alleeiarem, quia valde gravis? erat ipsius villae colo-
nis. Acceptis ereo ab eo centum solidis, concessimus ut nun-
quam amplius ab ipsis rusticis praedicti exigantur porci,
sed pro ipsis? in festivitate sancti Remigii* annualiter persol-
vantur xy solidi, ita tamen ut nemo ministrorum aut servien-
tium nostrorum pro praedictis solidis colligendis supra-
scriptam villam introeat!, sed monachus, cui ipsa* obedientia
fuerit injuncta, in. praefata festivitate praeposito nostro in
Sancto Richario sito studeat deliberare. Et ut ipsi mona-
chi pro statu et incolumitate nostra, simulque conjugis et pro-
lis, obnixius Domini misericordiam deprecentur, hoc confir-
mare? in praesentia procerum nostrorum decregimus.
CAPUT XXIII.
Ds HegrGvAnDOo Er GUILLELMO REGIBUS ÁNGLORUM, ET QUALITER
MARE GEnvINUS TRANSMEAVERIT/.
IIetguardus Anglorum rex decurso feliciter vitae mortalis
spatio, ut creditur, migravit ad aeternam gloriam!. Sed dum
adhuc vivens terreno regno floreret, quidam nobilis, na-
a) redibitionem 4. — b) viginti 4. — c) gravis valde 44. — d) istis
A. — e) festivitates Remigii .4. — f) non introeat 4. — g) ipsa omis
par Sp. 1, 2. — b) confirmari 4. — i) transnauerit 4.
1. Le 6 janvier 1066.
LIBER IV, CAP. XXIII 241
tione Britto", nomine Radulfus^, apud ipsum regem potens
et honoratus', gratia eleemosynae donavit sancto confes-
sori Christi Richario, per manum memorabilis Gervini, ali-
qua praedia et quosdam reditus, quorum summa post modi-
cum notabitur. Postquam autem mortuus est rex Ethguar-
dus, Herioldus* quidam comes regnum sibi accepit contra
fas?, et contra fidem sacramenti quod praedicto regi jurave-
rat, spondens quod pronepoti ipsius regis, nomine Elfgaro ',
regnum cederet absque ullo impedimento. Át cum regni
potestate et fascibus? injuste uteretur, expulso Ethguardi*
pronepote Elfgaro, summus et super omnia potens Deus,
in cujus jussu constant regna terrarum et qui donat ei cui
vult, signo mirabili e! caelo ostenso, destinavit Guillelmum
ducem Northmannorum5 Anglorum regem fieri et quia
veraciter Dei nutu idipsum Guillelmus appetebat, rei pros-
peritate probatum est. Sed quia illius gestorum recens
habetur memoria, nos ea seponentes nostra potius exse-
quamur^.
Ánno regni ejus it venerabilis Gervinus, illa quae superius
meminimus praedia visurus, ad maris ingressum properavit,
quem nominant plebeiales! Guizant ; ubi fuerunt cum illo
tam abbates quam monachi plusquam centum, praeterea
militarium virorum et negotiatorum plurima multitudo.
Qui omnes, mare conscenso, in Angliam transvehi cupiebant.
Februarius tum mensis ducebatur, quem notum est aeris
collisione et ventorum nimietate, pluviarum quoque inun-
datione, ac nivium profusione semper constare querulosum.
Quo etiam tempore saevius perstrepit mare, dum tempes-
a) Brito 4. — b) Radulphus 71. — c) Heliordus Sp. 1. — d) fassibus
A. — e) Etguardi Mab. — f) e omis par Sp. 1, A. Sp. 1 propose en
marge in caelo, Mab. a caelo. — g) Normannorum, Sp. 1, Z. Nort-
mannorum /Mab. — h) exequamur 4. — i) plebiales.
1. C'est peut-étre Raulf, fils de Gautier de Mantes et d'une sceur du
roi Edouard ?
2. Harold, fils du comte Godwin, élu roi d'Àngleterre par le Wi-
tangemot, à la mort d'Edouard.
3. Edgar Atheling, petit-fils d Edmond Cóte-de-fer (frére d Edouard
le Confesseur). Hariulf faitici préter à Harold un serment imaginaire.
16
212 LIBER IV, CAP. XXIII
tatum saevitiam ventorum nimietate continuat. Quindecim
igitur dierum expenso curriculo, dum aequor a suo fervore
non quiescit et desperatur ingressus, statuitur reditus ad
propria, quandoquidem transitu denegato et deficiente
sumptuum copia, ibi amplius morari non poterant. Sane
absque concessu Gervini et licentia, qui sanctitatis odore
cunctos afflaverat, abire non fuit. consilium, sed tanquam
caelestem* consulem et divini juris conscium, facto" con-
ventu interrogant quid sibi esset agendum, qui tamdiu praes-
tolatum non quirent mereri transitum. Adstruunt^ bonum
esse ut redeant, referentes loci illius ariditatem ad tantae
frequentiae non posse sufficere victum. Tunc Gervinus,
tanta desperatione obsessos benigne refovet, hortans ut, Dei
misericordia non diffidentes, sequenti mane festinato veniant
ad ecclesiam, quo divini officit. perfecto ministerio. coram.
Deo humiliati postulent misericorditer commeatum ; deinde
pedibus nudis sancti Petri apostoli, quae vicina erat, petant
ecclesiam, per ejusdem apostoli merita gratia a Christo
quaesituri. Omnibus placet consilium, venitur ad basilicam
archangeli Michaelis ; exhibitis hymnis matutinalibus, vota
proferuntur, et ab unoquoque transire volentium denarius
pro gratiarum actione oblatus est. Quam pecuniam Gervinus
decreto caeterorum in suam redigens sententiam, super
omnes qui aderant quasi principari videbatur, et, empta
cera, duos permagnos ceros conficiens, unum offert archan-
gelo Michaeli et sancto Nicolao confessori, alterum servat,
vovens illum Christi virgini! et Margaretae martyri*, quae
citra mare ecclesiam! possidebat. Hinc jam disposito agmine,
cum e suis monachis unum statuisset praecentorem nomine
Saxogualum, nudis gressibus incedendo, et tales qui Dei
misericordiam exorarent cantus praecinendo, jam dictam
beati Petri apostoli ecclesiam vadunt ; ubi, peracta oratione
et decantatis ab eodem viro honestissimo5 Gervino missa-
a) coelestem Sp. 2, 4. — b) fato 4. — c) astruunt 44. — d) virginis
Sp. 2. — e) martyri Margareta 4. — f) ecclesiolam 4. — g) hones-
tissimo viro 4.
o 0. sua GR RR mts mE
"o
LIBER IV, CAP. XXIV 243
rum solemniis, redierunt, implorata nimiumque flagitata
Christi Domini pietate. Sequentis igitur noctis quiete potiti,
exorto mane coessentes redeunt ad Gervinum, cum ecce,
Dei potentia, sopitum aequor et omni remota tempestate
tranquillum conspiciunt, sicque, Christo actore, conscen-
dentes maria ventorum nullo percelluntur fragore. Tanta
certe fuit pacati aequoris quietudo, ut hodie vento defi-
ciente, oppansa vela vix transferret, quod hesterna quale-
cumque non capiebat remedium. Exeuntes tandem de navi-
bus ecclesiam praenominatae? repetunt virginis, et, reddita
gratiarum actione oblatoque cereo, partes dirimunt, dum
unusquisque quo cupiebat velox divertit. Verumtamen hanc
transeundi celeritatem meritis" Gervini fuisse donatam om-
nes crediderunt et magnis laudibus praedicaverunt.
CAPUT XXIV.
D& HONORE ILLI A REGE COLLATO ET DE TERRIS A liaApULPHO^
DONATIS.
Gervinus igitur tali modo feliciter transvectus, adiit curiam
regalem, annuntiat Christum ejusque mandata, suggerit
mala confiteri, hortatur poenitentiam, suadet pacem tenere,
et omnia imitari quae Deo cognoscuntur placita". Regi
Guillelmo nuntiatur* adesse; qui tanti pendebat eum, ut
quod episcopis et abbatibus negaverat, huic concesserit,
hoc est suum absque dilatione conspectum et illius ad se
sine difficultate ingressum. Rogatur itaque rex ab abbate, -
ut illis quae Ethguardi' diebus sancto donata fuerant Ri-
chario praediis annuat, et suae auctoritatis" praecepto
perpetim habenda confirmet. Aderat et 1s qui eadem contu-
a) prenominate Sp. 1. — b) mentis Sp. 2. — c) Radulfo Sp. 1, 4. —
d) placida 4. — e) nunciatur 44. — f) Edgwardi 4, Etguardi Mab. —
g) sue Sp. 1. — h) authoritatis 4.
2414 LIBER IV, CAP. XXIV
lerat Radulfus? cum filio ejusdem nominis, qui idipsum
regiam majestatem facere precabantur. Igitur abbatis et
amicorum precibus annuens, tale super eis conscribi jussit
edictum :
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Guillel-
mus concessu Dei Anglorum rex, affectu mei profectus in
Domino, et prece compulsus domni abbatis Gerveini, monasterii
Sancti Richarii, quod est situm in pago comitatus Pontiei,
nihilominus quoque hortatu amicorum meorum, Radulfi?
scilicet comitis, necnon et filii ejus Radulfi*, annuentibus
etiam unanimiter meae curiae primatibus, regio more con-
cedo quidquid hi* ambo, videlicet pater et filius, fratrum
praelibati sancti degote concesserunt usibus. Quarum igitur
ecclesiarum vel mansionum, ut cunctis manifestetur cognitio,
dignum duximus in praesenti denomitatim | manifestare
scripto ; haec est : Sancti Richarü terra in Anglicis finibus
sita, a Radulfo comite eidem sancto tradita ; villa eocabulo
Esperlais, ubi habentur hospites xxxvu, qui persoleunt
annualiter unusquisque in Nativitate Domini duos equos
oneratos de brais, a festivitate sancti Johannis Baptistae
usque ad festum sancti. Michaelis tribus diebus omne opus
Domini sui ; caeterum quod. residuum est de anno, semel in
hebdomada erunt ad omne opus quod eis injunctum fuerit.
Habentur inibi sex! carrucae, sylea* optima, terra arabilis
et inculta, prata omnibus nutrimentis aptissima. Est et alia
villa quae vocatur Acra, ubi habentur hospites n, molen-
dina ui, quae soleunt. xxxv oras! denariorum. Praeterea
omnes homines villae melent segetes tribus in hebdomada
diebus, et omnes carrucae" arabunt tribus diebus ad fru-
menta et ad aeenas. Est et tertia villa quae vocatur Cules-
turpo', quae soleit quinque oras denariorum, et carrucis
a) Radulphus A4. — b) Radulphi 4. — c) hii 4. — d) ex 4. —
e) silva Sp. 1. — f) v oras A4. — g) Haec in marge MS.: «Sicut apud
Francos 12 denarii habentur pro solido, sic Angli 16 denarios faciunt
solidum, et ipsum vocant oram » Sp. 1, en marge. — h) carruce Sp. 1.
— i) Cubesturpo Sp. 1, A.
LIBER IV, CAP. XXV 219
suis arant terras tribus ad frumenta et ad aeenas diebus.
Sequitur quarta villa, quae vocatur Achotes*, et alia quae
vocatur Apicheneam* ; ubi habentur omnes praedictae consue-
tudines carrucarum. His jungitur Merefort^, ex qua vin
carrucas duobus diebus* ad frumenta et ad aeenas, et in Au-
gusto xxv homines duobus diebus ad messem metendam
consuetudinaliter dominus eillae habebit. Vocatur villa se-
quens lingua eorum ÁAssuafam*, de qua habetur omnis decima
tam annonae! quam aliarum rerum. List et alia quae vocatur
Guenite, ubi est molendinum unum et syleat, piscatio quoque
optima. Hoc autem iterum iterumque cum interdicto affirma-
tionis affirmo, ne alicujus tyranni ineasione posthac usur-
petur quoeis modo. Haec itaque charta^, ut posteris nostris
immutabilis perduret, regia nostra eam auctoritate! firmamus.
CAPUT XXV.
Dk Locis Umi soLivacus Dowiwo iNviciLABAT.
Haec itaque aliaque perplura modestus pater et sollicitus
nutritor Gervinus salubriter procuravit. Quibus promeritis,
adjuvante illo pro cujus haec amore gerebat et cujus vica-
rius existebat, magno sacerdote et magnifico abbate Richa-
rio, supernis eum civibus credimus! sociatum. Verumtamen*
cum multarum sollicitudinum anxietate premeretur, semper
recurrebat ad orationem et studium compunctionis, velut
nauta ad tutissimum portum, ut si quidpiam!, dum in sae-
culi curis tanquam marinis fluctibus laborabat, aliqua su-
breptione fuisset turbatus, tanquam firma ancora interna
contemplatione iterato solidaretur Deo inhaerens. Unde
a) Achetes 4. — b) Apusencham 44. — c) Merefert A4. — d) duobus
diebus omis par A. — e) Asuafan 4. — f) annone Sp. 1. — g) silva
Sp. 1. — h) carta 4. — 1) authoritate 4. — j) credimus civibus 4. —
k) veruntamen 44. — I) quippiam Sp. 1, Mab.
US
46 LIBER IV, CAP. XXVI
etiam loca sylvestria*? et ab omnibus segregata appetiit^, ad
quae, dum rerum sollicitudine aestuaret, recurrens, quasi
paradisi amoenitate recreabatur. In territorio igitur Ámbia-
norum cellam possedit, eo loci quo martyris Gratiani? cor-
pusculum quiescere perhibetur. In eodem etiam territorio
aliam acquisivit? vocabulo Luliacum?, ubi in honore beati
Luciani martyris et sanctissimi Richarii ecclesia habetur.
Sed et in solo Neustriae, in nemore scilicet Áugensi, ter-
tiam habuit cellam, ecclesiam in honore beati Martini conti-
nentem, quam caeteris! amplius diligens frequentius vise-
bat, psalmorum et laudum spirituales jubilos Domino
indefesse eontinuans.
CAPUT XXVI.
D& SANCTIMONIA VITAE EJUS.
Quia ergo qualis, actore Deo, in rebus Ecclesiae amplifi-
candis fuerit ex parte monstravimus, operae pretium? exstat"
maxime sanctitatem boni viri retexere. Quod dum facere am-
bimus, rem necessariam nobis exercere videmur, quia quem
erga Ecclesiae res terrenas bene sollicitum monstravimus,
quod nonnunquam et pravi imitantur, potius magis habe-
bitur, si ejus quanta! fuerit sanctitatis recenseatur, in
qua! non nisi vere bonis aliquatenus noscitur imitandus.
Omni igitur vitae suae tempore, quo sine incommodo viguit,
ut parum somni percepit grabatulo sese excutiens, domum
orationis intravit, omnes quorumque sanctorum aras orando
et gemendo, genuaque flectendo circuivit, pro se et pro
sibi commissis, pro amicis quoque et oratione vel confes-
sione conjunctis, proque defunctorum requie precum vota
exaggerans, ac pro sanctae universalis Ecclesiae statu et
a) syluestria .4. — b) petiit .4. — c) Gentiani potius dit Sp. 1 en
marge. — d) adquisivit Sp. 1, Mab. — e) Buliacum Sp. 1, 4, Mab. —
f) ceteris Sp. 1, Mab. — g) operepretium 4. — h) extat Sp. 1, A4. —
i) gnata (sic) 4. — j) quo Mab.
LIBER IV, CAP. XXVI 211
augmento, et pace principum, domino Deo Patri et Filio
ejus Jesu Christo sanctoque Spiritui, laudum et orationum
victimas cordis pingues contritione et lacrymarum* com-
mendabiles ubertate, iterum iterumque consignans. Át ubi
tali exercitio carnis infirma materies fatigata lassescebat,
paulisper se in lectulum dejiciens iterandis laboribus se
aptabat; cumque modica quiete quasi recreatum se sentiret,
iterum exiliens excubias repetebat. Praeter orationum
munia et psalmorum dulcissimam? modulationem haec atten-
tissime observabat, ut de sancta "Trinitate, tum de Spiritu
sancto, post hoc de resurrectione Domini atque de sancta
Dei^ genitrice Maria, post haec de angelis, postque de
sancto Petro, vel omnibus apostolis sive omnibus sanctis
nocturnalem et diurnalem canonem, excepto claustrali
canone, cui nunquam pene deerat, quotidie Domino persol-
veret. Deinde iterum altaria sanctorum regyrando? conve-
niens, unicuique proprium et conveniens psalmi votum
concinebat. His autem Deo digne expletis, si sensisset?
horam esse qua fratres assurgerent, illico! refugiens ne ab
aliquo aedituorum* vel janitorum videretur, ad lectum redi-
bat, ut scilicet haec quae de eo feruntur bona quo occul-
tiora^, eo firmiora possideret. Horam itaque nocturnalis
officii ecclesiae signo indicante exurgebat, et ita se quasi
sopore satiatus, et tanquam noctis totius quietem occupasset
agebat, cum immensae vocis gallicinio illud beatissi Bene-
dicti? edictum custodiens: Sic stemus ad psallendum, ut
mens nostra concordet voci nostrae. Quem electissimum
virum ne quis nos reprehendat gallum vocitasse, recurrat
quis ad illam beati Gregori Romani papae super verba
a) lachrymarum 4. — b) ductissimam 4. — c) Dei omis par Sp.
1, 2. — d) regirando 4. — e) sentisset 44. — f) in loco 4. — g) edi-
tuorum .4. — h) occutura 4.
1. « D'aprés Ducange le mot canon, employé ici par Hariulf, doit,
sentendre d'un óffice ecclésiastique, officium ecclesiasticum. Nous
croyons qu'il s'agit plutót de priéres particuliéeres que le saint abbé
s'était imposées. Il ne pouvait réciter tous les jours autant d'offices. »
Abbé Henocque, Aistotre.... de Saint- Riquier, Y, 355, note 2.
2. Régle de Saint-Benoit, ch. 19.
218 LIBER IV, CAP. XXVI
sancti Job expositionem, ubi dicitur a Domino: Quis dedit
gallo intelligentiam', quam dum capacitate sensus tenue-
rit, intelliget profecto galli parabolam non cuilibet infimo
sed sanctae vitae virtutibus decorato homini convenire.
Intentus ergo divinae servituti Gervinus nunquam fessus
itinere vel detentus infirmitate, nisi forte gravi, omisit
quin juxta Regulae* mandatum? post lectiones xii, domi-
nicis diebus vel sanctorum festis, habitas, Evangelii? lec-
tionem ipsemet legeret; sicque omnibus officiis praesens,
fratribus exemplum sobrietatis et sancti fervoris exhibebat.
Cum vero, expletis nocturnis laudibus, fratres plerique, saepe
autem^ omnes, in proprios lectulos se reciperent, Gervinus
non corporis appetebat requiem, sed quae? ante nocturnam
synaxim* egerat reinchoans, interstitium nascentis aurorae
et discedentium tenebrarum precum continuatione ac genu-
flexionum perseverantia occupabat. Et quia veraciter illi dies
aderat internus, juxta quod docet doctor noster apostolus
Paulus: Nos qui diei sumus, vigilemus! et. sobrii simus,
hoc indesinenti$ exsequutione? profitebatur. His illo studiis
intento, ubi dies cum solis spiculo refulsisset, claustro se
recipiens codicemque percurrens, divini verbi favos sibi
congerebat, quae (sic) 1n conventu fratrum revolvens, eos ad
studia piae actionis et correctioris vitae informabat. Verum
ubi suam mentem orationis instantia quasi exhaustam lec-
tionis refecisset sancto edulio, statim ecclesiam rediens mis-
sarum solemnia auro intellectus fülgens, purpura fortitudinis
eminens, bis tincto cocco, flamma scilicet geminae charita-
tis! ardens, et byssol, id est carnis mortificatione nitens
persolvebat. Diebus vero quadraginta* Domini nostri jejunio
a) regule Sp. 1. — b) Euangeli 4. — c) ante 4. — d) qui 4. —
c) sinaxim 4. — f) invigilemus Mab. — g) indesinente 44. — h) exe-
cutione 5p. 1, 4. — i) caritatis Sp. 1, Mab. — j) bisso 4. — k) XL
A, quadragesime Sp. 1, Mab.
1. Job., XXXVIII, 36.
2. Régle de Saint-Benoit, cap. 11.
3. I Thessalon., v.
LIBER IV, CAP. XXVI 249
sanctificatis, major sibi a semet imponebatur austeritas,
devota membra cilicio* obvoluta domando, tritico confectum
panem rarissime sumendo, deputata pro potione modica
aquae quantitate, talique utens cibi solamine interim? post
triduum reficiebatur?. Lectuli pompa congesta vili mattula
procul aberat, sicque dure jacentem non facile somnus inva-
debat cujus linguam difficile psalmi sinebant. Nunquam
certe cura loci, aut necessaria sollicitudo, aut itineris occa-
sio, aut corporis nisi maxima aegritudo", psalmorum ac
laudum seu supradictorum canonum, obtinere apud illum
quiverunt diminutionem. Si quolibet iter agebat, more sancti
ac beatissimi patris nostri Richarii, aut psalmi ex ore ejus
resonabant, aut salutaris praedicatio, seu correctionis admo-
nitio audiebatur. Hospitio receptus, non coquorum studia
vel inventiones quaesivit, illius utique non particeps, sed
contemptor, qui destruit muros Hierusalem'. Cum? comites
itineris emenda et paranda! vidissent, ipse scamno quies-
cens, Domino vigilabat. Coena apparata, si accubuisset pran-
surus, lectionis auditione vel divinae legis meditatione"
implicari studebat. Hinc jam, si ecclesia vicina existeret, illo
ibat consuetudinaria votorum tributa a semet exacturus. Si
ecclesiae domus defuisset, lecto citius quasi pausaturus tra-
debatur, et operto capite vivifica verba trutinabat. Cumque
socii itineris, peractis necessariis, se cubitum! locassent,
Gervinus velociter absque ullo strepitu assurgebat, et posito
marsupiolo, quod semper penes se habebat sanctorum reli-
quiis plenum, illa quae supra meminimus ab eo in monas-
terio fieri, orationes scilicet et genuflexiones!, impendebat.
Sicque complebatur in illo ille veridicus sermo, quo* dici-
tur: ubi fidelis anima, ibi et templum Dei. Inter cetera!
a) silicio 44. — b) id est interdum Sp. 1, en marge. — c) reficiebat
A. — d) egritudo 4. — e) cum omis par A. — f) porada A. — g) au-
ditionem 4. — bh) meditationem 4. — i) cubitis 44. — j) genuflectiones
4. — k) qui A4. — 1) caetera Sp. 2.
1. C'est sans doute une allusion à la gourmandise de Vitellius
qu'Hariulf confond avec Vespasien qui commenca le siége de Jéru-
salem et avec Titus qui l'acheva en l'an 70.
250 LIBER IV, CAP. XXVII
sane virtutum exercitia, hoc illi quamdiu sospitate viguit,
perstitit immobile, ut vigilia Natalis Domini, vigilia sancti
Paschae, atque Parasceve, vigilia Ascensionis, vigilia Pen-
tecostes*, necnon sancti Johannis Baptistae, ac beatorum
apostolorum Petri et Pauli, sancti quoque Laurentii martyris,
atque Ássumptionis sanctae Mariae, Omnium Sanctorum, ac
P cibo abstinens, totum ex
integro psalterium Domino modularet. Et cum tantopere
carnem propriam edomaret, tanta alacritate utebatur, ut non
esurire, sed opulentis eduliis? aestuare inclytum abbatem
ipsa vultus hilaritate putares; quam tamen sic retinebat
hilaritatem, ut nihil levitatis inesse appareret, servata in
omnibus honestatis gravitate.
beati Andreae apostoli, omnino a
CAPUT XXVII.
QUAM FUERIT SOLLICITUS INFIRMAS CURARE ANIMAS, ET UT PRO
HOC APUD APOSTOLICUM PONTIFICUM SIT ACCUSATUS.
Praeterea tanta illi erat in convertendis atque salvandis
peccatorum animabus curae instantia, ut peccaminum fasce
oppressis mirabiliter compatiens et concurrens, videretur
illius spiritu. gubernari, qui dixit: Filiolfi mei, quos iterum
parturio', non solum vero hujus nostratis patriae, si quos
cognovisset, homines scelestos, corrigebat, sed etiam Neus-
triam et Flandriam, Galliam quoque et Aquitaniam, nec-
non Hungariam, pia gyrans* sedulitate, criminosorumque
confessiones acceptans, et saluberrimis monitis eorum vitam
in melius commutans, evangelistae et apostoli opus absque
nomine perexplebat, illud dominicum in se cunctis porten-
dens edictum : Posui te in lucem gentium, ut sis in salu-
a) pentecosten.4. — b) autem 4. — c) divitiis 4. — d) et Aquita-
niam omis par A4. — e) girans A.
1. Galat., IV.
LIBER ]V, CAP. XXVII . 291
tem '. Vidimus persaepe cum esset in Centulo apud gloriosum
confessorem Richarium, totius diei spatium in conclavi abs- |
que omni corporali edulio illum peregisse, dum aliis rece-
dentibus, aliisque succedentibus qui animae* cura indige-
bant et quorum salutem quaerebat, delectabatur, ut caelestis
archiater, infirmis eorum animabus mederi. Erat enim su-
per hoc officio ei deputata cellula, quam fratres confessionem
vocabant, in qua per Dei gratiam in se habitantem isdem vir
beatus multorum hominum scelerum enormitate devias per
confessionis humilitatem et suae precis interventionem
divinae misericordiae restituit animas; sicque revera effici
meruit, cui divinus sermo competenter diceret: Si feceris
dignum ex indigno, quasi os meum eris?.
Sed quod unquam bonum non sequuta est ac^ aemulata
invidia? nam clerici multi, quorum, proh dolor! studium
existebat melioribus invidere, non considerantes quia lege
non stringitur sancti Spiritus donum, nostrum Equitium*
verbis venenatis carpebant, cur absque Apostolici licentia
homo non episcopus praedicare auderet, et peccatorum
confessiones seu conversiones, cur praesumptor non sui
officii inquireret, oblatrantes. Hoc nequam rumore aliquo-
rum animos corrumpentes, id tandem peregerunt, ut papae
Romani auribus haec hominis Dei gesta insonarent. Quique
cum bonitatis ejus ignarus voces detrahentium dijudicare
nequiret^, dedit suae auctoritatis^ praecepto mandatum, ut
homo, quem temerarium fama ferebat, ad sedem apostoli-
cam vocaretur, suae praesumptionis, ut dicebant, rationem
papae daturus.
Gervinus itaque edicto papae accitus, ovans expetit Ro-
a) anime 5p. 1. — b) atque .4. — c) requiret 4. — d) authoritatis 4.
1. 7sai, XLIX, 6, dedi te in lucem gentium ut sis salus mea usque
ad extremum terrae.
2. Jerem., XV, 19. si separaveris pretiosum a vili, quasi os meum eris.
3. Saint Equitius fut accusé aupres du pape de précher sans per-
mission. Voy. Dialogues de saint Grégoire, l. I, c. IV (Migne, Patrol.,
t. 77, col. 169). m
252 LIBER IV, CAP. YXVII
mam, supernum sibi non defuturum juvamen confisus. Et
ubi a papa potuit conspici, illico reverendissimae vitae
virum ipsa vultus habitudine* contuens ipse papa, ipsam
quae in illo habitabat magnifice veneratus est Divinatis
praesentiam. Denique venienti assurgit, satisque humiliter
pacis osculum ei? praebuit; dein jubet secum residere, et ut
ei solitum erat caelestia coram eo verba tractare. Sane cum
illi velationem praelibatae detractionis intimavisset, et ab eo
an illa quae dicebantur arripuisset, aperiri sibi poposcisset,
Gervinus proponit Scripturarum exempla quae praecipie-
bant: eos qui ducuntur ad mortem liberare ne cesses.
Itemque Jacobus apostolus dicit: Scienti bonum et non fa-
cierti peccatum est illi. « Quoniam quidem ergo?*, ait, domine
mi papa, meae humilitati boni scientiam praestitit misericors
Deus, jubetisne ut commissam verbi scientiam subtrahens,
cum pigritanti servo damnationem incurram pro non dis-
pensata pecunia? Simul et considerari decet quod Jacobus
item apostolus ait: Si quis converti fecerit peccatorem ab
errore viae suae, salvabit animam ejus a morte ; et operiet?
multitudinem peccatorum?. Si igitur peccatores convertens,
non tantum illorum animas salvo, sed et pro? impensa cha-
ritate! mea quoque? peccata diluo, videatur, inquam, an
talis operatio sit cohibenda a summo pastore, ut scilicet
non sit copia cuilibet devoto charitatis" exequendae. » Ille
igitur vere apostolicus pontifex Leo*, qui bona non arcere
sed semper augmentare cuperet, tam utilem et tam profi-
cuam intentionis rationem audiens, laetior efficitur. Et quia
Ambianorum praesulem tunc temporis Fulconem* non ani-
a) habudine Sp. 1. — b) ei omis par Mab. — c) ego A. — d) operit
A. — e) per A4. — f) caritate Sp. 1, 4, Mab. — g) quique 4. — bh)
caritatis Sp. 1, 4, Mab.
1. Sans doute en 1050. Cf. p. 255, note 1.
2. Jacob., Epist., c. V: fratres mei, si quis ex vobis erraverit a veri-
tate, et converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit ani
mam ejus a morte, et operiet multitudinem peccatorum.
3. Léon IX (1048-1054).
5. Cf. p. 231, note 1.
LIBER IV, CAP. XXVII 293
marum saluti, sed volucrum captioni et ferarum venatui
studere compererat, tali auctoritate" roborat venerandum
abbatem, his eum verbis confirmans: « Nequaquam, aman-
tissime frater, ob invidorum susurria vel detractationes, tan-
tam pereuntium animarum consolationem deinceps refugies
operari, quo^ et dominicae? vineae fructus te cultore ac-
crescat, et te pro impensis laboribus Christi domini gratia
comitetur absque dubio aeterna mercede quandoque mune-
raudum?. Ecce auctoritate ' Domini nostri et beati Petri
apostoli, ac nostra non solum auctoritate', sed etiam depre-
catione concedimus et imperamus, te in recipiendis sceles-
torum confessionibus et tradenda poenitentia nostri officii
participium tenere ; ut quae* ligaveris, Christi domini auc-
toritate! ligata, et quae solveris, ejusdem domini misera-
tione sint soluta. » Haec dicens sanctus papa, simul et
sandalia offert, jubens ut his Gervinus utatur; ut qui prae-
dicationis exercebat studium, praedicatoris insignibus orna-
retur. Venerabilis tamen abbas custos verae humilitatis,
eadem ornamenta recusavit, dicens sibi sufficere solam apos-
tolicae licentiae auctoritatem" ad exercendam circa infirmas
animas divini verbi stipem. Multimodo igitur favore ponti-
fieis auctus regreditur, et coeptum Domini opus quo libe-
rius eo melius latiusque reincipit exercere.
Verum quia se praebuit occasio, aequum valde putamus
breviter istic scribereillo de quo fuit mentio qualis quantusque
fuerit. Leo papa, natione Teutonicus, parentum excellentis-
sima nobilitate praefulgens, et caelesti! visione denuntiatus!
antequam natus, in Lotharingia mundo processit. Qui sacris
litteris* atque liberalibus studiis acuratissime! eruditus, et
per omnem pueritiam juventutemque et adolescentiam
tmoratae mentis honestatem conservans, electione cleri et
populi, ecclesiae Tullensis" ordinatus est episcopus, cum jam
a) authoritate 4. — b) refugias 4. — c) qui 4. — d) dominice Sp. 1.
-— e) numerandum 4. — f) authoritate 4. — g) utque A4. — h)autho-
ritatem 4. — i) coelesti Sp. 2, 4. — j) denunciatus 44. — k) literis 4.
— l) acutissime Sp. 2, 4. — m) Tullensi Sp. 1, 2, A.
254 LIBER IV, CAP. XXVIII
ejus propinqui, viri imperiales, de Romano apostolatu ei
conferendo tractarent. Sane quoniam cum nobilitate paren-
tum non deerat el sanctissima claritas morum, non recusavit
homo inclytus pauperculae civitatis curam suscipere, immo?
obtentu majoris evitandi honoris, ad hunc facile deductus
est. Et cum episcopus esset Tullensis oppidi, electione pon-
tificum cum imperatoris assensu in Romanum levatus est
pontificem ; et? qui antea vocatus fuerat Bruno propter pa-
patum vocari meruit Leo. Qui tanta mentis puritate virtute-
que viguit, ut per illius merita Domino omnipotenti placuerit
miracula magna patrare. Qui etiam cum beatissimi Remigii,
Remorum pontificis, ecclesiam dedicare venisset, venerabilem
Gervinum, ut ejusdem confessoris corpus efferet, cum aliis
tribus aeque sanctis viris delegit '.
CAPUT XXVIII.
MiRACULUM QUOD PROPTER ILLUM DoMiNUS FACERE
DIGNATUS EST.
Gervinus itaque, Deo auxiliante, laudabili vitae operosae^
insistens, et populis Christianis verbi divini semina pan-
dens, quae sunt cavenda intimabat et quae amplectenda
edocebat. In tantum vero bona illius conversatio Deo
complacuit, ut etiam miraculis dignaretur declarare illius
devotionem. Nam, quodam tempore, ut quemdam? iter faciens
lócum devenit, ubi audita fama sancti abbatis, sic enim voca-
a) imo Sp. 2, 4. — b) quia Mab. — c) operose 4, Mab. — d) quen-
dam $p. 1.
1. Voy. abbé Delarc, Un pape alsacien, essai historique sur saint
Léon IX. Paris, 1876, in-8. Cette dédicace eut lieu le 2 octobre 1049
(Jaffé, Reg. pontif. roman., 2e éd., I, 532, no 4175). Gervin accom-
pagna le pape à son retour à Rome et il figure parmi ceux qui sous-
crivirent à Home le 2 mai 1050 la bulle de canonisation de saint Ge-
rard de Toul (Jaffé, ibid., p. 537, n? 4219).
LIBER IV, CAP. XXIX 292
batur a populis?, quaedam aegrota advenit, quae publice
coepit omnibus referre quid sibi divinitus esset insinuatum,
quia? si hujus venerandi viri benedictione potiretur, con-
tinuo sospitatem mereretur *. Sed cum vir Domini non
adesset (nam a fidelibus abductus, eadem hora animarum
morbis consulebat in remoto) illa, quam dira angebat cala-
mitas, in Dei nomine poposcit ut ejus virga pastoralis, quam
vulgus crociam vocat, et quae pro more summotenus cur-
vabatur, dilueretur aqua, indeque potus sibi conferretur.
Tunc monachus ejusdem virgae custos et bajulus, qui et
hodie dum baec scribimus superest haec ipsa testificans,
nomine Radulfus, admirans fidem illius, precibus annuit
ejus. Abluta ergo crocia, eum illa aquam ablutionis epotasset 3,
Deo volente qui suos servos mirificat, omni malo salvata
est.
CAPUT XXIX. "
IrEM ALiUD DE ÜbRLRiCO * FEBRICITANTE.
In castro quoque Áugersi, quod est situm in ipso Neus-
triae ingressu, aliud pro ejus meritis Christus dominus
peregit ingens prodigium. Nam cum illo advenisset ali-
quando Gervinus, erat ibidem quidam puer nomine Odel-
ricus, qui litteris! discendis insudabat. Hic, vi febrium irre-
titus, quid de se agere posset nesciebat. Verum ubi comperit
sanctum abbatem adventasse, spe certi remedii suffultus,
adiit ejus familiares, precatur et obsecrat ut aqua, qua
sancti hominis manus ablutae forent, sibi sorbenda daretur.
Át illi pietate obtenti precatis obediunt*. Lavat abbas
manus, ili aquam reponunt; qua infirmus percepta et
a) populo .4. — b) quod 4. — c) moereretur Sp. 1. — d) exoptasset
4A, potasset Mab. — e) Olderico Sp. 1, 2. — f) literis 4. — g) obe-
diuit 4.
256 LIBER IV, CAP. XXX
bibita, nulla interveniente mora, omnimoda caruit. febre.
Sane is Odelricus hodieque vivit, et apud Corbeiam monachi
et abbatis habitu vel honore potitur '.
CAPUT XXX.
Visio HucoNis MoNACHI*.
Sanctus quoque Richarius nostratis loci dominus illis
diebus magna voluit ostendere miracula, ut et hoc quoque
indicio sibi placitum indicaret abbatem, cujus tempore reve-
labat suae virtutis cognitionem. Nam quidam frater ex sae-
culari conversus militia, nomine Hugo, honeste in monachico
habitu se agebat; qui, quadam nocte, nocturnos praeve-
niens hymnos, post impensam orationem in scamno chori
residebat, cum repente audivit a parte occidentali ipsius
bisilicae, in turre ubi est sancti Salvatoris altare, voces
mellifluas excelse modulari, in quibus, ut postea Ipse retulit,
' voces virorum ac puerorum distincta soni qualitate poterant
facile discerni. Quo auditu perculsus oculos illo convertit,
putans aliquas adesse illic personas quae tam suaviter cae-
lestia cantica resonarent. Veraciter enim sanctorum ange-
lorum, sanctorumque Innocentium praesentiae sanctissimam,
quae ibi est, Salvatoris memoriam ac eorumdem Innocentum
reliquias a domno Ángilberto quondam ibi collocatas solem-
niter, inviserant, sed eorum species jam dictus frater videre
non potuit. Verum cum intentissime carmina eorum auscul-
a) Ce chapitre est omis par Sp. 4 et A qui se bornent à en donner le
titre; Mab. ne le mentionne méme pas.
1. Hariulf fait confusion. Il n'y a pas eu d'abbé de Corbie de ce
nom. On connait un moine de Corbie, nommé Odolricus, qui devint,
dans la seconde moitié du xi? siecle, le premier abbé de Saint-Fus-
cien-au-Bois (prés d'Amieus). C'est évidemment de lui qu'il est ques-
tion ici. Il mourut avant 1105. Voy. Gallia christiana, X, 1302, et
ibid., Instrumenta, p. 299.
LIBER IV, CAP. XXX 291
tans ineffabiliter mulceretur, vidit fusam lucem totam tur-
rem replesse, quae se dilatanstotum buticum basilicae coepit
implere. Át monachus videns oculis caelestem lucem eo
tendere quo beatissimi Richarii corpus quiescit, et tali visu
valde permotus, ocius surrexit, et tantae gloriae volens
testem habere, concitus dormitorium ivit, e& quem primum
offendit accivit fratrem, innuens ut cito surgeret seque
sequeretur. Cumque ambo aditum ecclesiae repetissent,
viderunt divino lumine totam completam basilicam, voces-
que dulcissime decantautes -audierunt, et ingenti pavore
concussi introgredi non praesumpserunt, sed deforis stantes
dulcifluo canore eorum corda quae territa erant, recrea-
bantur. Sed et venerabilis Gervinus idipsum expertus est :
nam cum solito more altaria orando circumiens, venisset ad
eamdem sancti Salvatoris memoriam, ibique sacrificium
laudis victimaret, subito lux emissa de caelo totam ipsam.
turrem respersit, Át ille tremore tam novae visionis concus-
sus aufugit, et usque ad Memoriam sancti Stephani proto-
martyris vadens coepit subsistere, suspectus quidnam Deus
facere vellet; cum ecce inspicit eamdem lucem concurrere
ad honorabilem Memoriam sancti Richarii. Cumque ipse
sacer quod beatissimi Richarüi corpus pausat locus caelesti
lumine esset repletus, et jam per caetera basilicae loca se
dilataret lumen supernum, venerabilis Gervinus nimio pavore
constrictus ivit citius, et suscitavit unum de matriculariis qui
religiose se tunc temporis agebat, volens ut secum tantae
gloriae claritatem intueretur, et ipse de nimio horrore qui
eum invaserat illius consortio respiraret. Venerunt itaque
ambo, et abbas quidem coram beati Richarn altare figens
genua et palmas protendens cum lacrymis exorabat; aedi-
iuus vero in inferiori chori parte stans hauriebat oculis
ineffabilem gloriam. Hanc tantam Domini magnificentiam
contuentibus eis, post modum talem senserunt odorem ut
In comparatione tantae suavitatis omnia humano studio
composita fetor putarentur pigmenta. Visae sunt autem et
quaedam corporum caelestium species, quae corpori sancti
17
258 LIBER IV, CAP. XXXI
Richarii amicabiliter valde se jungebant; sed omnia expri-
mere refutamus, ne inassueta dicentes fastidium incredulis
pariamus. Illud veraciter comprobatur, quia postquam cae-
lestes excubiae memoriae Salvatoris et sanctorum Innocen-
tium reliquiis honorum detulissent, ad beatum Richarium
properabant de animae gloriae jam exstante, et de futura
corporis immortalitate gaudium et honorem delaturi. Sed
haec occulta et velut mystica seponentes, ad apertiora ve-
niatur.
CAPUT XXXI.
QuAEDAM SANCTI BuüicHaRIt MIRACULA.
Àb aquilonali plaga monasterii ejusdem confessoris domini
Richarii quadam vice orto pergrandi incendio, fratres per-
territi tanto imminentis vulcani excidio laborantes intendunt
solum in exportandis sacrosanctis pignoribus et ecclesiae
thesauro. Jam enim, quod dictu mirum est, ignis plus cen-
tum locis super ecclesiam sparserat, jam plumbum supe-
rante igne liquescens defluebat, exportatisque omnibus pene
ornamentis, excepta sacri corporis beati Vigoris capsa, nil
aliud exspectabatur quam desolatio loci, et exustio quae in
praesentiarum videbatur, jamque humanae fragilitatis sola-
tio decumbente, pietas Dei signum praebuit ad manum suc-
currentis clementiae; unus enim ministrorum ecclesiae qui
ad excutiendum ignem, si posset, ascenderat, male tenaci
suspensus manu, lapsus praeceps ruit ad terram, eademque
hora ubi se non laesum, imo magis mortuum per se stupuit,
resiliens Dei gratia et beati Rücharii meritis in pedes stetit.
Ignis autem veluti sedatus in stipulis, ubi vires non habet,
a) Ce chapitre, comme le précédent, est did? dad Sp. 1 et A qui se
bornent à en donner le titre, Sp. 4 met en marge desunt haec duo capita
in apographo ms. quo usus sum ; Mab. ne le mentionne méme pas.
(Vita Gervini, Acta, saec. VI, t. II, éd. Venise, p. 336).
LIBER IV, CAP. XXXI 299
ita Dei gratia, eodem confessore Richario mediante, absque
humano auxilio extinctus est.
Quidam* etiam Tornacensis pagi oculis captus, dum
moraretur Corbeiae, ubi multam sanitatum gratiam per
merita sanctorum loco patrocinantium Dominus eo contulit
tempore, per visum, ut perhibebat, a quodam formoso
sene est admonitus ut coenobium sancti Richarii adiret
quantocius, quia ibi adepturus esset recuperationem visus.
Ille monitori obtemperans, duce sorore jam nubili, coeno-
bium adiit Sancti Richarii, quodque raro evenit alicui, ad
vesperum venienti nullus praebuit humanitatem hospitii ;
sicque compulsus est inhospitare tectum paradisi, ubi in
duro lecto cubans pernox inclamat pietatem sanctissimi
confessoris. Mane intromissus, reseratis templi valvis,
assedit, et cum populo adstante divinis officiis, quadragesi-
male enim tempus tunc fuit, et ipse quoque devotus astitit.
Interea ergo ut sibi videbatur, quem Corbeiae viderat faus-
tus monitor formosus senex adfuit, utraque ejus supercilia
manu vellit, potentique medentis imperii verbo et nocivum
sanguinem per ora patientis elicit, et visum diu peroratum
suo obedienti inficit et reficit. Ergo medicanti assurgens
magna voce inclamat, accurrentes laeta rei ratione satiat ;
fratrum vero grex Deo sanctoque patrono suo Richario lau-
dum praeconia intonat. Detentus ergo aliquamdiü tandem
cum sorore, non tamen duce, redit non aeque felici calle;
nam a latronibus dispoliatus et cruciatus est, ablata quo
que, quam ipse ducebat, sorore. Quibus discedentibus,
ille amens factus quo impetus fugae ferebat praeceps gra-
ditur; tandemque ad monasterium sui sanatoris iterum
sanandus uti male se habens fertur. Cui in visu pater pius
iterum medicam manum intulit, suique compotem factum
ad propria conducit.
Alter quidam ex quadam aegritudine visu hebetato
penitus excaecatur, dum alias tendit quo divinam pietatem
a) quaedam (sic) Sp. 2.
2060 LIBER IV, CAP. XXXI
operari didicit ; in somnis admonetur ut super recupe-
ratione sui beatum Richarium petat. Venit, adfuit, perunc-
tusque ora ex aqua de scrinio sancti tacta, videns adstitit,
nimisque festinus necdum sumpta licentia recidit; sed
ad portas ecclesiae iterum in tenebras ruit. Quid miser
faceret? quem pium reperit pium repetit, importunusque
orator lumen levitatis suae culpa, imo Dei dispositione abla-
tum exposcit. Nocte igitur quadam in sopore decubans,
videt ecclesiae sanctuarium seu quorumdam candidatorum
totum caterva vestitum eorumque splendore totum monas-
terii spatium quasi festiva illustratione illuminatum. Tum
nimirum apparuit quot seu quantis sanctorum patrociniis
hic locus Deo dicatus consistit. Hac vero felici visione
ille, luce recepta, gaudens iterum parat male sanus ire ad
propria; sed occurrentibus tenebris iterum ad medicum
caecus redire cogitur. Cui cum se voto astrinxisset, quod
in omni deinceps sua vita, si mereretur sanari, sui capitis
respectum annualiter ei referret, sanus et clare videns cum
omnium fratrum gaudio et benedictione discessit. Nec tertio
obviavit tenebris quem perfectae sanitati commendaverat
beatus Pater cultor sanctae Trinitatis.
Quidam etiam puer scholis addictus ut litteras disceret;
dum, scholam refugiens, in agro puerili fatuitate obdor-
misset, aegritudinem incurrit; inde auditum quoque per-
didit, tribusque continuis annis in lecto elanguit; postque
sex annis tremulo capite nec integro auditu permansit.
Hic ergo ter admonitus ut coenobium Sancti Richarii adiret,
ibique invocato eo sanitatem reciperet, advenit, oblatoque
ex voto fidei cereo, ubi coram altare Salvatoris peroravit,
sanguis e naribus auribusque prosiliens, illum in clamoren
egit, quo exciti fratres plebsque fidelis accurrunt, et a
jam sano rem ex ordine audiunt, gaudentesque de tanta
visitatione Dei per pium patronum suum laudes in excelso
attollunt.
Quodam vero tempore, cujusdam rei opportunitate, beati
patroni nostri sancti. Richarii sacrum corpus, comitantibus
LIBER IV, CAP. XXXITI 261
fratribus, ad villam Asliacum ferebatur. Cumque in eundo
per Buxudem villam nostram transitus haberetur, contigit
ut in una domuncula moribunda jaceret quaedam mulier,
ante plures annos membris omnibus dissoluta. Dum vero
per eamdem casam sanctus Domini transferretur, dum de
contra jacentis venisset grabatulum, illico mulier exiliens
coepit clamare et dicere: « Laudo et benedico Dominum
omnipotentem, qui mihi per domini mei sancti Richarii
praesentiam integram reddidit sanitatem. » Hoc itaque mira-
culum illi beatissimi Benedicti miraculo comparandum vide-
tur, nisi quod amplius stupendum est, hominem Deo jam
sociatum, tantopere. humanae infirmitatis compassionem
habuisse, ut sola suorum ossuum praesentia aegrotam erexe-
rit, quam illum qui, quamvis sanctissimus, adhue tamen
carnis obses, miserüs hominum concurrere ipsa rerum
importunitate trahebatur. Verumtamen haec dicentes non
eminentia beati Benedicti merita contrahimus, sed istius pa-
tris nostris factum admirabile pro posse praedicamus. Jam
vero quis enumerare queat quanti vinculati et catenati,
dum illum invocarent, exstiterunt liberati? Haec itaque inte-
rim sufficiat nos dixisse, quia quae sine fine quamdiu mun-
dus steterit gerenda sunt, litterarum ingenio a nobis circum-
cludi non poterunt.
CAPUT XXXII.
Dg LiBRIS QUOS CONTULIT, ET QUAM STUDIOSE REQUISIERIT
CORPUS SANCTI ÁNGILBERTI ABBATIS.
Igitur abbas bonus in boni loci reparatione vel custodia
studiosa curiositate pervigilans diruta restruere, exstructa
conservare et aptis tegimentis* munire insistens, animarum
a) tegiminis Sp. 2.
262 LIBER IV, CAP. XXXII
quoque saluti devotissime consulens, regni caelorum* sibi
ingressum aptabat. Inter caetera vero quae loco nostro
contulit, multorum librorum copiam ad aedificationem ibi
Deo servientium praeparavit. Et quia haec ipsa quae condi-
mus ad hoc scribuntur, ut futuri horum incitentur exemplis,
utile credimus apponere de eisdem quae venerabilis Ger-
vinus nobis contulit voluminibus notamina :
Epistolas lenatii; Ecclesiasticam historiam Eusebii Cae-
sariensis; Ambrosii apologiam de David, ae Joseph, de
Noe, de Abraham ; Ámbrosium de Trinitate ad Gratianum
imperatorem. Item ad eumdem? de Spiritu sancto; Ambrosii
Pastoralem ; Ambrosium de sacramentis, de obitu Theo-
dosii, contra Auxentium, de basilicis tradendis, de sanctis
martyribus Gereasio et Protasio* depositis et inventis ; Ám-
brosium de morte Satyri, de incarnatione Domini, et alia
quaedam ejusdem ; Gregorii Nazianzeni Apologeticum ; ejus-
dem de Epiphaniis, de Pentecoste^; in semetipso de agro
regresso, de Jeremiae* dictis, de grandinis vastatione ;
Hieronymum virorum illustrium ; Epistolas Hieronymi ; Hie-
ronymum super Zachariam; Hieronymum super Isaiam;
Augustinum super Joannem! vol. 1; Augustinum contra v*
hostium genera, de sancta virginitate" 1!, de bono conju-
gali, ad Simplicianum episcopum, de diversis quaestionibus,
ad quemdam! comitem, ad Paulinum Nolensem, de cura
pro mortuis; Augustinum super Psalterium volum. 11; Au-
gustinum de natura et origine animae; Augustinum de conju-
giis adulterinis ; Augustinum de jejunio Sabbati; Augus-
tinum de Symbolo; Augustinum de iv* virtutibus caritatis,
de cantico novo, de ultima 1v feria, de cataclysmo', contra
Felicianum, de tempore barbarico, de Trinitate, de decem
chordis", de quantitate" animae, ad inquisitiones Januarii,
a) coelorum, $p. 2, 4. — b) eundem Sp. 1, 4. — c) Prothasio
Mab. — d) Pentecosten 4. — e) leremie Sp. 1, Hieremiae 4. —
f) Johannem Mab. — g) contra quinque 4, Mab. — h) virgine 4. —
i) I omis par A. — j) quendam Sp. 1. — k) quatuor 4, Mab. —
l) cataclismo Sp. 1, .4. — m) cordis 4. — n) quahtate 4.
LIBER IV, CAP. XXXII 203
de solemnitate Paschali, de pastoribus, de ovibus, de perfec-
tione Justitiae hominis, contra mendacium. Item Augustinum
de mendacio ; Item Augustinum de aearitia et luxuria, de
praedestinatione sanctorum, de doctrina Christiana, de agone
Christiano, de vita Christiana, de disciplina Christiana, de
gratia Novi Testamenti; Confessionum ejusdem libros xui, Re-
tractationum*, de haeresibus ad Quod-eult-Deum episcopum,
de charitate? super Epistola Joannis apostoli, Enchiridion
contra Judaeos, Sermones ejus; Joannem Chrysostomum*
de compunctione cordis ; Joannis? ejusdem Quod nemo possit -
ab alio laedi nisi a se prius fuerit laesus, de reparatione
lapsi, de poenitentia, librum Laurentii de tribus temporibus
poenitentiae. Item Joannem Chrysostomum?* de conversa-
tione vitae, de Oratione Dominica, de psalmo v* ; Registrum
beati Gregorii papae, Quintam partem et sextam Mora-
lium ejus in Job, homelias ejusdem super extremam partem
Ezechielis prophetae!; codicem de canonibus ; Paschasium
de corpore et sanguine Domini; Tripartitam historiam;
Codicem magnum de passionibus et gestis sanctorum apos-
tolorum et plurimorum martyrum, cum Vita sancti Mauri;
Vitas sanctorum patrum eremitarum; Vitas sanctorum
Basilii, Remigii, F'edasti, Fursei, Ambrosii, Lupi, sanctae
Mariae, Germani Autissiodorensis, Romarici, Augustini,
Hieronymi, Amandi, Guandregisili, Audoeni, Ansberti", Ma-
riae /Egyptiacae, cum Translatione! beatissimi Benedicti, in 1
volumine. Item Vitas sanctorum Richarii, Augustini, Hilarii,
Columbani, Fulgentii, Medardi, Firmini, Salvi, Bertini,
Baeonis, Vitoni, Martialis, Severini, Felicis; simul et pas-
siones sanctorum Hermagsorae* episcopi, Georgii, Blasii,
Mennae, Theodori, Lamberti, Timothei et Apollinaris, Per-
a) libri duo omis par les ed. et A. — b) caritate Sp. 1. — c) Chrisos-
tomum 44. — d) Joannis omis par Sp. 1, 2, Mab. — e) Ven e
Mab. — f) prophete Sp. 1. — g) heremitarum 44. — h) Ausberti 4.—
i) Mariae aegyptiacae cum translatione omis par 4. — j) uno A4. —
k) Hermagore Sp. 1, Hermacorae 4.
264 LIBER IV, CAP. XXXH
petuae" et Felicitatis, Anastasiae^, Sabinae*^, cum Vita
sanctae Genovefae, in uno eolumine.
Haec omnia venerabilis Gervinus in xxxvr voluminibus
compingens, gravi et inabsolubili anathemate condemnavit
quicumque ea sancto loco demere, et qualibet occasione
subtrahere auderet. Non solum librorum sed et palliorum,
caeterorumque, quae vel ipse aggregarat vel a suis anteces-
soribus aggregata invenerat, ornamentorum perpetualiter
excommunicavit fraudatorem.
Enim sancti vero quoniam illo tempore domni et? sancti
Anghilberti* abbatis tumulus certissime non sciebatur, et ob
hoc nullo terreno honore potiebatur, quamvis ejus celeberrima
memoria in ore universorum Franciscorum vel Pontivorum,
atque aspectu egregii templi quondam ab eo fundati resplen-
deret, studuit venerabilis Gervinus quibus poterat conatibus
ejusdem sancti viri corpus perquirere, quo, si Dominus
ejus votis annueret, posset illud condigno exaltare honore.
Denique quodam tempore ivit coenobium Gorziam, quod est
situm in confinio Metensis civitatis, ubi inventum codi-
cem, qui de ejusdem sancti viri aliorumque nostratum abba-
tum gestis aliqua retinebat, ab illis fratribus mutuavit, Cen-
tulam detulit ; in quo scilicet repertum est quomodo sanctus
abbas Angilbertus!, terreni corporis molem relinquens, xu
Kalend. Martii transivit ad gloriam. Et quia ab eo tempore
quo sub Guaramundo pagano combustum fuit monasterium,
usque ad hanc cognitionem Centulenses monachos diem*
transitus ejus latuerat, magno iidem fratres exhilarati sunt
gaudio ob quod diem cognovissent quo tantus vir pro vitae
virtutumque merito honorari deberet. Igitur Gervinus, qui
merito vir desideriorum dignus est dici, cupiens, ut dictum
est, eumdem^ sanctum dignius honorare, coepit perquirere
ad fores ecclesiae, quo compererat illum primo tumulatum
fuisse, sanctam corporis ejus glebam ; et illius quidem non
a) Perpetue Sp. 1. — b) Anastasie Sp. 1. — c) Sabine Sp. 1. — d)ac
A. — e) Angilberti Sp. 1, 2. — f) Angelbirtus 4. — g) dies Sp. 1, 2 A,
diem Mab. — h) eundem Sp. 1, A.
LIBER IV, CAP. XXXII 265
ibi corpus invenit, sed in eodem quo pausaverat sarco-
phago* invenit lecticam ligneam coriatam domni Nithardi,
filii ejus, abbatis et comitis, corpus continentem sale per-
fusum, in cujus capite videbatur illa percussura qua, eventu
praelii, fuit occisus. Recludens itaque eumdem? tumulum,
aliorsus eum quaerere cupiebat; sed quo quaereret, nescie-
bat, nisi potentia divinae? majestatis per quemdam? mona-
chum in hac re eum direxisset : nam persuasit ille frater,
nomine Teudoaldus, saepefatum sanctum investigari debere
in ingressu chori a parte occidentali, ubi videlicet in super-
ficie pavimenti scriptum habebatur Rzx. Lex. Lux. Pax.
Hae autem quatuor partes in illius antiquo epitaphio primae
fuerunt et ultimae?, et harum monosyllabarum partium
ratione affirmabat idem Teudoaldus oportere considerari,
quoniam ille qui ipsum reposuerat, ob hoc super illum
has epitaphii ejus syllabas censuit describi, ut earum simili-
tudine quaerenti innueretur quo sancti corpus Ánghilberti!
quiesceret. Venerabilis Gervinus haec audiens acquievit, et
quod anhelanter sitiebat, sanctum Angilberti abbatis cor-
pus invenit. Eadem vero hora qua repertum et discoper-
tum est, mirificae? suavitatis odor emanavit; et non solum
hi qui ibi aderant suavissimo afflati sunt odore, verum et
omnes qui in ipsa erant quovis loco ecclesiae" admirabilem
fragrantiam persenserunt, in tantum ut hodieque testetur
domnus Radulfus, cognomento Benignus, quod eadem inven-
tionis hora super valvas cryptae! sedens et scribens, dulci-
fluo sit refectus odore. Erant vero ipsa sancta ossa confuso
ordine conglomerata pallioque viridi obvoluta. Unde certum
est post Ribbodonem abbatem qui eum integrum transtule-
rat, ab aliis fidelibus timore paganorum itatenus eum fuisse
repositum'. Inventi autem sancti! thesauri gaudium illa
a) sacrofago 44. — b) eundem Sp. 1, 4. — c) divine Sp. 1, omis par
4. — d) quendam Sp. 1. — e) ultime Sp. 1. — f) Angilberti Sp. 1, 2,
Mab. — g) mirifice Sp. 1, mirifice Mab. — h) ecclesie Sp. 1. —
i) crypte Sp. 1, criptae 4. — j) sunt 4.
1. Cf. 1. III, chap. 5, p. 101-102.
266 LIBER IV, CAP. XXXIII
fuscabat ratio quod nullum scripturae? vel chartae? indi-
. eium reperiebatur, quae illud Anghilberti^ fuisse corpus
testaretur. Sed piae abbatis vel fratrum curiositati divina
cito providentia consuluit, quae supra nominati fratris Teu-
doaldi cordi immisit, ut ejusdem sancti caput accipiens
curioso oculo rimaretur. Quod dum faceret, invenit in repa-
gulo narium brevem membranulam, qua omnis dubietatis
anxietas ablata est; si quidem eadem paginula aperte manifes-
tavit veritatem, dicens hoc esse. conPus sANCTI ÁNGILBERTI
ABBATIS. Sic quae cupierat venerandus pastor adeptus,
eumdem" sanctum cum honore relocavit, semper deinceps
celebrari ejus memoriam instituens. Sancti quoque confes-
soris Caydoci sociique illius corpora a terra levavit, et
eorum reliquias decentius collocans, fidelibus populis hono-
randas censuit.
CAPUT XXXIII.
QuaLiTER A DoMiNOo CORREPTUS SIT.
. Postquam venerabilis Gervinus multis* mundum 1n mal-
gno positum suae sanctae vitae illustrarat exemplis, post-
quam multas peccatorum animas sanctis monitis instruendo
de perversitate traxerat ad correctionem, et, de fauce diaboli
erutas, Christi omnipotentis resignaverat' gratiae, postquam
almiflui confessoris Christi Richarii ecclesiam fratrum nu-
mero et religiositate, aedificiis, libris, palliis, auro et
argento, variisque decorarat? et augmentarat ornamentis,
cum et omnium populorum laude ac praeconis attolleretur, et
ejus sacer ac immaculatus coelibatus omnibus sanctae"
a) scripture Sp. 1. — b) charte Sp. 1. cartae 44. — c) Angilberti
Sp. 1, 2, Mab. — d) eundem, 4. — e) multis omis par Sp. 14, A,
Mab. — f) resignarat 4. — g) decorauerat A4. — h)sancte ecclesie Sp. 1.
LIBER IV, CAP. XXXIII 261
membris appareret mirabilis^, volens pius Pater Deus eum
sibi omnimodis aptare, ut, juxta vocem Prophetae 5, omnis
illius ad purum excoqueretur scoria', morbo leprae eum
perculit, ut si quidpiam? minus? in Dei peregisset servitio,
in ista vita reciperet, vel si aliqua pro bene gestis laudis
humanae eum cupido vulnerasset, similiter purgaretur. Cu-
jus mali ut primam potuit sentiscere? originem, non putans
fore inextricabilem illam infirmitatem, medicorum sibi stu-
duit adhibere peritiam, quo, Deo annuente, infirmitatibus
animarum adhuc succurrere non praepediretur. Át ubi reco-
gnovit se a patre benigno irrevocabiliter! quantum ad car-
nem percussum, totis praecordiis in Deum refusis magnas
gratias suo rependebat flagellatori, indesinenter exorans Dei*
pietatem, ut haec corporis molestia ad animae proficeret
sempiternam salvationem. Igitur cum, ut omnibus notum
est, ille talis morbus ei abstulisset vocis facultatem, non
tamen omittebat quin ea omnia compleret quae supra signa-
vimus ab illo geri, id est prolixitatem orationum, genu-
flexionum ^ continuationem, sacrarum aedium circuitionem,
sacrorumque canonum de sancta Trinitate, de Spiritu sancto,
deque sancta Maria, de omnibus sanctis expositionem!. Et
cum ad cibum sumendum, ad requiem capiendam! prae
infirmitate deficeret, ad haec- omnia divini officit. obsequia
deficere nesciebat. Idem semper in orationis assiduitate, in
exhibenda fratribus admonitione* existebat!, praeter quod
infirmitatis qualitas a coetu fratrum eum aliquando segre-
gari cogebat. Verum cum ipse semet hac ratione volens
arceret, illorum tamen quos educarat dulci affectu ut pater
bonus piaque sedulitate vallabatur.
a) mirabilis appareret A4. — b) prophetiae 4. — c) quippiam Sp. 1,
Mab. — d) nimis (sic) 4. — e) sentescere 44. — f) inrevocabiliter 4.
— g) Díüi 4. — bh) genuflectionum 4. — i) expensionem Sp. 1, 2,
Á, exposionem Mab. — j) capiendum 4. — k) ammonitione 44. — 1)
exsistebat Mab.
1. Isai, 1, 25: et convertam manum meam ad te, et excoquam ad
purum scoriam tuam et auferam omne stannum tuum.
LIBER IV, CAP, XXXIV
t2
-
oc
CAPUT XXXIV.
Uni sUCCESSOREM SIBI A REGE POPOSCIT, ET QUAM SOLERTER
OBITUM SUUM FRATRIBUS COMMENDAVERIT.
Latius ergo latiusque aggravescente ipso languore, cum
agnosceret se non praevalere ad conservendam curam ani-
marum, valetudine praepediente, advenienti fortuitu regi
Francorum, tum juveni Philippo, sui allegavit causam lan-
guoris, orans ut monasterio quod ipse pro posse bonis
ampliarat, talis daretur pastor et custos, qui congregata
non disgregare, sed disgregata nosset unire ; flagitavitque
ut pius princeps cederet suo regimen nepoti, quem et dice-
bat ad tale opus sat eruditum, qui erat sancti Remigii mo-
nachus, nomine Gervinus. Et quia omnes qui eum nosse
poterant, non illi obedire uti sancto viro putabant sacrile-
gum, rex praefatus annuit, et ut suus post se regimen obti-
neret nepos concessit.
Anno igitur Dominicae Incarnationis MLXXI finiente
mense Octobri, die x Kalend. Novembris, ind. ix*, ordina-
tus est secundus Gervinus Centulensis monasterii abbas!.
Reverendissimus autem avunculus videns se magis ac magis
quotidie? corporis viribus destitui et magni languoris urgeri
gravamine, ac per hoc diem mortis non multum differendum
sentiens, indefesse Domini precabatur sibi quantocius mise-
ricordiam advenire. Ánno quoque suae aegritudinis rv*,
fervescente^ nimis saepefato malo, ita angustiatus est, ut
fissis et partitis naribus et labris caeteraque cute in hispi-
dam versa faciem, vix posset verbum formare. Sed cum infa-
tgata divini verbi meditatio in eo permaneret, duobus
a) viij Sp. 1, Mab. — b) quotidie omis par Sp. 1, 2, Mab. — c)
quarto Mab. — d) feruente Mab.
1. 23 octobre 1071.
LIBER IV, CAP. XXXIV 269
fratribus, aut saepe uni, jubebat ea omnia coram se adim-
plere, quae dudum meminimus illum valentem omnia per-
solvisse. Evenit autem intrante Dominicae Nativitatis anno
MLXXIVY !, ind*. xi, ut i1 die? mensis Februarii, qua Domini
nostri Jesu Christi ab intemerata Virgine matre celebrata in
templum oblatio, et justi Simeonis perfecta est exspectatio *,
ex devotione quae apud illum nunquam friguerat missam
faceret in crypta? nostrae dominae sanctae Mariae ; in qua
solito acerbius dolore anxiatus, vix valuit inchoata mysteria
perficere. Quibus tamen per Dei gratiam, quae in illo com-
manebat, rite peractis, nimio angore fatigatum dextra
laevaque? sustentando ad cubile fratres reducebant, cum
subito inter maestorum filiorum colloquia haec ipse admis-
cuit verba : « Noveritis, o dulces filii, me hodie a Domina nos-
tra! sancta Maria accepisse licentiam abeundi. » Illis interro-
gantibus quorsum ire deberet : « Ubi, ait, semper cupivi, et
pro quo Dei pietatem semper precatus sum. » Fratribus vero
dicentibus adhuc illum vivere posse, et Domino omnipotenti
sacrificia ejus manibus fore offerenda, subjunxit, inquiens:
« Nunquam amplius frater Gervinus missam cantabit. » Exin
quotidie" in majus excrescente dolore, affatim decubuit.
Superveniente autem Quadragesimali observatione, in ipsa
feria 1v quam Caput jejunii vocat consuetudo? Ecclesiae!,
convocavit fratres natu majores, et sacerdotii gradu ornatos,
et quantocumque annisu valuit exsurgens! assedit; illisque*
coram tum demum sic ora resolvit: « Ut beatus Germanus
« fratribus coepiscopis dixit, sic et ego, filii, vobis dico:
« Commendo vobis, carissimi, transitum meum ; sentio
« enim proximare horam, qua diu a Domino exquisita mihi
« salus proveniet!. Et haec meae semper fuit orationis
a) II Mab. — b) secunda Mab. — c) expectatio Sp. 1, A. —
d) cripta 4. — e) leuaque 44. — f) nostra domina 44. — g) Deo 4. —
h) cotidie 44. — 1) .4 met en marge: consuetudo ecclesiae vocat caput
jejunii. — j) exurgens Sp. 1, 2, 4. — k) illique 4. — 1) perueniet A.
1. En réalité 1075. Voy. plus bas, p. 272, note 1 et p. 274.
2. Le mercredi des Cendres.
210 LIBER IV, CAP. XXXIV
«
«
«
«
intentio, ut in his sanctis diebus, qui modo superveniunt,
meum misericors Deus obitum fiert imperaret; verum
quia, ut confideo, meis fauturus" est votis, volo vobis in
conspectu Domini confiteri mala quae feci et de quibus
animae meae timeo, credens quod haec confessio, pietate
Domini praeeunte et vestro intercessu adjuvante, me
mundabit. » His ab eo dictis, et fratribus ubertim lacry-
mas? fundentibus, recitavit coram illis gravia quaedam et
quae nunquam eum fecisse noverant omnes. Denique octo
principalibus vitiis! sese onustum denuntians?^, in mirum
redegit fratres stuporem, qui ejus ab infantia coelibatum
vitaeque innocentiam optime compererant ; qui et dicebant :
«
«
«
«
«
«
«
«
«
«
«
«
Ut quid, bone Pater, taliter te incusas, cum manifestum
sit te non fecisse quae adstruis; certe homicidium, adulte-
rium non perpetrasti. « Quibus ipse respondit : » Parcite,
fratres, parcite, quaeso, et meam animam nolite gravare;
nam si sub mea cura aliqui perierunt, quod fortasse
omitti non potuit, profecto in Dei judicio pro eorum ani-
mabus reus tenebor. De adulterio autem audite quid
Christus veritas dicat : Qui viderit mulierem ad con-
cupiscendum eam, jam moechatus est in corde suo*.
Fieri autem non potuit, ut non hac aliquando illectus fue-
rim lasciviae voluntate; ob hocque ita reus existo quod
voluerim, ac si opere perfecissem. » Haec et alia se incu-
sando? exprobrans, commendavit Deo et eorum precibus
sui exitus tutelam.
a) facturus Mab. — b) lachrymas 4. — c) denuncians A. — d) accu-
sando A.
1. « Septem vitia, ut vocant, capitalia, vulgo tantum enumeramus ;
plerique tamen veterum, maxime e Graecis, octo enumerabant. Vide
ea de re Cassianum in Institutionum libris » Mabillon, 4cta Sancl.,
ord. S. Bened., Saec. VI, t. ll ed. Venise, p. 3450, note a.
2. Matth., V, 28.
LIBER IV, CAP. XXXV 211
CAPUT XXXV.
QvaLITER SE SEPELIRI MANDAVERIT, ET OBITUS IPSIUS.
Intrante igitur sacri jejunii consuetudinaria observatione,
grabato tenebatur, ablata omnimoda canendorum psalmorum
vel quidpiam? loquendi possibilitate. Et tamen cursus spiri-
tales coram eo incessanter recitabantur. Nec enim omisit
quin, uti valens assueverat, omni die Quadragesimae totum
Psalterium per unum e fratribus, quia per se non poterat,
decantaret. Fratres ergo videntes eum jamjam in mortem
resolvi, juxta sancti Jacobi apostoli mandatum, oleo bene-
dicto perungentes eum, valde alacrem tali obsequio effece-
runt. Interrogatus autem ubi vellet suum corpus? sepeliri,
nullum locum voluit designare, hoc in eorum collocans arbi-
trio. Sed cum amplius a fratribus flagitaretur, ut sepulturae
locum ipse sibi designaret: « Dicerem, inquit, vobis *,
« meum super hac re velle; sed vos non illud impleretis. »
Tunc fratres qui revera essent parati in quocumque, quam-
vis sancto, eum sepelire loco, omnino se impleturos quae
jussisset spoponderunt. Et ille ait: « Scio, inquit, quia
« non facietis; verum si faceretis, magnum mihi proveni-
« ret? inde scelesto remedium. Nectentes pedi meo restem,
« trahite me, et projicite in sterquilinium in medio platea-
« rum, quia non meliori dignum me credo? sepulcrof. »
Haec fratres audientes, iteratos planctus continuant. Ora-
vit autem, ut quacumque hora exitus ei advenisset, statim
intra Sancti Richarii. basilicam eum ferrent, spiritum Deo
inibi redditurum. Jamque sacri jejunii evoluta fuerat prima
septimana, et secunda ducebatur, cum ecce venerabili Ger-
a) quippiam Sp. 1, Mab. — b) corpus suum 4. — c) vobis omis
por A. — d) proueniet 4. — e) credo me 4. — f) sepulchro Sp. 1,
A, Mab.
212 LIBER IV, CAP. XXXV
vino, et utique jam beatificando, imminebat salutaris transi-
tus. Nam feria ur?, secundae hebdomadae quae habebatur v
nonas Martii!, post finitos matutinos, fratres solliciti eum
viserunt, inveneruntque eum extremum flatum trahentem.
Innuebant ergo alterutrum quod moreretur. Quod ipse adhuc
sentiens, manu propria innuit eis ut ferretur in ecclesiam.
At fratres eum accipientes sustulerunt, et, strato cilicio ante
sancti Johannis Baptistae, quod vicinum erat, altare posue-
runt. Dein, opposito obtutibus ejus crucifixi Domini signo,
et super pectus ejus posito reliquiarum, uti ipse disposuerat,
saccello*, congregatio tota inchoavit litaniae supplicationes,
sanctos Dei ut ei succurrerent invocantes. À quibus cum
dicebatur : « Sancta Maria, ora pro eo », ipse qui jam fuerat
in morte compositus, tetendit manus, orans et ipse: « Sancta
Maria, ora pro me. » Át ubi ventum est ut diceretur : « Sancte:
Richari, ora pro eo, » absque omnium spe mirabiliter se sur-
rigens^ manusque altius protendens, lacrimando? clamavit :
« Sancte Richari, ora pro me. » Post hoc quietior factus, cum
fratres, litania finita et initiata commendatione fideli, illo
usque venissent ut dicerent : « Suscipiat te Christus, » ille ad
haec verba spiritum efflavit. Quod ubi innotuit, inedicibilis
et infinitus subito Centulam omnem? moeror excepit. Flebant
viri obitum tanti pastoris, matronae vociferantes cum cri-
nium evulsione sancti abbatis hominis Dei mortem dolebant ;
nec mora, ruit omnis provincia Pontivorum ad exsequias!
viri Dei, et consideratione tanti obsequii omnis necessitas
mox abdicatur. Conveniunt in basilicam, et vere desolatam
domum elatis vocibus plangunt: « O, inquiunt, sancte
« Richari, cur talem tui honoris tam cito sinisti$. mori
« amatorem ? Bone confessor, cur non tam bonum tibi reser-
a) tertia Mab. — b) sacculo 4. — c) surgens 44. — d) lacrymando
Sp. 1. lachrymando A4. — e) Centulam omnem subito 4. — f) exe-
quias Sp. 1, 2, A4. — g) sivisti Mab.
1. Gervin I mourut le mardi 3 mars 1075; en effet le mardi (111 feria)
de la seconde semaine du Caréme tombe le 3 mars en 1075 (et nou
en 1074). Voy. Mabillon (Acta Sanct., saec. VI, t. 2, éd. Venise, p. 323).
e -- -—
a-€— 0m mx
-- n e
LIBER IV, CAP. XXXVI 213
« vasti. famulisque tuis conservatorem ? » Sic viri, sic
feminae ^, sic nobiles ignobilesque optimi viri mortem
lugebant.
CAPUT XXXVI.
SEPELITIO EJUS ET EPITAPHIUM.
Nudato itaque ad lavandum corpore ejus, tanta enituit
gratia membrorum, ut ipsam cutem non putaretur quili-
bet morbus unquam foedasse. In ipsis autem genitalibus
tantus virginei honoris decor apparuit, ut non tam virilia
quam venerabilia septennem? puerum imitarentur. Éx assi-
duitate autem genuflexionum^ in poplitibus seu cubitis
inventa est obdurata cutis excrevisse; et qui ejus studia
vitamque nescisset, hujus consideratione rei contemplationi
divinae ejus semper haesisse animum liquido cognovisset.
Componentes ergo ipsa sancta ossa, nam carnes tam absti-
nentia quam morbo defecerani?, tulerunt in potiorem
locum ecclesiae, devotis excubiis, uti mos est, animam? Deo
commendantes. Missarum itaque solemniis ab. abbatibus et
a cunctis qui adfuerunt sacerdotibus copiose expletis, sepul-
tus ést servus Dei Gervinus, abba venerabilis, ante altare
beatae Mariae in crypta! orientali, cum universorum, id
est, comitis Guidonis, abbatum, procerum, militum, vel
generalis vulgi gemitu et dolore. Guido sane, comes Pon-
tivorum, indulgendo remisit pro illius amore omnes consue-
tudinarias exactiones quae sibi debebantur in. Novavilla
« Super sanctam, inquiens, sancti Gervini tumbam hoc
donum pono. » Gesta sunt haec Centulo anno Verbi Incar-
a) foeminae Sp. 1, 4. — b) septemnem 44. — c) genuflectionum 4A.
— d) quae sequuntur, alia manu, licet antiqua, descripta sunt. Mab.
Acta Sanct. (saec. VI, 11, 341; — Cronicon (Hariulfi) desinit in morte
Gervini, lib. 4, cap. 36. Nam quae sequuntur in editis, secunda manu
adjecta sunt in codice ms. Mal. ibid., saec. IV, I, p. 116, note c). —
e) animum Mab. — f) crip'a 4.
18
214 LIBER IV, CAP. XXXVI
nati MLXXIV, indict. xi*', regnante Philippo Francorum
rege anno XxIVv.
EPITAPHIUM.
Inclytus iste pater, daemon^ per quem ruit ater,
Hos* pius in populos? dormit in hoc tumulo.
Ardua rectarum scandens qui rite viarum,
Corporis assiduus martyrizator erat.
Regula virtutum, rectorum lux monachorum
E'xstitit* a puero corpore eirgineo.
Tunc! sic florentem, studiose justa docentem,
Mars, tua tertia lux abstulit, itque$ redux?.
Eodem anno obiit Wido Ambianensis episcopus?, nostri
loci amator praecipuus. Abbate venerabili Gervino de luce
praesenti subtracto, successit ad regimen Centulensis coeno-
bii alter Gervinus longe impar priori", licet esset 1psius ex
sorore nepos, nutritus et eruditus in sancti Remigii hono-
rifico coenobio*. Hujus fuit lingua docta et actio impedita ;
utpote qui regiminis curam convertit ad mundi gloriams, et
animarum lucrum redegit in saeculi oblectamentum. Abun-
dabat tamen eodem tempore istud sacrum coenobium reli-
giosarum personarum graviumque monachorum stabili
honestate, quorum vita vel conversatio fama laudabili
enitebat in omni Francorum loco. Erant enim quidam illo-
rum de tempore venerandi Angelranni!, boni magistri boni
3) indictione II Mab. — b) demon 4. — c) Flos Jean de la Cha-
pelle, éd. Prarond, p. 93. — d) populo, J. de la Chap., ibid. — e) extitit
Sp. 41, A. — f) Hunc A. — g) atque 4. — h) prioris 44. — i) Angel-
rani 4A.
1. Ces chiffres doivent étre le résultat d'une erreur de copiste, car
le 3 mars, jour de la mort de Gervin, ne tombe un mardi qu'en 1075
(voy. note précédente). L'indiction est également fausse.
2. Le corps de Gervin fut retrouvé dans la crypte au xvire. siecle.
Voy. Appendice, n? III.
3. En décembre 1075 selonle Gallia Christiana. Cf. sur lui, p. 216 n. 1.
4. Saint- Remi de Reims.
!
LIBER IV. CAP. XXXVI 215
discipuli, et pluriores de recenti memoria laudabilis Ger-
vini, quorum vita et mores videbantur secundo Gervino
arena ponderosiores, ferro duriores, et chalybe* acutiores.
Horum continentia et probitate admodum refraenabatur ?
intemperantia levitatis ejus, quorum monita? et coerci-
tiones? verborum ex toto recusare non poterat, non tantum
propter Dei timorem, quantum propter saeculi? favorem
eorum prudentiae saepius acquiescens!. Seniorum igitur
monasterii fixa charitate honorabatur, tolerabatur, exspec-
tabatur?, si quando dedisset Deus in cor ejus spiritum cor-
rigendi. Qua de re vicibus assiduis fiebant orationes missa-
rum vel psalmorum ad Deum pro eo, dum exspectaretur! ut
aliquando conversus imitator efficeretur sancti avunculi.
Astutia vero et simulatio ita in eo redundabat, ut si quis
eum nesciret, ex affluentia sermonis illius totius honestatis
hominem aestimaret. Fulgebat eloquio, verbis ad omnem
gratiam compositis ; nihil tamen rectum in opere demons-
trabat. Pictor verborum demulcendo furabatur sensus audi-
torum, ut nescirent evadere de verborum ejus artificiosa
calliditate.
Ipse denique me inter alios quamplures monachizavit, et
in corde tenero quasi in. molli cera gestorum suorum ima-
ginem non imitandam sed abjiciendam compressit. Triennio
autem post meam intromissionem elegantissimum puerum
Anscherum!!, suum postea successorem, monachorum victus
unanimitate, 9
enim jam tunc, ne puer egregius aliquando suo contrairet
vesaniae, et, idcirco non pater sed pirata* eumdem! puerum
remisse ac negligenter enutrire fecit, quod illectus juvenili
facilitate nullam honestatis portionem hauriret, pro qua vel
a) calybe Sp. 1, calibe 4. — b) refrexabatur 4. — c) merita 4. —
d) cohercitiones 4. — e) seculi 4. — f) adquiescens 4. — g) caritate
Sp. 1, A. — h) expectabatur 44. — i) expectaretur 4. — j) Anscerum
A. — k) pyrata A. — lI) eundem 5p. 1, 4.
1. Anscher, fils de Gautier, seigneur de la Ferté, prés Saint-Riquier,
succéda à Gervin II en 1097. Il mourut le 25 juillet 1136. (7?)
^
cemebundus in coenobium assumpsit ; timebat
216 LIBER IV, CAP. XXXVI
per quam ad honoris cumulum provehi potuisset. Puer vero
jamdictus tam per se quam per amicos parentumque clientes,
animadvertens dolos ejus, dedit operam moribus dulcissimis,
ut amabilis omnibus haberetur. Domnus vero Gervinus
quemdam?* habebat nepotem, nomine Caesarium, in sancto
Remigio monachum factum, cui cogitabat conquirere regi-
minis successionem. Sed vae tibi, vesana calliditas! tu ipse
nunquam abba fuisses, nisi benedicti avunculi tui sancta
vita meruisset. Si volebas de tuis haeredem supponere,
quare non te talem egisti, cujus gratia tuus nepos ad hono-
rem debuisset ascendere? Vidi multoties et audivi saepius
quod seniorum monachorum non parva multitudo amare
gemescebant illius vesaniam, et ut scriptum est: Üre suo
benedicebant, et corde suo maledicebant!. Sed jam sufficiat
hominis infelicitatem tantisper fore cognitam, ut habeat
posteritas exemplum quid fugiat, et de bonis incitamentum
ad virtutes capiat. Dicamus de bono si quid fecit: turrem
sancti Salvatoris, quae propter antiquam combustionem
crepituris patentibus discissa videbatur, dejicere inchoavit,
ut hac deleta meliorem et firmiorem restauraret; statimque
secuta est basilicae magna ruina, quae omni genti Pontivorum
gravem incussit moerorem ; nunquam enim credebatur res-
taurari posse tantae honestatis basilica, vel in quartam gene-
rationem. Quid plura? statutum fuit ut, propter opus quod
putabant irrecuperabile^, ad quaerenda solatia sumptuum
amabile corpus Patris nostri Dücharü per vicina castella
deferretur, ut devoti populi donariis novum opus basilicae
fundari valuisset. Venit dies haec agendi : adest comes Pon-
tivorum Wuido cum multis nobilibus ; confluxerat maxima
multitudo vicinae coloniae ad novum spectaculum. Paratis
crucibus et vexillis", antelatis cereis, cum honore compe-
tenti levatur sanctus a proprio altari.
a) quendam Sp. 1. — b) quod 4. — c) inrecuperabile A. — d) vexillis
et crucibus 4A.
1. Psalm LXI, 4.
LIBER IV, CAP. XXXVI
* Maximus ille dolor, monachorum pessimus horror,
Vocibus excessit, vox laetitiaeque recessit,
Conticuit cantus, mox coepit surgere planctus ;
Sternuntur monachi, memorantur tempora Daci
Qui combusserunt, qui non combusta tulerunt
Esse sibi melius quam quoquam tollere sanctum.
Sternitur et euleus, fit clamor denique multus :
«
«€
«
«
«
«
«
«
«
«
«
«
«
«
Eheu ! quid facimus, scelus hoc per quanta subimus ?
Hic noster dominus caelebs^ Pater almus opünus,
Qui semper fuerat sic dives nec* peregrinus,
Dünittet sedem, viduabit claustra et* aedem
Et mendicabit, alienas res habitabit ?
Haec sua stat tellus, nobis manet ipse novellus
Carior almifluus qui protegit omne patronus? ;
Et dimittemus non dando quidquid habemus ?
Siste pater gressum, ne quem patiare regressum ;
Ante mori volumus quam te, pastor, careamus.
Te proceres plangunt, te plebis pectora clangunt :
Sancte Pater remane, non fiet tempus inane,!
Quidquid. opus fuerit satis hoc latomus habebit.
Gaudebit patria, laetabitur haec tua turma. »
Haec sic dicentes capsam sanctique tenentes,
Cum lacrymiss multis altaribus hic eiduatis,
Cantica psallentes, cum psalmis undique flentes,
Pignora restituunt quibus omnia gaudia credunt?.
sequenti die referretur. Totus simul concurrit Pontivorum
211
Magnis autem precibus multisque persuasionibus cor
populi ad hoe vix pertractum est, ut amabile corpus beati
patroni vel usque Abbatisvillam ferretur, quatenus devotio
plebis ibidem manentis de benedictione beati corporis opta-
biliter reficeretur, et ipse sanctus multis donis honoratus
h
populus, aeternum opprobrium reputantes si sanctus lon-
a) Ces vers sont omis par Sp. 1. — b) celebs 44. — c) nunc A. —
d) vel 4. — e) patronos 4. — f) mane Sp. 2. — g) lachrymis 4. —
h) Pontinorum 4f.
218 LIBER IV, CAP. XXXVI
gius efferretur. Mane etenim sequenti revehitur sanctus,
tantis gaudiis tantisque cantibus comitatus, ut laetitiae ma-
gnitudinem vox mortalis non posset exponere. Quo suis
sedibus restituto, populus Centulensium in. unum congre-
gatus, pari voto promptoque animo dederunt unusquisque
munera sancto, ad restaurationem ecclesiae, vel turris,
olim dicatae nomini Salvatoris.
Vaccas* atque boves et equos, et oves tribuerunt,
Cappas, mantellos, anulos", eittasque, tiaras*,
Cingula, cultellos, manicas caligaque dederunt ;
Auribus appensum tribuuntque?* monile puellae,
Sed. nostri cives argenti pondera pensant ;
Librarum solidos quammultos undique donant :
Rusticus hordea dat, multorum coetus aeenam,
Plures dant brasium?, einum plerique dederunt.
Ex his thesaurus fit mercibus amplior unus,
Quem numerare nequit, eel si quis! compota novit.
Auxiliante Domino, a fundamentis5 nova incoepta est
basilica^, et bonorum hominum collationibus diatim! fabrica
consurgebat. Centulae quoque habitatores ferventius exse-
quentes!, quotidianis* donariis. urgebant! invicem. seme-
tipsos, summo nisu supra vires exercentes ut nemo in dandis
solatiis inferior videretur. Gratias Deo! qui dejectam luxi-
mus, renovatam et erectam congaudemus fortiori funda-
mento et celsiori fastigio elevatam cernimus.
Praeterea cum videret isdem Gervinus in multa se gloria
constitutum et multo curialium vel popularium favore cons-
tipatum, putans esse sui meriti honorem et gloriam pa-
troni Richarii, coepit vanis adulantium extolli rumoribus,
et nihilum computare quod abbas exstiterat", ardenti corde
anhelans ut episcopus fieret:
a) vachas 4. — b) annulos A4. — c) tyaras 44. — d) que omis dans
A. — e) vrasium 4. — f) signas (sic) 4. — g) fundamento 4. —
h) extructa est basilica nova 4. — 1) dietim Sp. 1. — j) exequentes 44.
— k) cotidianis 44. — 1) urguebant 4. — 1n) extiterat Sp. 1, A.
LIBER IV, CAP. XXXVI
x
e
* Quid plus his referam, nisi rem jam dicere veram ?
Per data praemissa?, per quotidiana promissa
Ambit eam sedem quam dicimus Ambianensem',
Se regnare putans per pontificatus honorem.
Ecclesiam sancti dire spoliando patroni
d
Se tunc?! exaltat, monachorum de grege saltat,
Se faciens magnum fert fratribus undique damnum.
Obeius est Christus, prosternitur hinc inimicus ;
Omnia quae cepit*, cum damno jure reliquit.
Omnibus est! hostis sed pluribus undique notis,
Quos exaltavit, hos postea praecipitavit.
Sancti Richard res multas dilapidavit,
Ewosus monachis, cunctis exosus amicis,
Pessimus atque sibi qui nollet eelle mederi,
Ad reprobum tandem certavit tendere finem?*.
Fratres etenim diuturna exspectatione ? fatigati, cum vide-
rent illum ad! deteriora semper ferri, diversis modis eum
revocare satagebant a destructione et dilapidatione loci, per
Widonem comitem Pontivorum, per nobiles palatinos, per
Rainaldum Remorum archiepiscopum?, et per alias! nobiles
personas illum conveniendo, et dejectionem beati quondam
coenobii non sine gemitu conclamando. Quibus ille in faciem
blandiebatur, se cito per omnia emendaturum spondens ;
sed in corde contra eos qui contra eum querclam* depo-
nebant, acriter saeviens. Cumque nulla jam spes de correc-
tione illius remaneret, dedit consilium Remensis ecclesia, in
a) Ces vers manquent dans 5p. 1. — b) referamus Sp. 2. — c) permissa
A. — d) nunc Jean de la Chapelle, iterum, Sp. 2. — e) cepit 4. —
f) et Sp. 2. — g) ceu plures undique nostis, Sp. 2, 4. Le vers est
corrigé avec la lecon de Jean de la Chapelle, éd. Prarond, p. 98. —
lh) expectatione 4. — 1i) id 74. — jJ) alios 4. — k) querelem A.
1. Gervin II devint évéque d'Amiens entre 1086 et 1091. Les accu-
salions de simonie que porte Hariulf contre lui furent répétées au pape
Urbain IJ (1088-1090) qui les repoussa tout d'abord par deux bulles
du 20 décembre 1091 et du 18 juillet 1093. Jaflé, Regesta pontif. rom.,
2* éd., nos 5455 et 5186.
2. Renaud, archevéque de Reims (1083-21 janv. 1096). I] ne joua
pas vis-à-vis de Gervin II le róle que lui préte Hariulf, tout au con-
traire. Voy. les lettres d'Urbaiu II (note précédente).
280 LIBER IV, CAP. XXNVI
ut domino papae Urbano, qui eo tempore concilium Cla-
romonte*? erat de proximo habiturus, desolationem et con-
fusionem sui loci Fratres nostri, vel per se, vel per fideles
legatos aperirent et majestatis ejus clementiam implora-
rent, ut monasterium jam pene? exinanitum ad aliquam
resurrectionis speciem, pro sui officii dignitate, benignus
revocaret.
Factum est ita, et mox successit remedium. Nam dominus
papa Urbanus in concilio residens, prolata in eum canonica
sententia ', baeulo abbatis et monachorum cura spoliendo
absolvit, adjiciens verbum durum*: « Tu abbatiam Sancti
« Richarii quae nobilis et dives olim fuerat, tam pessime
« tractasti ut suis ecclesiam ornamentis spoliaveris, et mo-
« nachos multos tuis vitiis resistentes exules feceris. Unde
« dignus eras ut omnem gratiam ecclesiasticae! dignitatis ex
« toto perderes, veluti ovium Christi mactator, et sanctae Ec-
« clesiae dissipator; sed ne bina* te ultione ferire videamur,
« esto contentus Ámbianensi episcopatu, quem tam dure
« acquisisti. Monachis autem Sancti Richarii sit copia eli-
« gendi abbatis, cui tu contraire? nulla ratione praesumas.
« Quod in virtute Spiritus Sancti te observare jubemus. »
Igitur tali ingenio, et Romano taliter accepto imperio,
deleta est potestas perversoris, quievit a nobis virga percus-
soris, remotum est jugum grave a cervicibus nostris, anno
Dominicae Incarnations MXCVI', ind. iv. Haec Dei" mise-
ratio Centulae indulta est. Vir autem callidissimus non ita
sopitus est a sua versutia, sed rediens a concilio, omnes
qui de istis partibus conviatores aderant, precibus et pro-
missis concitavit, ut suum casum nemo nobis intimaret; sic
a) Claromente 4. — b) poene Sp. 1, 44. — c) durum omis par A. —
d) ecclesiastice 4. — c) viua (sic) 4. — f) requisisti 4. — g) con-
trarie 4. — h) diei A.
1. Il n'est pas question de Gerviu II dans les décisions qui furent
prises au concile de Clermont. Néanmoins Gervin se démit de son
abbaye peu aprés, au cours de l'année 1096.
2. Le coneile de Clermont eut lieu en 1095 (du 18 au 28 novembre)
et non en 1096. |
LIBER IV, CAP. XXXVI 281
per annum integrum nos deludens nomine fallaci usus fuit
rebus nostris, donec iterum a Remensi ecclesia nobis divul-
gatum est quomodo fuisset in concilio Clarimontis abbatia
denudatus!. Quod ubi fratribus palam factum est, convoca-
verunt eum in capitulum valde renitentem, et, aperto sermone,
renuntiaverunt? illi et ejus obedientiae ; affirmantes quanto-
cius ad papam se clamaturos, nisi penitus locum exiret. Qui
videns suas fallacias jam exclusas et majoris dedecoris
cavens periculum, surrexit, baculum deposuit, veniam pros-
tratus petivit, indulgeri sibi quod deliquerat? gemens roga-
vit. Monachi autem* valde amaricati non audierunt. vocem
ejus, sed praeteritorum et praesentium malorum nimietate
instigati, conviciis certis eum insectati sunt, donec locum
exiens Abbatis-villam adiret. Exeunti autem a Centulo non
fuit qui condoloret vel unus, sed omnes ei maledicebant,
gaudentes de ejus dejectione. |
3 Sic prius? elatus fit postea dedecoratus.
Nobis infestus, sibimet fit ealde molestus.
Quam tulerat pestem sibi propinaeit eamdem!
Richarii precibus sic corruit hic Geruinus.
Obsecro igitur omnes qui horum gestorum fuerint cogni-
tores, ut meminerint quam clara vel honesta superius relata
sint, et sciant quod optatius nobis foret bona et veneranda
de domno Gervino referre, quam ea quae superius dicta
sunt; sed ut posteri certissime sciant quod sancti patris Ri-
charii amatores et ejus5 loci fideliter" servatores apud
Deum mercedem habeant, et inter homines bonae famae
laudem retineant. Idcirco studuimus domni Gervini lapsum
ad memoriam revocare ut successores ejus noverint adhae-
rentes Hichario glorificari, contemptores autem et deser-
a) renunciaverunt 4. — b) delicuerat 44. — c) vero 4. — d) Vers
omis par Sp. 1. — e) pius 5p. 2, jam Jean de (a Chapelle. — f) eandem
A. — g) hujus A4. — hi) fideles 4.
1. Cette assertion nc doit étre accucillie qu'avec méfiance apres ce
qui a été remarqué plus haut, p. 279, notes 1 ct 2, p. 280, note 1.
282 LIBER IV, CAP. XXXVI
tores aeterno improperio* subjacere. Praeterea eidem
domno Gervino a fratribus potuisset utique, quamvis aegre,
aliqua venia impertiri, si in poenitudine persistens se
male fecisse cognovisset. Sed ut quasi invictum se mons-
traret, non cessavit nobis et loco nostro inquietudines exci-
tare. Unde illa mox surrexit lis contentiosa, qua voluit ab-
batiam nostram sibi et successoribus suis? facere quasi jure
subjectam, quam ipse xxiv annis'liberam tenuerat, et
omnium antecessorum suorum temporibus nobili libertate
perfunctam optime cognoverat. Noverat Fulconem*, Ámbia-
nensem episcopum, abbati Angelranno, et post eum Gervino,
multis servitiis fuisse obnoxium, et abbates Centulae non
subjectos attendisse,: sed patronos. Et certe praefatus
Fulco in Remensi concilio a beato papa Leone IX excom-
municatus fuisset, nisi reverendissimus vir Gervinus abbas
accurate et prudenter pro illo intervenire studuisset?. Noye-
rat Guidonem, Fulconis successorem, patre comite natum,
comitis germanum Hugonis, comitis Widonis patruum,
abbati Centulensi, scilicet sibi ipsi, multo famulatu exsti-
tisse" devotum; et tamen, urgente malitia horum omnium,
se ostendit oblitum, nobilem juvenem Anscherum in abba-
tem electum novis insidiis appetens, et qualiter ei resis-
teret vel promotionem ejus impediret studiose disquirens.
Longum nimis et valde taedosium est diversitates machina-
tionum ejus exprimere. Idcirco his omissis quomodo finie-
rit, paucis dicamus.
Deficiente sumptu, et omnibus clericis in ejus contume-
liam. aspirantibus compulsus est relinquere sedem', et,
a) imperio (sic) 44. — b) suis omis par Sp. 1, 2. — c) Folconem 4.
— d) extitisse Sp. 1, A.
1. Depuis le 23 octobre 1071. Voy. p. 268.
2. En 1049. Cf. p. 25^, note 1. Cette prétention du moinc de Saint-
Riquier n'a aucune valeur historique.
9. Gui, évéque d'Amiens. Voy. p. 216, note 1.
1. Gervin II, quitta son évéche vers 1102. Pour les dernieres années
de Gervin II sur lesquelles Hariulf ne nous renseigne pas, voy. Hé-
nocque, Zlist. de Saint- Hiquier, Y, 379-382.
LIBER IV, CAP. XXXVI 283
ignorante clero vel populo, seccessit Turonis ad Majus Mo-
nasterium, ubi abbas Helgaudus! honorifice illum. exci-
piens, ad confessionem errati pertraxit, audiens ab illo in
coetu fratrum quanta perversitate quantaque crudelitate
coenobium sancti hlichari destruxerit, moribus et rebus
infirmaverit.. Quae postquam nimium ejulando retulit,
paucis supervixit mensibus, et 1v Idus Januarii de hac vita
recessit *.
Ultio non sit ei, maneat sed lux requiei. Araen.
Sunt et quaedam utilia quae chartarum" indicio peregisse
dignoscitur, sed tam pauca, ut in eorum explanatione? tem-
pus terere non placeat/. Verum quia? de hoc abbate tam
tristia digessimus, largiente Christi! misericordia, de ipsius
successore jam propera narrabuntur*, ut ex eo Christi eccle-
sia gaudeat in aevum. Ámen.
Ego frater Hariulfus* monasterii beati Richarii humilis
monachus, hoc de sancti loci nostri nobilitate vel utilitati-
bus a domno Saxovalo ante plures annos inchoatum opus,
Deo auxiliante, perficiens, obsecro omnes qui in hoc! sancto
loco militaturi sunt, immo? per virtutem Dei et sapientiam
Christum obtestor, ut haec, in quibus congregandis desu-
davimus, diligenter ipsi custodiant, et ea qualicumque modo
deperire non permittant. Completum est autem istum
opus humanitatis Filii Dei anno MLXXXVIII, indict. x,
a) cartarum .4. — b) explicatione 4. — c) quoniam (qm) 4. —
d) Dei A4. — e) Ariulfus Sp. 1. — f) isto 4. — g)imo Sp. 2, A.
1. Hergot, évéque de Soissons depuis 1085, s'était retiré à Mar-
moutiers en 1087, oü 1l mourut vers i an 1102.
2. Vers l'année 1603.
3. Une note de l'abbé Hénocque (I, 370, n. 2) donnerait à croire
qu'il existe des copies de chartes de Gervin II dans un Cartulaire de
Saint- Riquier aux Archives départ. de la Somme. J'ignore ce que peut
bien étre ce Cartulaire.
4. Ce projet d'un cinquieme livre ne fut pas mis à exécution, sans
doute par suite du départ d'Hariulf comme abbé d'Oudembourg. Voy.
l' Introduction.
284 LIBER IV, CAP. XXXVI
anno regis Philippi xxvii, Widone Pontivorum comite
annis xxxvil.
EXPLICIT 1v" LIBER GESTORUM CENTULENSIS ECCLESIAE.
Toto corde meo te, Centula mater, amavi.
Traditus a puero, mea sub te colla ligasi.
Foedera juravei quibus in te vota dicavi.
Pignus habens fidei, tua sat contraria cavi.
Fratribus et dominis tunc laetitiam generavi.
Gesta Patrum scribens, pro viribus ista paravi ;
Atque Dei laudes super istis multiplicasi.
Nobilis est palma, quia de te fructificagi.
Ecce tuos natos quot laudibus amplificagi,
Thesaurosque tuos nullis prius aequiparasi.
Riicharium sanctum laudando clarificaei*.
Cerne piis oculis quam rem tibi magnificagi.
Quo si nobilior, nulli te consociavi.
Conscriptis Patribus fore magnam nobilitasi.
Mater agens famulum qui. te sic mirificaei,
E.vime jam culpis, per quas me commaculavi,
Meque tuis socia quos jure beatificavi.
Fratribus intersim dominos quos desideravi.
Projiciar nec his quibus antea me copulavit.
licharius fogeat me, sub quo sanctificavit.
Ut Christo placeam, me cui sacrificavi?,
* Expulsorum quos recolo a secundo Gervino nomina
sunt haec: Walterus cognomine Ambrosius, Walterus co-
gnomine! Samuel, Walterus, Germanus, Teudoldus, Wido,
Bernardus, Willelmus, Erluinus, Hildemarus?*.
a) quartus liber 4. — b) nunc 4. — c) glorificavi 4. — d) sanctifi-
cavi 4. — e) Cette liste est omise par Sp. 1 et A. Mab. (Annales
Bened., t. V, p. 93), quae cum desint in editis hic subjacere lubet.
— f) cognomento, Mab.
1. Sur ces dates, voy. l'Introduction.
LIBER IV, CAP. XXXVI 282
EPITAPHIUM ScRIPTOnIS!.
Pontivo natus, pronus studiis Hariulfus,
Almi Richarü claustra puer subüt;
In quibus imbutus deceat quid nosse magistrum.
Aldenborsensis* tertius abba fuit.
liem sibi commissam pro viribus amplificaeit,
Crescere, Petre, tuis semper opes sitiens.
Fratribus exemplum praetendens compatientis,
Multa nimis tacuit? quaeque loqui decuit.
Centula quos fratres retinet coluit seniores,
Illis quod sit honor cernere semper amans.
DÉDICACE D' HARIULF.
Centula, diligo te, doctricis? captus amore;
Ultima cum tibi do munuscula, mater, «aeeto ;
»À ? b]
Atque eicem referens dic nato : nate* ealeto*.
(|
Comprobat hinc magnum circa vos semper amorem;
a) aldemborgensis, Sp. 2, Mab. — b) tenuit Marténe. — c) doctoris
Marténe. — d) die noto natu Marténe, Sp. 2. — e) les vers qui suivent
sont omis par Marténe et Durand (Voy. litt.) Sp. 2, Ann. Bened.
1. On donne ici cette épitaphe, qui naturellement ne fait pas partie
de la Chronique de Saint-Riquier, à cause de son utilité pour la bio-
graphie d'Hariulf. L'épitaphe et la dédicace, qui suit, ont été publiées
par Mabillon (nn. Benedict., t. VI, p. 195 (éd. Venise VI, 178) et
Vetera Analecta, t. I. Paris, 1675, in-8, p. 437 et dans l'éd. in-fol.
de 1723, p. 378), et par Martene et Durand, Voyage littéraire, t. I,
Paris, 1717, in-^, 2? partie, p. 176. L'épitaphe est reproduite dans la
Gallia Christiana (V , col. 265) et Y Zlist. littéraire de la France, XH,
206, d'aprés les Analecta. Elle se retrouve encore à la suite du Chro-
nicon monasterii Aldenburgensis majus (Migne, Patrol. lat., t. 17^,
col. 1565), mais la fin est profondément modifiée. (Les deux derniers
vers (Centula quos fratres, etc.), sont remplacés par les suivants:
Arnulphi vitam conscripsit, presulis almi,
Civibus Aldenborg tale ferendo decus.
Ipsius et studio de terra membra levantur
Presulis ejusdem, auxiliante Deo.
Pro quibus a Domino donetur rite corona,
IHIuic Hariulpho, propiciante Deo.
286 LIBER IV, CAP. XXXVI
Talia scribendo qui vobis auget honorem,
Et memor est vestri, si quis locus accidit illi,
Conferat ut nostrae condisnam notitiae rem,
Quam puto eos latuisse diu, nec vestra tenere
Condita secretis armaría claeibus arcet.
APPENDICES
LE&TTRE DE ln. CraAUpE DE Lawv 4 pow TurknnY
huiNanT.
Bibl. Nation., Coll. de Picardie, t. XXVII, f. 131-132.
Edité (partiellement et avec de nombreuses fautes) par l'abbé Hé-
nocque, Histoire de Saint- Riquier, I, 367 ; Prarond, 2c éd. de Jean
de la Chapelle (1893), p. 67-68 (en note).
Au R' Pere dom Thierry Ruinart, religieux benedictin en
l'abbaye de S' Germain des Prés — à Paris.
Pax Christi 7
Mon reuerend pere
Je ne puis pas vous donner grand eclaircissement sur
les suiets que V. R. en souhaite. Nous n'auons icy d'autres
liures ny d'autres chartres que le mins d'Ariulfus que D.
Luc a fait imprimer. Il n'y a non plus aucun ancien monu-
ment pour Ángelran ny pour Odelgerus. Le plan de l'ancien
monastere a trop changé de fois: et le terrain a. esté trop
boulversé pour en pouuoir rencontrer. Je l'ay fait vemuer
288 APPENDICE 1
en plusieurs endroits pour decouurir les sepultures des
illustres en question, mais en vain. L'on a seulement de-
couuert dans une chappelle souteraine le tombeau de S$*'
Geruin, ou sont encore tous les ossemens, excepté le chef.
On les y a laissés, parce qu'il ne se trouue aucun authen-
tique que ce soit luy. On le voit parce qu'il est dit qu'il
fut inhumé in cripta. interiori B. M. et qu'on ne trouue pas
dans aucun endroit qu'on y ayt enterré personne que luy.
Nous en faisons la feste le 3 de Mars 3 ord. Nous n'auons
rien trouué de luy dans le tombeau de S' Angilbert. Pour
ce qui est d'Angelran nous n'en faisons rien parce qu'on
ne le trouue qualifié de saint que dans un seul endroit qu'on
y a joint dans le mms d'Ariulfe d'un caractere different
quoyqu'ancien. Je l'ay copié pour vous le faire voir. Il
commance par les mots : hae sunt, etc. Odelgerus n'y est
pas quoyqu'Ariülfe en parle fort honorablement. Voyla
mon r. p. tout ce que ie puis vous dire. S1 ceux qui es-
toient icy lorsqu'on a paué toute nostre eglise eussent
pensé a l'histoire de S* Riquier ils auroient pà luy fournir
de beaux endroits en faisant foüiller partout ou il y auoit
des monuments d'antiquité qu'ils ont laissé enseuelis dans
la terre. Je me recommande a vos saints (?) sacrifices et
suis de tout le ccur
Mon reuerend pere
Vostre trés humble serviteur et affectionné con([rere]
Fr. Cravog Ds Lawx M. D.
AS! Riquier du 31 octobre.
Illae sunt solemnitates ad Centulam proprie pertinentes:
Kl. ian. dedicatio aeccle
V noii ms. Geruini abb.
V ii. dec. deposit. sci Angelranni
Abbis nri.
APPENDICE II 289
II.
LETTRE DE FR. FRANCOIS AU GÉNERAL DES BENÉDICTINS
DE LA CONGRÉGATION DE SaAINT-MAUR.
Coll. de Picardie à la Bibl. Nat., t. XXVII, fol. 128-129.
[Au] Reuerendissime
[Aeu]erendissime dom
[Audiber]t general des
[Bene)dicti(i)us de la congregation
de S' Maur. A Paris.
Pax Christi Jesus - Maria
A. Tholose ce 27 auril 1672
Mon R' et tres honnoré pere
Je ne manqueray point d'escrire par le 1*" ordinaire au
R* pere prieur de nostre conuent de Clairmont au suiet de
ce manuscrit que Vostre Reuerance demande et croit estre
dans la biblioteque de nostre susdit conuent. Pour moy je
n'en scay rien et n'ay iamais eu cognoissence de ceste piece.
C'est pour cella ausy que ie donneray ordre expres de faire
une exacte recherche de ce manuscrit et a mesme temps
qu'on m'aura donné auis qu'il s'est trouué, on escrira a Vostre
Reuerence pour luv donner toutte la satisfaction qu'il nous
sera possible, l'assurant que je suis avec un parfait respect
Mon R? et tres honnoré pere
Vostre tres humble et tres obeissant seruiteur
Fr. FnaNcoris, du tres S* Sacrement
Carme deschaussé indigne.
Au reeers l'adresse et sur un morceau de la bande le
cachet des carmes déchaux de Toulouse.
^
1. Les premiers mots de l'adresse à gauche devaient étre écrits
19
290 APPENDICE IIT
III.
LETTRE DE FR. GERMAIN CLAUEAU A DOM AUDIBERT.
Coll. de Picardie, t. XXVII, fol. 130.
Publié partiellement par l'abbé Hénocque, Histoire de Saínt-
Riquier, 1H, 250.
Au Reuerend Pere
Dom Bernard Audibert
lielisieux Benedictin à S' Germain des prés
A Paris.
Benedicite d
27 juill. 1672.
Mon Reuerend Pere
J'ay veu le P. Prieur des Carmes déchaux qui a dit que
le pape deuoit donner la permission de separer le cartulaire
de S* Riquier de leur Biblioteque et m'en monstra la bulle
d'excommunication contre ceux qui fairoient autrement.
À quoy 1e dis qu'estant donnée a leur supplication, comme
il est porté en termes expres, le pape ne pretendoit pas Ies
obliger que de leur consentement. Enfin il me promist d'ob-
tenir luy mesme les permissions necessaires et de deliurer
le Cartulaire. Ie luy promis les 10 tomes du Spicilegium.
Il ne sera pas mal recompensé car ledit cartulaire n'est pas
grand chose dans mon sentiment.
. Nostre medecin m'a fait boire des eaux minerales qui sont
dans un fauxbourg de Clermont, qu'il croit meilleures pour
moy que celles de S' Mion. l'en ai beu 9 neuf(szc)iours et
les ay quittées par son ordre parce que le temps n'en a pas
esté fauorable, n'estant pas assez chaud, et parce qu'elles
sur la bande recouvrant la lettre et dont il subsiste un morceau. En
décachetant la lettre on a fait sauter une partie de cette bande et par
suite de l'adresse.
abo. om
APPENDICE IV 291
mabloissoient! trop. l'ay neanmoins suiet d'en esperer du
soulagement. |
Nous auons encore icy les nouices reduits à 6; nous
attendons les escolliers de S' Jean d'Angely pour les renvoyer
auec D. Claude Vidal, prieur claustral a Limoges, et 2 jeunes
profes a Polignac. Je souhaitte une bonne santé a V. R.
et suis touiours auec la meme soümission
Mon Reuerend Pere
Vre tres humble et obeissant neueu
Fr. Germain CrLaívzgav?
M. B.
A St Allyre le 27 juillet
1672
IV.
LEeTTRE DE VicToR CoTRON A MABILLON.
Coll. de Picardie, t. XXVII, fol. 135-136.
Au Reuerend pere dom Jean Mabillon relisieux benedictin en
l'abbaye S' Germain des prez
a Paris.
Pax Christi P
De S! Riquier ce 27 januier 1673.
Mon reuerend pere
Je me resiouys de ce que ce manuscript est enfin venu
de Clermont. Il ne faut pas manquer de le faire veoir a
Monsieur nostre abbé?, qui le desire ainsy et qui a promis
d'en payer sa part de ce qu'il a cousté pour le rachepter et
1. M'affaiblissoient.
2. C. Larreau/(Henocque), II, 250. Luneau (:d., I, xxix).
3. Charles d'Aligre, abbé commendataire de S'- Riquier.
292 APPENDICE IV
apporter. Il le faudra donner a dom Jean Prou qui rede-
mandera a Monsieur nostre abbé les deux tiers du coust, en
luy portant de l'argent que nous luy deuons. Il ne le tiendra
pas longtemps, puisqu'il n'y a quasi rien qui ne soit dans
l'imprimé au 4. tome du Spicilegium.
Dieu aydant ie continueray cette cronique de Hariulfus
iusqu'à present, et en feray un bon gros tome. J'en ay desia
fait beaucoup de memoirs (sic) de nos chartres.
Nous auons icy deux anciens manuscripts, dont l'un est
escript environ l'an 1100, et l'autre l'an 1190 ou 1200,
d'un ancien autheur ou interpolateur, qui a premierement
escrit bien plus amplement la vie de S' Riquier que celle
de Alcuin. Et supposé seullemant que S' Riquier ayt vescu
enuiron 120 ans, je n'en retreuue rien d'impliquant, touchant
ces deux volages qu'il a fait a Rome, et de la puissance
qu'il receut de S' Pierre en la vision admirable qu'il eut en
l'eglise proche du port d'Hostie, et que peu aprés le pape
Siluere l'ordonna euesque en l'an 537, et beaucoup d'autres
choses admirables arriuez en son voyage tant en allant qu'en
reuenant. Quoy que vous en pussiez dire'.
Item dans ces mesmes manuscripts se trouuent (szc) la vie
de S' Angilbert, ou il est rapporté tout net comme il se maria
apres auoir esté promus a la prestrise, a Berthe seconde fille
de Charlemagne, dont il eust deux filz.
Item un liure des miracles dudit S' Angilbert, escrits par
Anscherus abbé du monastere S' Riquier, qu'il dedie a
l'archeuesque de Reims.
Item dans le plus ancien de ces manuscripts est escripte
la vie de S' Vigor euesque de Bayeux qui commence G/oria
omnipotenti Deo et en suitte les miracles peu en nombre.
.. Quant aux reliques que nous auons, Hariulfus en fait men-
tion en sa cronique. Nous les possedons encore hormis celles
que leremie thresorier de S* Riquier emporta de crainte
1. Allusion à la notice de Mabillon sur St-Riquier dans les 4cta SS.
Ord. S. Ben., saec. II, p. 189.
APPENDICE IV 293
des Normans a S* Colombe de Sens ou il fut fait abbé, et
depuis ayant esté promus a l'archevesché de Sens il les mit
en son eglise cathedralle.
Le corps de S* Riquier est dans une belle grande chasse
d'argent tres bien elabourée et faite en forme d'eglise auec
vitres. Dans cette chasse sont les corps de S'"* Elevare et
Sponsare vierges et martyres. Le chef dudit S' Riquier dans
un vaisseau d'argent doré parfaitement bien fait en forme
de chef depuis les espaulles, soustenu de deux anges et
le pied au dessoubz. On luy met dessus une mitre tres
riche.
La chasse d'argent en laquelle est le corps S' Vigor
euesque de Bayeux.
Un chef d'argent ou est le chef dudit S' Vigor.
Dans une autre chasse d'argent sont les corps de S' Caydoc
et S* Adrian (autrement Fricorius) prestres hybernois qui
ont conuerti S: Riquier a la foy (ou au moins la plus grande
partie, car ils ont une chasse aussy de ces SS. au Trepport).
Et le corps de S* Mauguil.
Une autre petite chasse d'argent en forme de pauillon
quarré d'enuiron un pied et demi de hauteur, en laquele
sont des reliques de S' Pierre, S' Paul, S! Tite, S' Timothée,
S'* Petronille et S'* Thecle.
Une autre chasse de bois doré dans laquelle sont plusieurs
reliques incognües.
Nous auons quantité d'autres petites reliques enchassez
dans des petits reliquaires d'argent et de cristal. Voila ce que
vous peut dire celuy qui est cordialement
Mon R. P. vostre tres humble ct affectionné
f. Victor Cornox. M. B.
Il vous plaira renuoyer le manuscript par la voye d'Abbe-
uille, addressez a M. Delattre tout le plustot que vous pourrez,
autrement cela m'arrestera. llastez vous de tout coppier ce
qui vous agrée.
tU»
e
Mew
APPENDICE V
V.
LETTRE bkE FR. TuoMas Bouvcuken 4 MABILLON.
Coll. de Picardie, t. XXVII, fol. 1333-134.
Au Reeerend Pere dom Jean Mabillon religieux benedictin
à S* Germain des prés à Paris.
Pax Christi »
Mon Reverend Pere
Nous avons besoin des lumiéres de votre Reverence pour
decouvrir ce que signifient quelques inscriptions que nous
avons trouvées sur des tombeaux, qu'on a decouvert en
baissant la cour derriere notre chapitre. Cette cour en etoit
toute pleine, mais plusieurs avoient dejà été ouverts ; d'autres
n'avoient aucune inscriptions (sic). Voicy celles que j'ay pà
dechiffrer que notre R. p. prieur m'a commandé de vous
envoler. J'ay fait tout mon possible pour les ecrire d'un
caractere qui approchat un peu de celuy qui etoit gravé sur
les pierres. Je les ay ecrites en autant de lignes, et ay taché
de conserver a peu prés les distances qui. etoient entre les
lettres. l'ous ces tombeaux etoient chacun d'une seule pierre,
couverts les uns d'une, les autres de plusieurs pierres. La
17? inscription n'etoit point gravée comme les autres, mais
seulement ecrite auec du rouge comme notre craion d'apre-
sent. La 2 et la 3 et la ^ sont les plus difficilles. La 7 etoit
sur une pierre qui etoit sur les pieds. Il y en avoit une autre
sur la téte ou il paroissoit quelques lettres que je n'ay pà
connoitre a cause que cette pierre etoit rompüe en trois ou 4.
Cependant la distance qu'il y avoit entre ces deux pierres
me fait croire qu'il n'y avoit point de connexion entre ces
lettres. La 4 etoit fort bien ecrite et je crois qu'elle doit etre
une des plus anciennes. Car J'ay remarqué par les tombeaux
mien "hm tu
APPENDICE V 295
qui avoient une datte que les plus anciens etoient les plus
prés de l'eglise, et celle cy etoit tout proche la. sacristie.
Il n'y a point grande difficulté dans la 5, 6 et 7 sinon de
savoir si dans la 6 SVB veut dire subdiaconus, comme
quelques uns de nos confreres le veullent, et dans la 7"*
savoir si Aildelandus sa doit ne faire qu'un mot. Je trouve
. dans Hariulfe un Hildelandus dans le catalogue qu'il donne
des gentishommes qui acompagnient (szc) l'abbé en huit cent
trente et un', et cet Hildelandus peut bien avoir vecu jusqu'a
soixante et huit qui est la date du tombeau. Dans le 8 tom-
beau il y avoit deux corps l'un sur l'autre, et l'inscription
etoit, comme vous la voiés, distinguée par deux coups de
siseaux quasi en croix. J'ay parcouru Hariulfe, et le Necro-
loge qui est a la fin de son manuscrit et je n'y ait (sic) point
trouvé aucun de ces noms. Je ne say si c'est ce vieux Ne-
crologe dont parle Votre Reverence dans son I. tome des
Analects, a cause que je n'y trouve que Hariulfus Senior, et
que je n'y trouve point d'autre Hariulfe diacre. Je suis
Mon Reverend Pere
Votre tres humble et tres
Oobeissant serviteur et confrere
fr. Thomas BovcnuEn
M. B.
à St Riquier ce 28
may 93.
Au dessous d'une autre main et d'une ecriture fort mau-
eaise: V. R. je prie V. R. de nous déchiffrer ce que nous
avons trouvé (da]ns nos tombeaux et quelques heures de votre
loisir. Je vous souhaite une. parfaite (santé ?).
Votre tres humble [?] et affectionné frére en Dieu [?].
Fr. Anselme Crain£. M B.
1. Voy. plus haut, page 96, note 5. Ces fac-similés de Fr. Th.
Boucher (Coll. de Picardie, t. XXVII, fol. 133) étant reproduits dans
l'ouvrage de l'abbé Hénocque (I, 258), il a paru inutile de les donner
icl.
296 APPENDICE VI
VI.
RAPPORT D'ÁNGILBERT SUR LA RESTAURATION DE SAINT-
RuQUIER ET LES OFFICES QU'IL Y INSTITUE.
Home, Bibl. Vaticane, f. de la reine Christine n^ 235,
fol. 77 v*-82 r*.
... Spiritualibus! honestius in augmento fieri roborante,
nostris et futuris temporibus, Deo auxiliante, cotidie ad
salutem proficiendo crescerent sempiternam. Quapropter ob
venerationem sancte TniwiTATIS. centum pueros in hoc
sancto loco in scolam congregare studuimus, optantes ut
nostris nostrorumque successorumtemporibus idem numerus,
si non amplius, quousque voluntas Dei fuerit, in hoc sancto
cenobio ob eandem devotionem qua eos ibidem congrega-
vimus maneant, ut eiusdem omnipotentis Dei servitium ad
quod eos qui tunc temporis fuerant coniunxi, ipso miserante,
secundum eius voluntatem perficere valeam, quatinus illis ad
perpetuum salutem nobisque ad mercedem proficiat sempi-
ternam
Aepitaphium Sancti Richarii... etc.
(Ces épitaphes sont imprimees plus haut, p. 13-15).
Institutio Sancti Ángilberti abbatis de diversitate officiorum
Dominica palmarum omne vespertinum et nocturnum
ofhicium in ecclesia Sancti Salvatoris et Sancti Richarii cele-
bretur. Post capitulum vero procedentes, veniant ad sanctam
ManiaM ubi, tertia cantata et ramis ac palmis acceptis, per
I. Suite du texte imprimé p. 70, ligne 16. Je suis redevable de la
collation du Rapport d'Angilbert sur le ms. du Vatican (Voy. plus
haut,p. 57-70) et de la copie de l'7nstitutio qui suit à l'obligeante amitié
de M. Bourel de la Ronciére, membre de l'Ecole francaise de Rome.
APPENDICE VI 297
viam monasterii una cum populo accedentes *, ad portam
beati Archangeli Michaelis paradisum ingrediantur, et coram
sancta Nativitate oratione facta, per ostium medianum ct
per cocleam meridianam ascendentes, ad sanctum Salvatorem
perveniant, ubi honore condigno ab illis missa celebretur.
Quod si ratio aeris hoc non permiserit, de Sancta Mania
per longaniam terra tenus usque ad Ascensorium ipsius
longanie quo sursum ascenditur veniant. Quibus ibidem
sursum ascendentibus per ipsam longaniam pergentes, in-
grediantur per ostium Sancti Mauricii atque sic per medium
ecclesie accedant ad Sanctum Salvatorem missam ad perfi-
ciendam.
VI.: Dr Cra Dowiwi gv PaAnascEvE.
In vigilia cene Domini omne officium in aecclesia Sancte
Dei Genetricis Mania et omnium apostolorum celebretur.
In Parasceve vero vigilie in tribus choris impleantur; quorum
sit unus fratrum coram altare ipsius Sancte Crucis, alius
puerorum in throno Sancti Ricnanr ab occidente, tertius
vero infra buticum, hinc et inde, sicut jam supra scriptum
est. Sollemnes autem orationes et adoratio crucis per choros
quatuor dividatur : ex quibus unus sit fratrum coram Sancte
Crucis altare, alius puerorum in prescripto throno Sancti
Fucnani ab occidente (f? 78 9?, 17? /iene coupée par le ciseau)
.... coram Sancto Salvatore. Cum autem ad adorandam
crucem perventum fuerit, statuatur crux una coram eodem
altare quam fratres antiphonam ecce lignum crucis canendo
ibidem adorent; alia statuatur coram altare sanctorum mar-
tyrum Quintini, Crispini et Crispiniani, quam populus vul-
a) Una... — accedentes, mis en marge.
1. Le dernier chapitre numéroté porte le chiffre 111 (Voy. plus
haut, p. 67, d). Les chapitres iv et v que notre scribe du Vatican a
oublie de numéroter étaient sans doute le 8 de Libris (plus haut,
page 69) et le début de l'/nstitutio qui précéde, p. 296 (Dominica pal-
marum, etc.)
298 APPENDICE VI
garis adoret; tertia vero ponatur ad Sanctum Mauricium
quam pueri descendentes ordinabiliter per choros, primus
de Sancto Salvatore, secundus de Sancto Iucnanio et tertius
de throno ejusdem, eandem antiphonam canendo venientes
adorent. Eadem vero nocte vigilie diei Sancti Sabatti more
solito per tres choros in Sancto Ricnanro impleantur.
VII. Dre SasBaATO SaNcrTo Ev Die Pascug
In sancto etenim sabbato omne officium quod fieri debet
antequam perveniatur ad fontes ad Sanctum RBucnaniuM
impleatur. Hoc autem facto, descendant ad fontes letaniam
ad faciendam, illam tamen in qua continentur cxxxv nomina
sanctorum, excepto ordine Angelorum, patriarcharum et
prophetarum atque deprecationes diversas que quarta in
scripto nostro in quo relique continentur habetur. Hec enim
semel tantummodo dicatur. Ibique omnia que ad hanc con-
veniunt: rationem, peracta scola cantorum, ascendat ad
Sanctum Salvatorem officium suum ad perficiendum. Ceteri
vero ministri ad ea que tunc expediunt agenda revertantur
1n secretarium ; unde iterum preparati procedant ad Sanctum
Salvatorem, ibique missam condigne perficiant. Ad quam
missam illa letania fiat primum septenaria que in eodem
scripto prima habetur. Deinde quinaria que secunda ibi
continetur. Novissime autem ternaria que illic tertia constare
videtur. Eadem vero nocte nocturni et matutini eo ordine
ut suprascriptum est per tres choros in Sancto Salvatore
peragantur. [In die autem sanctissimo Pasche tam de pro-
cessione et reliquo officio quam et de missa, ita ut in Nati-
vitate Domini omnia peragantur.
Ordinavi enim! ut in die Sanctissimo Pasche et in Nativi-
tate Domini, fratres et ceteri omnes qui in ecclesia Sancti
Salvatoris ad missam audiendam steterint in eadem aecclesia
1. Depuis cet endroit jusqu'à Zt si evenerit (Voy. p. 301, l. 16), ce
traité d'Angilbert a été publié ou plutót paraphrasé par Mabillon,
Annales Bened., Il, 332.
APPENDICE VI | 299
communionem percipiant. Dum vero fratres vel reliqui cle-
rici ab illo sacerdote qui ipsa die missam cantaverit commu-
nicantur, sint duo sacerdotes alii cum duobus diaconibus
atque subdiaconibus, quorum unus viros, alter in eadem
ecclesia communicet mulieres; ut clerus et populus simul
communicati benedictio-(f? 79)-nem sive completionem misse
pariter possint audire.
Qua finita, laudentes Deum et benedicentes Dominum
simul egrediantur. Hoc autem facto remaneant jamdicti
sacerdotes, duo ex quibus unus ad unum ostium, alter ad
alterum, pueros ex ambulatoriis descendentes communicent.
Et cum hec omnia adimpleta fuerint, descendat unus ex una
parte, alter ex altera cum eorum ministris et, sic ad extre-
mum stantes gradum, communicent illos qui ad cetera supra
nominata loca communicare non occurrerint. Nam et in illis
diebus cum misse in eadem Sancti Salvatoris ecclesia cele-
brantur, ordinavimus ut quatuor sacerdotes quatuorque
diaconi et quatuor... INTERRUPTIO.
Ad sollemnes letanias faciendas conveniant cruces et pro-
cessiones vicinarum ecclesiarum ad Sanctum Rucnaniun !, de
Durcapto I, de Drusciaco I, de Bersaccas I, de Villaris 1,
de Monte Angelorum I, de Monte Martyrum l, de Angilber-
uvilla I. Que omnes simul conjungant se in paradysum
coram Sancta Nativitate, ubi, oratione peracta, cruces in
eodem loco hinc et inde ordinate persistant. Populus autem
in ingressu porte Beati Archangeli Mychaelis honeste ordi-
natus, ita tamen ut viri a septentrione, femine vero a mc-
ridie prestolentur, donec fratres cum scola de ecclesia beati
Fucmann egrediantur. Qui eo ordine exeant ut primum tres
situle cum aqua benedicta per portam ejusdem beati Mychaelis
precedant, deinde thuribula tria cum thymiamate. Tunc
cruces septem sequantur, ex quibus sit media crux Sancti
Salvatoris, quas sequatur capsa major ipsius Sancti Salva-
toris : ad cujus dextram partem vadant sacerdotes tres cum
1. Les mots de Durcapto... Angtlbertivilla I sont omis par Mabillon.
300 APPENDICE VI
aliis capsis minoribus tribus, ad levam similiter. Post quos
sequantur diaconi VII, subdiaconi VII, accoliti VII, exor-
ciste VII, lectores VII et ostiarii VII. Deinde reliqui. mona-
chi septem et septem per loca convenientia ambulent.
Et ideo eos septenos ambulare decernimus ut ((? 79 v^) in
nostro opere gratiam septiformem Sancti Spiritus demons-
tremus, et quia tantam fratrum multitudinem si bini vel terni
incederint, unum vix miliarium caperet. Tune sequatur scola
laicorum puerorum cum ílammulis septem. Quos statim
subsequantur nobiles viri septem et septem a preposito vel
decano electi ; femine vero nobiliores similiter. observent.
Tunc iterum procedant septem jamdicte forinsece cruces,
ipsas sequantur pueri et páelle que canere sciunt orationem
dominicam et fidem vel cetera que eis, auxiliante Domino,
insinuare precepimus. Hos statim subsequantur honora-
biliores viri vel femine ex familiis que in eo loco fuerint
constitute. Deinde mixtus populus, infirmorum videlicet ac
senum, pedestri ordine sicut ceteri septem et septem.
Novissime autem qui aliter non possunt equitando per loca
congrua eo ordine subsequantur. Ilis ita constitutis, eodem
primo die vadant per medium monasterii per publicam viam
et per portam meridianam murum girando, revertantur per
portam septentrionalem. Ordo itaque psallentium talis esse
debet ut, cum primuni promovendi sunt, cantent antiphonam
erurge Domine, adjuea nos et, facta oratione secundum
consuetudinem, continuo egrediantur et mox omnes anti-
phonam exc/lamemus omnes ad Dominum cantare inci-
piant; quam subsequantur alie tres, il sunt /niquitates
nostre, Domine, multiplicate sunt ct exaudi nos, Domine
ct Domine, non est alius Deus preter te, donec egredian-
tur portas, meridianam scilicet et septentrionalem, et
tunc fratres psalmos eorum alterius versibus cantare inci-
piant. Scola siquidem puerorum et ceteri qui possunt sim-
bolum apostolorum protinus cantare incipiant. Deinde post
pauca simbolum constantinopolitanum, inde fidem Sancti
Athanasii, novissime autem orationem dominicam, post hec
APPENDICE VI 301
letaniam generalem que prima in nostro continetur scripto.
Deinde vero scola puerorum faciat laudes pro salute totius
Christianitatis. His. siquidem finitis cessent (f? 80) fratres a
psalmis et faciant letanias simul cum eisdem pueris, primo
gallicam, secundo italicam, novissime vero romanam. Nam
pueri forinseci et puelle sine litteris auxilium. habeant de
scolaris et geniciariis, ut in his que ceperant et sciunt
psallentes existere possint, donec illa que dicta sunt implean-
tur, ut precedentes et sequentes hec omnia audientes Deo
omnipotenti referant grates. Hoc etenim cavendum est ut
omnia sic temperentur qualiter cum revertentes in monas-
terium introierint, omnia que superius leguntur possint esse
completa, et tunc omnes incipiant te Deum laudamus, te
Dominum confitemur, quem versibus alternis psallendo com-
pleant'.
Et s1 evenerit ut ante finiatur, tunc cantent Kirie eleison
et Christe eleison quousque perveniant ad Sanctam Nati-
vitatem, quatenus per omnia et in omnibus a cunctis laudetur
Deus et benedicatur nomen Domini . nostri Jhesu Christi,
qui est benedictus in secula, amen.
In quo loco ab omnibus simul oratione finita et repositis
simul in Sancto Ricnanro crucibus vel ceteris que portave-
rant, ascendant fratres ad Sanctum Salvatorem cum illis qui
nobiscum cotidie cruces sequuntur missam ad perficiendam.
Qua peracta, cruces que venerant cum nostris maneant,
et populus ad domum suam revertatur. Et his duobus diebus
tam cruces quam et populus in locis supranominatis sibi
constitutis in processione et missarum sollemnitatibus
eandem observent rationem.
Secundo etenim die eundum ordinem quo supra, et viam
usque ad jamdictam portam observantes pergant recto itinere
per ecclesiam Sancti Martini in Villaris, et inde juxta eandem
villam, ad sinistram tamen partem eam dimittentes, perve-
niant ad illam ecclesiam in Monte Angelorum. Inde vero
1. Le texte de Mabillon finit ici.
302 APPENDICE VI
per mansum et per brogilum ipsius ecclesie exeuntes, rever-
tantur per ipsam septentrionalem portam ad sanctam Nati-
vitatem ; ubi, oratione finita, accedant omnes ad Sanctum
RicnaniuM missam ad perficiendam. Qua audita, forinsecus
populus redeat ad domum suam.
Tertio autem die, de sepedicta ecclesia promoventes per
prefatam portam egrediantur, inde recto itinere perveniant
ad illam ecclesiam in Monte Martyrum; ubi, finita oratione,
revertantur per Ángilberti Villam, et inde juxta murum per
portam meridianam et per viam publicam, et sic coram
mansionibus fabrorum vel ceteris usque ad portam que ipsis
mansionibus conjungitur, inde perveniant ad Sanctam
ManiAM missam ad celebrandam.
Forinsecus autem populus cum crucibus suis propter
((* 80 v?) vigiliam Ascensionis Domini, laudantes Deum et
benedicentes Dominum, redeant ad ecclesias suas ad au-
diendam missam. Quarto nanque Ascensionis Domini die,
fratres in Sancto Benedicto vestes induant et in. eadem
ecclesia Sancte Maniag, tertia cantata, acceptis reliquiis et
crucibus vel ceteris que ibi dimiserant, per medium monas-
terii et per portam Sancti Gabrielis accedant ad. Sanctum
Salvatorem, ibique honore condigno missam perficiant.
XI. QvaLiITER PRO TRIBULATIONE CRUCES SEQUI DEBEANT.
In tempore autem illo cum pro qualibet tribulatione cruces
sequende, jejunia observanda, et Dei omnipotentis miseri-
cordia maxime deprecanda, primo die per medium paradysi
et per portam beati Árchangeli Mychaelis exeant, et inde
per viam publicam usque ad januam per quam ingreditur in
Baldiniacum campum. Inde recto itinere aquam transeant
per pontem juxta murum, et inde per januam occidentalem
que habetur in platea et per arcus similiter occidentales
revertantur per portam beati Mychaelis usque ad gloriosam
Nativitatem ; ubi oratione peracta et crucibus vel ceteris
que portaverant in Sancto Ruücnanio remissis, ascendant ad
les, 1
etam!
15a.
[urit
vell -
yenit.
orat
uum.
4C Qr
qu 5
SiL.
pu
po:
APPENDICE VI 303
Sanctum Salvatorem ad missam audiendam. Secundo die
per supradictam portam beati Mychaelis exeant, et inde per
arcus orientales et per januam orientalem que habetur in
platea ingrediantur broilum. Unde recto itinere introeant per
posterulam orientalem in ortum fratrum et sic per curticulam
domni abbatis et per salam vel portam monasterii, necnon
et per portam beati Gabrihelis perveniant ad sanctam Nati-
vitatem ; ubi oratione finita veniant ad Sanctum HBicnanux
ad missam perficiendam.Tertio namque die de prefata ecclesia
promoventes ipsam viam teneant quam pridie tenuerant,
quousque supradictum ortum egrediantur. De quo egressi
per campum Centulensem et per broilum fontem girando,
recto (f^ 81) itinere exeant per januam juxta portam meri-
dianam. De quo loco per viam publicam coram supra dictis
mansionibus fabrorum ad portam que eis conjungitur, acce-
dant ad Sanctam Maniaw ad. celebrandam missam. Nam his
diebus tres cruces et tres capse minores, tria vasa cum aqua
benedicta, tria turibula tantum portentur, nisi aliter a priore
vel a fratribus consideretur.
XII. Dg Saucro PreNrTECOSTEN.
In Sancto Pentecosten, vigilie ad Sanctam Manraw fiant.
In die vero fratres ad Sanctum Rucnanicw ! tertiam cantent ;
unde vestibus ornati exeant per portam Sancti Gabrihelis
et canendo perveniant ad Sanctam Dei genitricem. ct ad
apostolos, ibique missa celebretur.
XIII. De AssuwrriovE vEL NaTiViTATE SaNcTAE Maniar.
In Assumptione etenim BEATE Manrg, omne officium tam
in die quamque in nocte in ecclesia ipsius impleatur. In nati-
vitate autem illius tam de officio quamque de processione,
ita ut in purificatione ipsius, exceptis candelis, omnia perfi-
ciantur.
e
304 APPENDICE VI
Carprr. XIIII. Dre rresTiviTATIBUS B&gamI Ricrani.
Omne officium nocturnale seu matutinale in aecclesia
ipsius perficiatur. In die vero fratres post capitulum ad
sanctum Benedictum vestes induant, et in aecclesia sancte
Manrg tertiam cantent. Inde per medium monasterii cum
populo procedentes per portam S" Gabrihelis paradysum
ingrediantur et coram Sancta Nativitate, oratione finita, per-
veniant ad altare beati Ricmanu, ibique honore condigno
missam perficiant. Quod si hoc ratio aeris non permiserit
sicut in diebus dominicis ita processio agatur.
XV. Dg SorrguNiTATIBUS SANCTORUM ÁPOSTOLORUM
ET ManTYyRUM, CoNrEssoRUM ATQUE VinGINUM,
Omnia officia in festivitatibus Sanctorum coram altaribus
in quibus reliquie eorum sunt posite vel in ecclesiis que in
eorum veneratione sunt consecrate percelebrentur. Cetere
vero hore seu sollemnitates sicut superius comprehensum
est apud Sanctum Iucnaniuu omni tempore impleantur.
XVI. Dre ViGiLüs vVIVORUM HOMINUM SEU ET DE AGENDIS
DEFUNCTORUM.
(f* 81 v^). Precipue autem quod omnibus Christianis ne-
cessarium esse duximus statuere curavimus, qualiter fratres
in predicto sancto cenobio Deo militantes ob amorem Dei et
dilectionem proximi, non solum tantum pro nobis et illis seu
etiam pro salute vivorum omnium verumquoque ob memo-
riam cunctorum fidelium defunctorum per singulos dies ac
noctes vespertinos devotissime eo ordine, ut in sequentibus
declaratur, celebrare studerent, quatinus nobis et cunctis
successoribus nostris qui per tempora, divina disponente
clementia, in. prefatum sanctum locum successuri sunt, et
hec que summa cordis devotione statuimus conservare volue-
APPENDICE VI 305
rint ad perpetuam mercedem illisque pro quibus hec omnia
aguntur ad remissionem proficiant peccatorum.
XVII. Dr Cincurru. OnaTIONUM.
Omnibus horis vespertinis more solito celebratis, quando
ad Sanctum Rucmanmuw expleverint omnia, pergant fratres
psallendo usque ad Sanctam Passionem ; ubi oratione facta,
in duos dividantur choros, quorum unus pergat ad Sanctam
Resurrectionem, alter ad Sanctam Áscensionem. Deinde
oratione peracta, veniat unus chorus ad Sanctum Johannem,
alter ad Sanctum Martinum, et post exinde per Sanctum
Stephanum et Sanctum Laurentium ceteraque altaria
psallendo et orando conjungant se ad Sanctam Crucem;
et, ibi peracta oratione, accedant simul ad Sanctum Mauri-
cium, ubi per singulos cotidianos dies ac noctes, sicut superius
est insertum, vesperos, nocturnos et matutinos, ob memoriam
omnium fidelium defunctorum, persolvant. Quibus illic ita
expletis, subsequatur continuo ipso ordine quo supra offi-
cium aliud pro salute vivorum; ea tamen ratione ut per
longaniam deorsum pergendo, vesperos et, juxta temporis
qualitatem, nocturnos usque ad Sanctum Benedictum im-
pleant. Quicquid autem in ambulando remanserit diligenter
in ecclesia ipsius in nomine Domini perficiant. Cum. enim
vesperos et matutinos ad Sanctum Salvatorem cantaverint,
tunc descendat unus chorus ad Sanctam Resurrectionem,
alter ad Sanetam Ascensionem, ibique orantes vadant simi-
liter, ut supra, canendo usque ad Sanctum Johannem et
Sanctum Martinum; ubi oratione (f? 82) facta, ingrediantur
hinc et inde per arcus medie ecclesie et orent ad Sanctam
Passionem. Inde ad Sanctum Ricnaniuwu. perveniant ; ubi
oratione finita, dividant se iterum sicut ante fuerant, et
veniant per Sanctum Stephanum et Sanctum Laurentium
psallendo et orando usque ad Sanctam Crucem. Inde vero
iterum ad Sanctum Mauricium et per longaniam usque ad
Sanctum Benedictum, omnia, sicut paulo superius scriptum
20
306 APPENDICE VII
est, ad laudem et gloriam Domini nostri Jhesu Christi per-
ficere studeant.
In diebus autem dominicis vel ceteris precipuis sollemni-
tatibus, post peracta officia et omnium orationum circuitum
tam de ecclesia Sancti Salvatoris quam et Sancti Rucnanir
seu Sancte Manmiag ceterorumque sanctorum, revertentes
vesperos ac matutinos pro salute vivorum per longaniam
deorsum pergentes, ita ut in cotidianis diebus fieri solet
implere non negligant. Nocte vero in ecclesia Sancti Bene-
dicti vigilias celebrantes..... |
In sollemnitate etenim Sancti Mauricii ordinavimus ut, post
peractum officium, omnis chorus simul pergat psallendo et
orando per Sanctum "Laurentium et Sanctum Martinum ;
inde per arcum ipsius aecclesie vadant per Sanctam Passio-
nem ad Sanctam Resurrectionem ; ibi oratione finita, veniant
ad Sanctam Ascensionem. Inde vero per Sanctum Johannem
et per arcum ejusdem ecclesie veniant ad Sanctum Ricnanium ;
ubi peracta oratione per Sanctum Stephanum et Sanctum
Quintinum veniant ad Sanctam Crucem. Pueri. IxTERRUPTIO.
VII '.
INVENTAIRE DES CENS ET REDEVANCES DUS A L'ABBAYE
DE SAINT RIQUIER.
Rome. Vatican. Ms. 225, fond de la Reine Christine,
fol. 84 verso. Copie du milieu du xur? siécle.
Ed. Bollandistes, 4cta Sanctorum, t. III de février (1658), p. 105,
sans indication de source. — Mabillon, Acta Sanct. ord. S. Bened.,
saec. 1v, t. I, ed. Venise, p. 99-100. Cf. 4nnales ord. S. Bened.,
II, 333.
In ipsa Centula habentur mansiones hominum saecularium
1. La collation de cet acte est également due à M. Bourel de la
Ronciere. Cf. plus haut, page 296, note 1.
APPENDICE VII | 301
MMD*. Unaquaque? persolvit denarios xn, pullos iv, ova xxx;
servitium domni? abbatis et fratrum semper debent, ubi-
cumque necesse fuerit. Farina[ria]? iv, unde redditur annona
permixta nc modii*, porcos viii, auce* xri. De. mercato per
ebdomadam^ xr. solidos. De commeatu xii que reddunt per
ebdomadam xx solidos!. Sunt ibi clibana xiu, que! reddunt
unumquodque per annum x* solidos et panes ccc, flatones
in Litanüis unumquodque xxx. Cura animarum in porticu
sancti Michaelis deservit elemosinis" fratrum, valens per
annum p solidos. Sepultura pauperum et advenarum in
Novavilla in Sancto Albino! reddit per annum centum solidos
ad portam nobilium, ad faciendam inde elemosinam". Ele-
mosina? abbatis perunumquemque diem v solidos. Pauperes
cotidiani? ccc, vidue? cr, clerici rx. Mansorum unusquisque
per annum solvit sextarium 1 frumenti, similiter avenae 1 et
fabe? i. De matrimoniis per annum xx libras. Juditia" foren-
sium Lxvir libras per annum. Item ibidem vicus negotian-
tium omni anno pallium tr valens c solidos. Vicus fabrorum?
cuncta persolvit ferramenta : valet per annum libras ur.
Vicus scutariorum omnia voluminum indumenta tribuit,
conficit, consuit : valet xxx solidos. Vicus sellariorum cunctas
abbati et fratribus ibi degentibus obsoniat sellas. Vicus pis-
torum c panes per obdomadum*. Vicus servientium peromnia
liber est. Vicus sutorum cuncta famulorum et cocorum* cal-
tiamenta" tribuit. Vicus lanistarum omni anno xv sextarios
i
a) Tous ces chiffres sont en lettres dans Boll. et Mab. — b) una-
quaeque JM. — c) domini Z, M. — d) molendina P, M. — e) 120 modia
bladi Jean de la Chapelle. — f) porci M. — g) vaccas B. auccas M.
— h) hebdomadam 2, M. — i) de commeatu per hebdomadam viginti
solidos B, M. 40 solidos et tonleuca 20 s. J. de la Ch. — j) quae B,
M. — k) xx J. de la Ch. — Y) 30 flannos seu tartas J. de la Ch. —
m) eleemosynis M, B. — n) eleemosinam... eleemosina B, M. — o) quo-
tidiani B, M. — p) viduae B, M. — q) fabae B, M. — r) judicium B,
M. — s) hebdomadam B, M. — t) coquorum M. — u) calceamenta
1. Neuville-lés-St-Riquier, dépendance d'Oneux.
2. Les mansiones fabrorum sont mentionnés plus haut dans l'7ns-
titutio d'Angilbert, cap. x et xr, pages 302, 303.
308 APPENDICE VII
sagiminis persolvit. Vicus fullinum cuncta fratribus filtra
administrat. Vicus pellificum cunctas fratribus pelles conficit
et consuit. Vicus vinitorum? xvi sextarios vini unumque
olei persolvit per hebdomadam. Vicus cauponum unaquaque
die xxx sextarios cervisie^*. Vicus militum cx: unusquisque
semper equum, scutum, gladium, lanceam, ceteraque arma
exhibet. Capella nobilium solvit omni anno libras xir thuris
et thimiamatis*. Capellae populi vulgaris 1v: unaquaeque
solvit c libras cerae, incensi i1.
La fin du ms. 235 (fol. 84 verso) est forméepar la nomenclature
des bois de l'abbaye de Saint-Riquier, écrite au. xme* siécle
par deua copistes différents :
Habet Sancti HRicharii ecclesia de nemoribus suis mensu-
ratis xim jornales et dimidium, subtus viam regiam que
ducit Abbatisvillam a parte aquilonali:
In nemore quod vocatur Fraisneta habentur xxv jornales mensurati.
In nemore quod vocatur Les Espesoetes habentur xxi jornales et
dimidius.
In nemore quod vocatur Les Taisnieres habentur vir jornales x virgas
minus.
(D'une autre main):
In nemore en le Haie as machuos et es essartiaus et en le Trentie (?)
XXXIII jornels.
In nemore del Faiels XX jornels.
In nemore Petrelle XIX jornels.
In nemore medio extra le Haie Delain XXV jornels et I quartier.
a) vinicorum ms. — b) cervisiae B, M. — c) thymiamatis B, M. —
d) B et M ajoutent Oblatio ad sepulcrum sancti Richarii valet omni
hebdomada marcas ducentas aut trecentes libras, praeter alia donatica
[B. donaria] cf. Jean de la Chapelle (éd. Prarond, p. 35.) Item obla--
tiones et dona facta ad sepulcrum et feretrum beati Richarii aestima-
bantur in qualibet septimana per communem aestimationem in summam
ducentarum margaritarum (sic) quae nunc essent 300 librae monetae
currentis,
APPENDICE VIII 309
VIII.
DESCRIPTION DE L'INCENDIE DE L'ABBAYE DE SAINT-RIQUIER,
LE 20 Mans 1719.
Collection de Picardie à la Bibliothéque nationale, vol. XXVII,
fol. 64 r*-65 v*. — Traduit par l'abbé Hénocque, Histoire
de Saint-Riquier, II, 280-283.
San-Hichariensis Incendii Descriptio!
auctore D. Petro Cresson*?.
Cum multis antea conflagrationibus monasterium hoc dis-
- solutum collapsumque sit, majori tamen ruinae nunquam pa-
tuit, quam cum esset memoriae omnibus ope ac munificentia
illustrissimi abbatis Daligrii absolutum?, via per triginta aut
quadraginta annos in hoc florentissimo statu perstitit*, cum
miserabiliori omnium periit incendio. Vigebat in eo tum
regularis observantia jejuniorum ordo servabatur statutis
psalbebatur horis; sed cor quorundam e monachis longe
forsan a Domino terribile hoc alias observanti cenobio por-
tendebat excidium! Quidquid sit de inscrutabili Dei judicio,
quod est abyssus multa.
Certum est ac omnibus tum abbatiae monachis, tum oppidi
habitatoribus manifestum, anno Domini supra Millesimum
septingentesimo unde vigesimo, die vigesima nona Martii,
quarta feria hebdomadae in Passione Domini, hora de nocte
sesquinona ad decimam, cum jam a tribus ferme horis
1. On contrólera utilement cette description: au moyen du Procés-
Verbal de visite de l'ingénieur des ponts et chaussées de la généralité
d'Amiens, en date du 23 septembre 1719 (publié par l'abbé Henocque,
II, 525-529).
2. Auctore D. Petro Cresson d'une autre main.
3. Charles d'Aligre, abbé commendataire de St-Riquier (1644-1695).
Sur ce personnage, voy. Hénocque, II, 238-267.
4. La méme main a corrigé en perstiterat.
310 APPENDICE VIII
monachi omnes in lectulis decumberent, a culminibus aedi-
ficiorum ingentes flammarum globos erupisse et totam cir-
cumquaque regionem motu insolito perculisse. Unde autem
tam subitus ac inopinatus ignis aestus acciderit, huc usque
manet incertum ac soli Deo cognitum. Mirum enim valde est!
vix duarum aut trium horarum spatio quatuor vastae aedifi-
ciorum moles a culmine ad ima, cum contignationibus ac
fornicibus et ingenti lapidum ac lignorum conflagrantium
congerie corruisse.
Cum enim tunc temporis ab ortu Euro Aquilo siccissime
ac vehementissime fureret, ab eadem plaga seu globus ignotus
in aere volitans, seu improvisus ac impraevisus e quali-
cumque loco ignis effulserit; uno simul eodemque tempore,
dormitorium ac infirmitorium, cellam communem ac domum
hospitum, cum vastissima bibliotheca 1n favillas ac cineres
promtissime redegit.
Quanta autem ex hac conflagratione dispendia monachis
emersierint! quales luctus! quanti gemitus et quod suspiria
eruperint! vix poéta satis exprimat, cum de trojano loquens
excidio tam flebiliter canit :
Quis cladem illius noctis, quis talia fando ,
Explicet, aut possit lachrymis aequare dolorem ?!
Nec vero suam cuique monacho supellectilem tantum, ac
studii multorum annorum fructus, una hac et fatalis nox
abstulit, sed et toti cenobio indicibiles casus et ruinam pene
universalem intulit.
Nam et I?Litterarium thesaurum, seu vetus cartularium, in
quo antiquiores monasterii tituli, regum ac principum dona-
tiones ac privilegia, summorum pontificum bullae, supremi
Consilii ac Senatus Parisiensis decreta, et alia bene plurimaid
genus secretioris ac sacratioris Litteraturae monumenta re-
condebantur, usque ad ultimum litterulae apicem, non solum
ignis ille edax absumpsit, sed et bibliothecam immensam
1. Vergile, Eneide, lib. II, v. 361, 362. Dom P. Cresson modifie le
dernier mot du second vers qui est labores et non dolorem.
APPENDICE VIII 311
infinito pretio, totis sexaginta annis undequaque compa-
ratam, et libris exquisitissimis, tum mazime Hariulphi, hujus
ceenobii monachi, historia autographa, aliisque manuscriptis
codicibus instructam, necnon et lignario opere elegantissimo
ac pictis tabellis ornatissimam crudelissime devoravit.
Quid referam amissas opes aliave detrimenta passa, tam
in camera hospitum quam in cubiculis externorum? Quot
vasa fabrefacta? quot sedilia? quot armaria linteaminibus
aliisque utencilibus (szc) pretiosis referta? Nil nisi tersum
ac politum! Nil nisi a peritioribus artificibus elaboratum ibi
relucebat! Nil intactum tamen, nil non absumptum ac in
cineres redactum edacissima flamma miserabilibus monachis
dereliquit.
Quidquid sit aut fuerit de hoc hospitum seu advenarum
diversorio, multo sane utilius et ad usus et necessitudines
aegrotantium accommodatius erat infirmitorium, in quo sub
triplici tabulato cuncta suo quaeque loco ac ordine erant
disposita, quae ad hoc genus aedificii pertinere noscuntur;
commodum plane infirmis opus! Ubi duplici ordine cellarum
a se invicem distinctarum omnique genere commoditatum
instructarum, aegroti sine ullo sui aut alterius incommodo
reficiebantur. In quo etiam et sacellum erat, ubi sacrum
dominicis ac festis diebus a convalescentibus aut aliis sa-
cerdotibus fieri solebat, et haec omnia, tam sacra quam culta,
uno eodemque igne pari similique incendio periere.
Longum et taediosum est cuncta lustrare monasterii aedi-
ficia quorum quaeque loca ac diversoria ignis ille vorax
pervasit et absumsit! Sed illa sane monasterii pars non est
praetereunda quam ille non preteriit et cui minus quam
coeteris omnibus pepercit.
Illa quaedam est quae a meridionali parte dormitorium
jungit ecclesiae; in qua cella communis bene ordinata et
eleganti opere lignario cum scamnis decorata codicibusque
ad usus communes monachorum instructa visebatur; tum
1. passa corrigé en inde secuta par une autre main.
312 APPENDICE VIII
versus ecclesiam apotheca quaedam seu reconditorium eorum
omnium ecclesiae utencilium quae ad sacristae manum citius
adessent. In quo quidem reconditorio non minora fuere mo-
nachorum dispendia; in eo enim et cereorum apparatus
bene multus et ad plurimorum annorum usum provisus re-
condebatur, tum et tapetium variorum cum cussinis, tam
opere quam materia ditissimorum ; tum et albarum linearum,
et aliorum ejusmodi ecclesiae ornamentorum congerie, locus
ille satis abundabat. Sed nihil in eo pretiosius evanuit quam
duo libri chorales, quorum opus et artificium in admiratione
fuerat omnium. Hoc erat insigne ac unum e propriis
illustrissimi abbatis Daligrii. donarium! In iis nescias quid
miratus magis fueris, an artem literariam, an delicatioris
picturae vivacitatem, quae minio splendidiori adumbrata
spectantium et maxime peritorum efferebat animos! et illi
tamen cum pluribus aliis minoris pretii libris choralibus in
hoc miserabili excidio periere.
Scribentem me lux deficiet, sed et nec memoria satis
juvare potuerit si modo semel in animum induxero ea omnia
percurrere aut enarrare detrimenta quae monachis obvenere
in hac tam lamentabili dissolutione monasteri. Quid imo
heic mille et trecentos frumenti sextarios referam ? e quibus
omnibus ne unum quidem granum superfuit? Quid immensam
lignorum struem, quae in eisdem horreis in quibus fru-
mentum illud constiterat fabricanda servabatur, ut aliquando
in usum thecae, seu armarii organorum inserviret. Quid
campanile illud eximium, quod supra dormitorii tectum
eminebat, in quo exercitiorum (sic) campanula penitus adusta
ac dissoluta est? Quid minus horologium et excitatorium
monachorum? Quid duo vasa lustralis aquae. marmorea,
unum in dormitorio, alterum in ecclesia confractum? Quid
varium hunc et plurimum linteaminum omnisque generis
utencilium apparatum, tum in dormitorio, tum in infirma-
torio, tum in omnibus aliis monasterii officinis reconditum ?
Quem sane sola Dei notitia complectitur, et pretium omne
excedere dignoscitur.
APPENDICE VIII 313
In hoc uno omnipotentis Dei misericordia mirabiliter
enituit quod salvos et intactos ab igne monachos omnes
esse voluerit, et ecclesiam tam mira arte aedificatam et mira-
biliori decoratam, flammis licet undique circumcinctam et
circumvallatam, sanam tamen ac prorsus incolumem, velut
in ardenti camino servaverit! Quot ipsi gratiarum actiones
et laudes pro hoc tanto et tam singulari beneficio monachi
retulerint, solus ipse novit qui est super omnia benedictus
in saecula. Àmen.
Non abs re forsitan erit heic annotare uno fere eodemque
tempore quo monasterium conflagravit quasdam pagi late-
ritias palearias! casas uno eodemque igne incensas et in
cineres ac favillas statim esse redactas, sed tanta incolarum
et maxime majoris urbis oscitantia, ut si diligentiam vel
minimam ad sui domuncularum suarum custodiam adhibere
voluissent, ne una quidem in tota urbe palea flammam conci-
pere aut domos vicinas incendere valuisset. Licet enim
ventus urens fureret ac flammam versus urbem inclinaret,
sic tamen tuta et tecta erant ab igne monasterii, tam loci
distantia, quam abbatiali domo qua tegebantur haec tuguria,
ut vel minimo labore potuissent a domibus et cazellis suis
incendium avertere.
Tanto tamen impetu ac furore adversus monachos oppi-
danorum exarsit petulantia, ut Petro Froissard, urbis tunc
majore, duce antesignano, litem monachis intentare? non
dubitaverint, ea videlicet intentione?, ut damna sibi ab igne
illata, quasi ipsi ignis authores et incendii excitatores exti-
terint, resarcirent. Quae quidem lis adhuc usque Parisiis
indecisa manet.
Interim et monachi totis nisibus incumbunt operi ac nihil
non efficiunt: lapidem omnem moventes, ut quam citius ac
velocius monasterii aedificia pro facultatibus ac modulis suis
reparari valeant; quatenus locis regularibus sicut in pris-
1. La seconde main a substitué stramineasque
2. — — inferre
3. — -— mente et consilio
314 APPENDICE IX
tinum instauratis, et ipsi valeant, ut prius, vota sua Deo suo
regulariter et convenienter exsolvere.
IX.
INVENTAIRE DES CHARTES DE L'ABBAYE DE SAINT-RIQUIER
DRESSE EN 1098 A L'INSTIGATION DE L'ABBÉ ÁNSCHER.
Mabillon, Annales Benedictini, t. V, p. 663-664, Paris, 1713,
Ex ms. codice Centulenst.
Anno Domini incarnati MXCVIII., indictione v.', regnante
Philippo xxxvitr., primo anno regiminis Ánscheri. anno-
tatae sunt chartae hic, quare tunc Centulo habebantur :
Praeceptum Karoli de Cella-forestensi*.
Praeceptum HLudovici imperatoris*.
Praeceptum Lotharii de Botricio*.
Praeceptum Karoli Calvi.
Item ejusdem aliud.
Item aliud*.
Precaria RHiberti 5.
Praeceptum HLudovici, filii Calvi Karoli".
Praeceptum Karoli alterius (sic).
1. L'indiction véritable est vr.
2. Voy. Bóhmer-Mühlbacher, Aegest., p. 133-13^, no 328. — Sickel
(Acta. Carolin., M, 59-60 et 276). Ce diplóme de Charlemagne, du 28
avril 797, formait un feuillet de la Chronique d'Hariulf, détaché par
accident. Sa place était sans doute p. 72 aprés jugiter persolvamus.
Voici ce qu'en dit Mabillon (Acta Sanctorum, saec. 1v, t. I, p. 102,
éd. de Venise, p. 97): « Post haec vir sanctus [Angilbert] obtinuit a
Carolo Magno ut monasterium Forestense constructum eo in loco ubi
Sanctus Richarius supremos vitae dies absolverat, a Centulensi avul-
sum, denuo ipsi perpetuo subderetur, uti discimus ex ms. fragmento,
quod Hariulfi chronographi exemplari cum Caroli diplomate subjectum
est in hunc modum. » (Suit l'acte.) Voy. Appendice X.
. Voy. p. 84.
. Voy. p. 104.
.. Voy. p. 107, 109, 114.
. Peut-étre la precaria d'Helgand. Voy. p. 119.
. Voy. p. 124.
* CO» Ot i£ O2
APPENDICE IX 315
Item aliud ejusdem. :
Item aliud ejusdem".
Item Caroli Calvi de Drucapto quod fecit filio suo, abbati
nostro ?.
Precaria Warulphi, sub tempore Girberti abbatis*.
De tempore Ingilardi abbatis :
Epistolae Johannis papae ad episcopos et comites pro
restitutione ecclesiae Sancti Richarii*.
Praeceptum Arnulfi Remorum episcopi*.
Conditio ejus cum Roberto.
Conditio ejus cum Wlberto de Sacro campo.
Conditio ejus cum Jona*.
Conditio ejus cum Nochero Leggiensi episcopo".
Item ejusdem ad eumdem Nocherum petitio super confir-
matione praedictae conventionis?.
Ejusdem Nocheri confirmatio de eadem re".
Conventio ejusdem domni Ingeélardi de Merimorte".
De tempore autem donni Angelranni abbatis :
Testamentum Richardi ducis de ecclesia Scabellivillae'.
Precatio Ebali, Remorum archiepiscopi, ad Rainardum
episcopum Leggiensem, pro confirmatione conditionis sub
domno Ingilardo pactae". -
..1. Voy. p. 128, 130, 132. Ces diplómes sont également de Charles
le Chauve.
2. Voy. p. 127.
3. Acte omis par Hariulf.
&. Voy. p. 158.
9. Voy. p. 161.
6. Ces trois actes sont omis par Hariulf. Ejus désigne l'abbé En-
gelard.
7. Voy. p. 170.
8. Voy. p. 172.
9. Voy. p, 173.
10. Voy. p. 174.
11. Voy. p. 185.
12. Hariulf qui mentionne cet acte (p. 183-184) a négligé de le re-
produire.
316 APPENDICE IX
Item confirmatio ejusdem conditionis a Durando episcopo
facta!.
Testamentum manufirmae de terra Hubiaci.
Item aliud de terra in Hamingo monte.
Item aliud de terris in pago Targuanensi.
Item aliud cum Adelulfo.
Item aliud cum Heriberto abbate Latiniacensi.
Item aliud cum.Francone de Mansionibus.
Item aliud cum Vermondo de Altovillari.
Item alia duo, vel unum bis scriptum, de molendino sub
Montiniaco.
Item aliud de Sacro campo cum Bernardo de Domno-
Med[ardo].
Item aliud de terra Barelle.
]tem aliud de familia ad altare reducta?.
Testamentum Henrici regis de Nogueriis*.
Item aliud de quodam molendino".
Item domni Angelranni de hominum quietudine qui fuerint
in Ásloas*.
Testamentum Angelranni comitis de Comitis-Villa*.
Item aliud cum Heriberto quodam.
Itemtestamentum regis llenricidequietudine Nogueriarum.
Item aliud Angelranni comitis de indulto denario Argubii.
Item testamentum Odonis comitis de consuetudinibus Civi-
nocortis?.
De tempore donni Gereini :
-" Testamentum regis Willelmi de ecclesia Scabellivillae?.
Item ejusdem de Esperlai*.
. Voy. p. 184.
Ces douze chartes ont été omises par Hariulf.
. Voy. p. 192.
Peut-étre la charte de l'abbé Enguerrand de la page 193.
Acte omis par Hariulf.
Voy. p. 189-190.
Ces quatre actes sont omis par Hariulf.
. Voy. p. 224.
. Voy. p. 244.
«€ 00-0 OE oo tom
APPENDICE IX 317
7 Descriptio consuetudinum quas comes ex abbatia accipere
debet.
"Descriptio tortitudinum quas idem comes inflixit.
Testamentum regis Philippi de indulto brennatio Civini-
curtis,
Testamentum Widonis episcopi de altaribus donatis Ar-
gubii et Montis Elisii*.
Item ejusdem de personatu Montis Ehsii.
Item aliud contra Effridum de Incra.
Testamentum Drogonis, episcopi Belvacensis, de personatu
Civinicurtis.
Testamentum donni Gervini de libertate cujusdam
Odonis. |
&"Ttem aliud de Guibrentio ad Radolfum*.
-]tem aliud de Aginardo*.
Item charta de Hundoniscurte*.
Item aliud de Nogueriis contra Galterum Tirel*.
Item charta de redditione Ultrebaiz".
Item aliud de Merimorte?.
Item aliud de Filcariis in Vimmaco?*.
-[tem testamentum Angelranni comitis de Portis"".
Item de Majoch, id est de porcis.
Item aliud de molendinis in Grihericurte.
Testamentum Anselmi Cosdunensis de advocatione Civi-
nicurtis ^,
1. Ces trois documents sont omis par Hariulf.
2. Voy. p. 238.
8. Ces cinq actes sont omis par Hariulf.
4. Voy. p. 233:
5. Charte omise par Hariulf.
6. Galrerum (s:c) ed. Mab. Voy. p. 232.
7. Voy. p. 236.
8. Voy. p. 174.
9. Voy. p. 235.
10. Voy. p. 230.
11. portis ed. Mab. Voy. p. 240.
12. Ces deux actes sont omis par Horiulf.
318 APPENDICE X
De tempore donni Gereini alterius*
Testamentum donni Radboti, Noviomensis episcopi, de
ecclesia Bredenae in Flandria.
Item aliud super clauso cujusdam vineae in Civinocurte.
Testamentum cum Roberto de Braio super consuetudinibus
de Asloas.
Item de molendino Ámisardi.
Item de villae regiae terris.
X.
DiPLOME DE CHARLEMAGNE EN FAVEUR DE L'ABBAYE
DE SariNT- RHiQUIER. "
Mabillon, Acta Sanct., saec. IV, t. I, Paris, 1077, p. 101-103,
« ex. ms. fragmento, quod Hariulfi Chronographi exemplari
cum Caroli diplomate subjectum est ».
Postquam igitur memorabilis Angilbertus cum summa cor-
dis diligentia locum restruxit, et non solum interiora, sed
ejus etiam exteriora magno decore ornavit, et cum jam rite
peractis omnibus in loci reaedificatione laborare desiisset ;
accessit ad domnum Carolum Magnum regem, et petiit ut
cellam Forestensem, quam sanctus Richarius primus inha-
bitarat et aedificaverat, quamque multis et magnis miraculo-
rum signis ob ejusdem sancti merita Dominus illustrabat ;
sua regia auctoritate ad abbatem Centulae perpetim perti-
nere firmaret. Et ille qui multo majora dilectissimo viro et
pro sua sanctitate jam venerando praestare promtissimus .
exsistebat, hoc quoque ejus postulatum libentissime indulsit.
Nec sola concessione simplici contentus, regium scriptum
1. Ces chartes ont été négligées par Hariulf de parti pris. Voy.
p. 283.
APPENDICE X 319
inde fieri jussit ad posterorum notitiam servandum, quod
nostris archivis adhuc integrum servatur. Hujus cartae dictio
talis est :
Carolus gratia Dei Rex Francorum et Langobardorum,
ac Patricius Romanorum. Quicquid enim ob amorem Domini
nostri Jesu-Christi et opportunitate servorum Dei ad loca
Sanctorum benivola deliberatione cedimus vel confirmamus,
hoc nobis ad augmentum mercedis seu stabilitatem regni
nostri pertinere confidimus. Quapropter notum sit omnium
fidelium nostrorum magnitudini, praesentium scilicet et futu-
rorum, qualiter Anghilbertus venerabilis abbas ex monasterio
Centulo, quod est constructum in honore Domini et Salva-
toris nostri Jesu-Christi, ejusque Sanctae genitricis semper
virginis Mariae et Sancti Petri, ceterorumque omnium Ápos-
tolorum et multorum Sanctorum, in quo etiam sanctus Richa-
rius praeclarissimus Christi Confessor corpore requiescit,
situm in pago Pontivo; ad notitiam serenitatis nostrae per-
duxit, eo quod ipse sanctus Richarius adhuc in praesenti
saeculo vivens, in ipsa silva quae vocatur Forestis, prope
cisternam quae est juxta locum nuncupante Árgubium, in
ipso pago Pontivo, sibi ad habitandum locum elegisset : et
circa ipsam cisternam bina vel terna bunuaria secundum ejus
petitionem a regali dignitate accepta satis vile tugurium
amatores servorum Dei ei ad militandum omnipotenti Deo
aedificare studuerunt, ibique divina vocatione ex hoc mundo
ad Dominum migrasset. Et non post multum tempus fratres
a praefato monasterio Centulo tulerunt sacrum ejus corpus,
et sepelierunt illud cum magna reverentia in praedicto
monasterio : per cujus merita, omnipotente Deo cooperante,
in ipsa:duo loca multa declarata sunt magnalia. Nam et sub
unius abbatis dominio multis temporibus una fuisset fratrum
concors in Dei laudibus digna conversatio. Qua ex re petiit
clementiam regni nostri, ut in amore Domini nostri Jesu-
Christi et sancti Richarii, ceterorumque Sanctorum, pro
augmento mercedis nostrae, ipsam cellam, in qua Deo
sanctus Richarius militare studuit, per praeceptum auctori-
320 APPENDICE X
tatis nostrae ad suprascriptum monasterium Centulum, ubi
ejus sacrum requiescit corpus, plenissima deliberatione
cedere et condonare deberemus. Cujus petitionem ejus servi-
tio et meritis compellentibus denegare noluimus: sed pro
honore et amore Domini et salvatoris nostri Jesu-Christi,
vel pro aeterna remuneratione ita concessisse et in omnibus
confirmasse cognoscite. Statuentes ergo jubemus, quod per-
petualiter cirea memoratum monasterium Centulum jure
firmissimo mansurum esse volumus, ut supra scriptus Àn-
ghilbertus, suique in perpetuum successores, qui fuerint per
tempora rectores ipsius monastern, supradictam cellam
Foreste cum omni ornatu ecclesiae et omnibus rebus vel
appendiciis seu adjacentiis suis, quicquid ad praesens juste
et rationabiliter possidere videtur, aut inantea, Domino tri-
buente, ibidem additum vel delegatum cum justitia et aequi-
tatis ordine fuerit; per hoc nostrae serenitatis, concessionis,
atque confirmationis praeceptum teneant atque possideant:
ita ut a modo et deinceps laus Dei et concordia servorum
Domini, pro mercede animae nostrae, sub norma rectitudi-
nis et unius abbatis nomine, nostris, Deo favente, futurisque
temporibus, perenniter maneat inconvulsum, quatinus melius
delectet ipsos servos Dei, qui ibidem Deo famulari videntur,
pro nobis et liberis seu cuncta domu nostra et pro stabili-.
tate regni nostri jugiter Domini misericordiam exorare.
Et ut haec auctoritas firmior habeatur, et diuturnis tempo-
ribus melius conservetur; manu propria subter roborare
decrevimus, et de anulo nostro sigillari jussimus. Signum
Caroli gloriosissimi Regis. Eranbaldus relegi et subscripsi.
Data lIII Kal. Maii, anno XXVIIII et XXV regni nostri.
Áctum Aquis palatio publico. In Dei nomine feliciter. Amen.
10
15
20
29
APPENDICE XI 321
XI.
VERS ADRESSÉS A ÁAÁNSCHER PAR HARIULF.
Mabillon, Annales ord. Sancti Bened., t. V, p. 664,
« ex ms. codice Gentul. ».
Corpore formosus, vir nobilis, ingeniosus,
Moribus ornatus, cordis amore pius;
Notior Urbanis, et ditior ille Pisanis,
Multa dedit digno munere largus homo.
Sic pater Anscherus, probitatum dote procerus,
Omnia restituens tot nova tecta dedit.
Corpora sanctorum, quae Centula mater habebat,
Transtulit in capsas, quas dedit esse novas.
Pallia pulcra satis, vel casula, cruxque sacrata
Ejus sunt studio reddita Richario.
Tempore sub cujus miracula magna peregit
Angilbertus apex, quo Deus astra beat.
Concurrunt populi praebentes munera sancto:
Suscipit Ánscherus, et bene distribuit.
Libertatis honor per eum stat valde repertus :
Praesulis infesti clamor abesse ruit.
Ecclesiam sancto Nicolao rite decentem
Ad populi missas hic pater instituit.
Ecclesiam sanctae revocavit jure Mariae,
Henrici manibus antea complicitam.
Quo simul ecclesiam Benedicti lectio narrat
Instanti studio cedere Rüchario.
Stigmata murorum circumdedit ille novorum,
Atque novas turres hostibus opposuit.
Terrae culturas tibi traxit, Centula, multas,
Nam pater utilior vix tibi proveniet.
21
322 APPENDICE XI
His visis, studeat pietatis jura tenere:
Sit magis utilior fratribus atque sibi,
Quam dat mensuram, quod scit sibi danda, memor sit,
30 Judicet et causas judicis ora pavens.
Plurima Richario voluit conferre beato ;
Non tamen his animam liberat ipse suam.
Postulet Anscherum grex ducere longa dierum:
Optet ei vitam quo moriente cadit.
35 Non ferat indignum, quia cor servare benignum
Fratribus insinuo, spernere quos metuo.
Cum sic laudatur, studeat ne plus timeatur.
Odiri caveat, atque Deum timeat.
Plurima narrando quae fecerat atque notando,
40 . Forsitan inflatur: mens fera quippe datur.
Laudibus emeritis sustollitur ut quasi mitis,
Signifer Anscherus stirpis honore ferus.
Isto commisso superis, vel nubis abysso,
Ad patris obsequium flectimus eloquium.
45 De te narrari, te promere, kare Richari,
Servulus optat amans, quo tibi complaceat.
Gesta tuae laudis depinxi vilibus ausis;
Quae tu suscipias, me quoque respicias,
Fulgidus in caelos famularum pertrahe melos,
90 | Et memorare mei in statione Dei.
-— - — — Ga À— à
ADDITIONS ET CORRECTIONS
Page 1x, note 2. L'obituaire de Saint-Riquier, qui contenait la date de la
mort d'Hariulf, était relié à la fin du ms. de la Chronique de Saint-
Riquier (voir Appendice v, p. 295), et, par suite, a partagé son sort dans
l'incendie de 1719.
P. xx, note 2. Un passage de la page 261 achéve de prouver qu'Hariulf
a eu entre les mains ces Miracles de Saint Benoit.
P. xxr, note 4. S'il est certain que la seconde poésie de Micon, Hoc
recubat busto, a été empruntée au ms. de Gorze (voy. p. 219), il n'est point
sür du tout que la premiére, Annua festivitas, ait la méme origine. D'abord,
elle ne se retrouve pas dans R., ce qui n'est peut-étre pas une prenve suffi-
sante (voy. p. xxiv) ; mais en outre la vraie source me parait étre le ms. du
x? siécle, aujourd'hui nos 10470-73 de la Bibl. royale de Bruxelles, oà cet
hymne occupe le folio 43 ro. Voy. le Catalogus codicum hagiographico-
rum Bibl. regiae Bruxellensis, publ. par les Bollandistes, t. II, p. 394.
Ce ms. provient sans doute de l'abbaye de Saint-Riquier.
P. xxu, S 14. C'est également dans cette Francorum regum historia
qu'Hariulf trouva le renseignement qu'il nous donne sur le mariage de
Lothaire I*r avec Ermengarde. Voy. p. 104 et ci-dessous p. 327.
P. xxxvi, 8 16. Les lignes 23-27 doivent étre modifiées ainsi qu'il
suit: Enfin la mention d'un séjour de Charlemagne à Saint-Hiquier, lors de
la féte de Páques (p. 97), empruntée, aux Annales attribuées à Einhard (voy.
Pertz, I, 186), ne se retrouve pas dans les extraits de cet historien donnés
par A. — Hariulf n'ayant pas connu directement les Annales Einhardi, 1M
faut qu'il ait emprunté cet extrait au ms. de Gorze.
P. xxx, $ 29. Il est possible que le livre IV d'Enguerrand ait d'abord été
en prose. Le ms. lat. 12021, de la Bibl. nat., qui est du x* siécle, contient
au fol. 1 un fragment de miracle en prose qui se retrouve versifié dans ce
livre IV.
P. xxxix, l. 4: Gust lisez Just.
P. xn, la note 1 semble contredite par ce fait que p. 219-220 Hariulf
déclare connaitre Nithard et Ribbodon, d'aprés le ms. de Gorze. La chose est
324 ADDITIONS ET CORRECTIONS
certaine en ce qui concerne ce dernier (voy. p. xxv et 103). Mais il serait
bien singulier que, si le ms. de Gorze avait contenu l'épitaphe de Nithard, ni
Hariulf, ni Anscher (voy. p. r) ne l'aient reproduite, d'autant plus qu'ils
s'empressent de donner celle oà est nommé Ribbodon. Remarquóns en
outre que lorsque l'abbé Gervin rechercha le corps d'Angilbert, le ms. de
Gorze à la main (voy. p. 264-265), il pratiqua des fouilles à l'entrée de
l'église, donc il connaissait les vers sur la translation accomplie par
Ribbodon (voy. p. 103); mais il est surpris d'y trouver le corps de Nithard,
donc il ne connaissait pas l'épitaphe de Nithard, et, par suite, le ms. de
Gorze ne la contenait pas. Ce qu'Hariulf a trouvé sur Nithard, dans le ms.
de Gorze, c'est un extrait trés bref de la chronique de ce dernier signalé
p. xxv.
P. rix, 1. 4 et 5. « Cette copie de Duchesnes fut alors renvoyée à Saint-
Riquier. » Il est peut-étre téméraire d'invoquer à l'appui la lettre de Claude
de Lamy (Appendice 1). Celle-ci devrait étre antérieure à 1672 (cf. p. 1x1)
mais elle n'est pas datée. Elle peut donc étre tout aussi bien postérieure à
1672 et le ms. mentionné peut étre le ms. de Clermont (cf. p. rxir). Ce qui
fait pencher vers cette derniére supposition, c'est la phrase suivante de la
p. 288: « ... dans un seul endroit qu'on y a joint dans le ms. d'Hariulfe d'un
caractére différent quoique ancien. » Le ms. d'Hariulf était donc ancien, ce
qui ne peut étre le cas dela copie de Duchesne. 1l est vrai qu'à la page 287,
dom Claude écrit : « Nous n'auons icy d'autres liures ny d'autres chartres que le
ms. d'Ariulfus que D. Luc a fait imprimer ». Le ms. qui a servi à dom Luc
d'Achery étant la copie de Duchesne (cf. p. v1x), j'en ai d'abord conclu que
celle-ci était passée à Saint- Riquier. Pour la raison que l'on vient d'exposer,
cette opinion n'est point du tout süre. Il est plus probable que dom Claude
de Lamy ne savait pas exactement d'aprés quel ms. d'Achery avait pubhé la
Chronique d'Hariulf dans son Spicilegium.
Page 1, l. 7: admoneri nihil Jzsez admoneri, nihil. — L. 11: transmise-
runt, i| faudrait transmittere. — L. 13: informent, praetenditur ut lisez
informent praetenditur, ut. — L. 1^: vixerit, quave lisez vixerit quave. —
L. 15 : sit, modo impius, et lisez sit; modo impius et.
P. 2, vers 3: vitutibus lisez virtutibus. — Vers ^: Centula quos lisez
Centula, quos. — Vers 8: expresse Richari nosceris lisez expresse, Richari,
nosceris.
P. 3, lI. 18: Hertbertus corr. Ilercbertus.
P. 4, les vers devraient étre en italique.
P. 5, l. 1: les mots capitula libri primi devaient étre en gr. capitales.
. P. 6, note 1: t. 38; Greif lisez t. 38) ; Greif.
P. 8, I. 1: annis caeteris /isez annis, caeteris.
P. 9, I. 11: Clotharium virum Zsez Clotharium, virum. — L. 15: ter-
mino uterque /isez termino, uterque. — Note 2: Childebert II mourut en
575 lisez Childebert II mourut en. 595.
— —À— m -— 0000s
——————— — P o —
-o- oom -——
D EE ASAEuuiu!! nlDnoco le css Lo a NN nexum, adn doni ld
ADDITIONS ET CORRECTIONS 329
P. 10, 1. 12: redeamus. Theodebertus lisez redeamus : Theodebertus. —
L. 13: robore ipsi /isez robore, ipsi. — L. 22: regni qui suae debebantur
ditioni cum lisez regni, qui suae debebantur ditioni, cum. — L. 23:
recipere Adversus lisez recipere. Adversus.
* P. 11, l. 5: gestis Clotharius lisez gestis, Clotharius. — L. 22: Clotha-
rio Dagobertus lisez Clothario, Dagobertus. — L. 23 : accepit, et lisez ac-
cepit et. |
P. 14, l. 7: annuntiaverit; utque lisez annuntiaverit, utque. — L. 22:
ut commendata temporum ratione caetera lisez ut, commendata temporum
ratione, caetera.
P. 15, l. 1 : importuna, civitatibus /isez importuna. Civitatibus. —
L. 2: munitionem /isez munitionum.
P. 16, l. 1: transmeaverunt. Quos lisez transmeaverunt, quos. — Jbid.
divertisse : unde /isez divertisse. Unde. — L. 4: Brunichildis conjugis ejus
tempore /sez Brunichildis, conjugis ejus, tempore. — L. 14: assueti, nec
ferentes quod lisez assueti nec ferentes, quod. — L. 17 : quod il faudrait
quae. — L. 22: aprés nobilem i/ faut suppléer un mot tel que catervam.
P. 17, 1. 7: excultam, quae /isez excultam ; quae. — L. 14: corriger
modum en modo et lire ecclesiam se coram, modo fundatam (l'église fondée
récemment en leur présence). — L. 17: eos usque, dum senescerent, in
lisez eos usque dum senescerent in.
P. 18, 1. 1: i| faudrait tantae quippe austeritatis, — L. 6: sec lisez
sed. — L. 10: Nam ut lisez Nam, ut. — L. 13: se protoplasti peccato
cognoverat lisez se, protoplasti peccato, cognoverat. — L. 19: voluntarie:
illorum lisez voluntarie. Illorum. — L. 24^: erit, Dei lisez erit Dei.
P. 19, 1. 8: atque velut bonus agricola spinas lisez atque, velut bonus
agricola, spinas. — L. 16: anhelavit: ideo /isez anhelavit; ideo. — L, 17:
acciperet. Felix //sez acciperet; felix.
P. 20, l. 6: corrigez en inauditum.
P. 21, l. 11: discutit devrait étre en note et discussit dans le texte.
» P. 25, l. 1: proscipiens [sez prospiciens. — L. 11: eosque veluti lisez
eosque, veluti. — L. 18: mittissimus /isez mitissimus.
P. 25, dern. l.: tante se devraient étre en petit texte.
P. 26, l. 1-8 (ardentius à indutus), 10-17 (calceatusque à redemptor),
22-29 (Cujus à clementia), devraient étre en petit texte; ajouter en man-
chette, Vita Richarü, cap. 9. |
P. 27. l. 1^: eques venerandus, i/ faudrait ab equite venerando. —
L. 21 : saevientae /isez saeviente. |
P. 28, l. 1: aselum £isez asellum.
P. 29, a): ajouter que les mots entre crochets sont omis par Sp.1 et A.
P. 30, 1l. 23 : condonaret. Ratum /isez condonaret ; ratum. — L. 26:
Ecclesiae. Memor /isez Ecclesiae; memor. — Note 1 : supprimer les mots
Voy. l' Introduction.
326 ADDITIONS ET CORRECTIONS
P. 32, 1. 12 : millibus ubi /isez millibus, ubi. — Note 2: aprés Venise
ajouter voy, aussi p. 903, 908, note a, 907.
P. 36, note 1: aprés Mabillon ajouter: (Acta Sanct., saec. 1I, ed.
Paris, p. 196, note a); supprimer les mots Voyez notre Introduction.
P. 37, l. 2 : matris, Mariae lisez matris Mariae. — L. 5 : cr, et lisez-
cL et. — L. 17: supprimer sic et reporter desideratur à [a note (d).
P. 38, l. 1: pamicula, corr. panicula. Point-virgule à la fin des vers 4
et 20 (aprés angelicus et clypeus).
P. 40, l'appel de la note 3 est à la l. 21 au. mot fuisset.
P. 41, l. 6: restiterant, inflixit //sez restiterant inflixit. — Note 2 : jus-
qu'en 675 lisez en 6795.
P. 42, note 2, ajoutez: C'est àla demande de l'abbé de Jumiéges Coschin
que la Vita Filiberti a été écrite au vi18 siecle.
P. 43, l. 15 : capere, i/faudrait carpere.
P. 47, l. 5-6 : gratiosa. Angilbertus //sez gratiosa: Angilbertus. —
L. 15 : Karlomanno Francorum, orbi /isez Karlomanno, Francorum orbi.
P. 48, l. 7, supprimer le sic aprés quamquam. — Note 7: au 1x* siecle
lisez au viri? siécle. — ZJbid. Rechtsgeschtchte, /;sez Rechtsgeschichte.
P. 49, l. 11-12: /es mots nam in illo tempore, decidente regali gloria
doivent étre en petit texte eomme le reste et les mots Vita Caroli. c. L.
en manchette, remplacés par Mirac. Bened., I, c. 12 (éd. Certain, p. 33).
— L. 16 : Ad il faudrait At. — Note 3: saec. VIII, p. 1, praef., 8 17,
lisez saec. III, t. I, praef., 8 17, p. vir.
P. 50. 7l eüt été préférable d'imprimer en manchettes les titres des
chapitres un, v, v1 ; en effet, les lignes imprimées au-dessous du titre
du ch. v1 (Karlomannus itaque, post. aliquantum, etc.), font en réalité
partie du ch. 1 (Ut Karlomannus, concessa fratri portione ducatus mona-
chus factus sit). — Note 1. Cette note doit étre reportée à la page ^9
comme appel du mot exempto (ligne 9).
P. 52, l. 19 : operis quae /isez operis, quae. — L. 20: nam impetrata
lisez nam, impetrata.
P. 55, l. 4: virgule aprés Deus. — L. 6: point-virgule aprés famulis.
— L. 13: virgule aprés aures. — L. 22: supprimer la virgule aprés
quietem.
P. 87, l1. 3: est, cujus /isez est ; cujus.
P. 58, l. 4: sempiternam, secundum /isez sempiternam ; secundum. —
L. 20 : patribus duodecim /;isez patribus, duodecim, — Note (g) : l'appel
est à la l. 45, au mot Salvatoris.
P. 59, 1. 7 : Paulih Lisez Pauli.
P. 63, note (c) : ajoutent A, Mab. suis /isez ajoutent suis.
P. 65, derniere l. : ajouter: ll était évidemment en marge du ms. auto-
graphe.
P. 66, 1. 6: papa. Sancti [isez papa : sancti.
ADDITIONS ET CORRECTIONS 321
P. 68, 1. 15: suiones /isez siuones. —- L. 16: aquamanilibus lisez
aquaemanilibus.
P. 69, derniére l. : premiére partie, /isez seconde partie.
P. 70. 1. 20: quae prout, donante lisez quae, prout donante.
P. 71, 1. 2 et 19: sanctam passionem /isez Sanctam Passionem, —
L. 8 : inserviat, certo lisez inserviat; certo. — L. 23: Mariam, ubi /isez
Mariam ; ubi.
P. 72, 1. 1: illlis /isez illis. — Note (d) : hactenus edita /isez haec ine-
dita. — La note 1 : en appel du mot Apostoli à la l. 5.
P. 73, l. 15: virgule aprés urna.
P. 75, l1. 12: virgule aprés regna.
P. 77, l. 19 : disponente filius lisez disponente, filius. — Note 1 : ajouter:
Les Annales Einhardi auquel ce renseignement est emprunté indirecte-
ment (voy. plus haut p. 323), ne parlent que d'un séjour à Saint-Riquier et
non de plusieurs, à Páques et non à Noél.
P. 78, 1. 18: calcaret. Ubi sicut lisez calcaret ; ubi, sicut.
P. 79, 1. 13: monstrata i faudrait monstrato. — Note 1 : ajouter:
dont il connaissait des fragments d'aprés le ms. de Gorze. Voy. Introduction,
p. xxvi.
P. 81, 1. 2 : abbato, lisez abbate. — L.8 : Richarii et [/sez Richarii ; et.
P. 83, 1. 2: calciamenta contulerit /isez calciamenta, contulerit.
P. 85, 1. 2 : authoritatem lisez auctoritatem qui est la vraie lecon. —
L. 9: jussimus; per. /isez jussimus ; per. L. 25 : fruantur, quatenus lisez
fruantur ; quatenus.
P. 88, 1. 27 : Dominicale lisez dominicale.
P. 91, av. dern. 1. : Episcopi Turonensis, De lisez episcopi Turonensis De.
P. 92, 1. 28: Marius Diomedes /isez Marius, Diomedes.
P. 93, 1. 9: Dictys, et lisez Dictys ct. — L. 21 : Gregorianus, et Gelasia-
nus lisez Gregorianus et Gelasianus. — L. 24 : IV, aureis lisez IV aureis.
. 96, note 5 : ajouter Voy. Piéce justificative V, p. 294-295.
. 97, l1. 18: accurate prout lisez accurate, prout.
. 99, 1. 14: o. i lisez ori. L. 28 : deperatius Jisez desperatius.
. 104, note 2, ajouter Voy. p. suivante.
. 102, note 1, av. dern. l. : l. IV, c, 11 lisez l. III, c. 11, p. 118.
. 103, 1. 23: Neustriam Britanniam /isez Neustriam, Britanniam.
. 104. La note 2 n'a pas de sens: en effet ejus se rapporte à Hugues.
Il cit exact que Lothaire 1er épousa Ermengarde, fille d'un comte Hugues.
Mais ce dernier était comte de Tours et le mariage eut lieu en octobre 821.
Voy. Simson, Jahrbücher des Fránkischen Reichs unter Ludwig dem
Frommen, l1, 167. Hariulf a emprunté ce renseignement soit à un fragment
des Annales d'Einhart qu'il aura trouvé dans le ms. de Gorze, soit plutót à
la Francorum regum Historia (Pertz, II, 324). Cf. Introduction, p. xxii.
P. 107, 1l. 15: geniter lisez genitor.
"M U''s'g'u'u
328 ADDITIONS ET CORRECTIONS
P. 109, 1l. 24: personae, minoratione lisez personae minoratione, — L.
25: perceptione /isez praeceptione. — L. 31 : Ludovici (sez Hludovici.
P. 111, l. 17 : authoritas lisez auctoritas.
P. 112, 1l. 14: Patrienses lisez patrienses.
P. 11^, l1. 11: praebemur regiae lisez praebemur, regiae. — L. 25:
mineratione /;isez minoratione. — L. 32: volumus, quin sez volumus;
quin. ,
P. 115, l. 4 : Cardordense lisez Cadorcense qui est la bonne lecon. —
L. 18: Longum superiorem est peut-étre une faute pour Longum super
Sominam. — L. 20 diciiur /isez dicitur.
P. 116, note 3: Klosterlichen /isez Klosterlische.
P. 117. 1l. 8: pariler lisez pariter. — L. 18: Hruodulfo suscepit sez
Hruodulfo, suscepit. '
P. 118, 1. 13: sanctum atrem //sez sanctum Patrem. — L. 20: magnac
lisez magnae.
P. 121, |. 18: sepultuaa. &sez sepultura. En manchette Pertz, II, 825
lisez Pertz, II, 325. La note 1 est numérotée 2 par erreur.
P. 124, supprimer la note 2.
P. 125, 1. 5: Guelfoni carissimi [sez Guelfoni, carissimi. — 7bid : nostri
dilectionem /isez nostri, dilectionem.
P. 126, note 1 : ajouter: Peut-étre l'abbesse de Saint-Sauve de Valen-
ciennes. Cf. plus haut p. 123.
P. 130, 1, 7-8 : promerante lisez promerente. — L. 18 : culti lisez
cultui. — L. 24: Hricharii egregii //sez Hricharii, egregii.
P. 131, l. 2 : Belloacens Ésez Belloacensi. — L. 19: retorquere, qua-
tenus lisez retorquere ; quatenus.
P. 132, l. 14 : Besaccas /isez Bersaccas. — L. 2^ : noverit quia lisez
noverit, quia.
P. 133, 1. 27 : administrent. Et /iísez administrent ; et.
P, 135, l. 4 : violentis /isez violentiis.— L. 5: parcificae lisez pacificae.
P. 136, l. 4 : descriptione quae lisez descriptione, quae. — Supprimer
la virgule aprés invenitur.
P. 137, 1. 1 : siquidem /isez (siquidem. — L. 2: habebatur lisez
habebatur). — L. 7 : talis. Domno lisez talis : domno.
P. 140, l1. 14 : temporibus /sez tempora.
P. 152, l1. 24 : gardu lisez gradu. — Note 1: 827 lisez 829.
P. 1533, note (c) : ajouter caecis Sp. 1. — Note 2: Ost. Reich., lisez
Ost. fránk. Reich. — Note 3 : Carboman lisez Carloman.
P. 144, l. 19 : huc lisez ut. — L. 20: ponitentiae lisez poenitentiae.
— L. 25 : ajouter dono aprés Dei.
P. 145, l. 5 : dicens: Karole /isez dicens: « Karole. — L. 8 : modica.
Statimque Jisez modica. » Statimque.— L. 18: adipe. Ubi lisez adipe ; ubi.
P. 148, l. 7 : supprimer la virgule aprés haereditario. — L. 25:
ADDITIONS ET CORRECTIONS 329
dominatur, i4 faudrait dominator. — Note (a) : À répond à Sed lisez À
reprend à Sed.
P. 153, l. 19 : perficere, quod /isez perficere quod.
P. 15^, l. 28 : quo se, instante /isez quo, se instante.
P. 155, l. 1 : Fulcheri cus /isez Fulchericus. — L. 2: eujus lisez
cujus. — L. 9 : poterat; quia lisez poterat, quia.
P. 156, l. 6 : virgule aprés sciatis. — L. 7: facerat lisez fecerat. —
L. 12 : voces lisez voce.
P. 137, l1. 25 : tempore seges /zsez tempore, seges.
P. 159, elle est numéroté 156 par erreur. — L. 28 : omnio lisez omnia.
P. 169, Il. 9 : abblatione lisez ablatione. i
P. 171, l. ^ : mensos lisez mansos. — L. 21: Ecbert qui souscrit est
probablement l'auteur de la Fecunda ratis que M. Ernst Voigt (dans son
éd. donnée à Halle en 1889) fait nattre, sans doute à tort, vers 972.
P. 172, dern. vers: virgule aprés ima.
P. 173, 1. ^4 : virgule aprés nostrae. — L. 7 : point aprés saecli.
P. 175, 1. 3 : Chist Lisez Christi. — L. 25: solidis ea [sez solidis :
ea. — Ibid. Supprimer la virgule aprés fuerit.
P. 175, note (b). Alguidis était donc une fille portant le méme
nom que sa mére. — Note 2: ajouter: en tous cas il mourut aprés
1011 et avant 1021, car c'est entre ces deux dates (sans doute peu avant la
seconde) que fut élu son successeur Enguerrand. Voy. p. 181 note 1, p. 183
note 1, p. 18^ note 1.
P. 178, l1. 6 : Domno sez Domino. |
P. 179, l. 29 : sapienitae lisez sapientiae et le reste de la ligne en
Ltalique.
P. 183, l. 9 : potes /isez potens.
P. 185, 1. 27 : episcopis cum lisez episcopis, cum.
P. 186, note 1 : les futurs ducs Richard II et Robert, /zsez les futurs
ducs Richard III et Robert.
P. 190, 1. 21 : Algelranno /isez Ángelranno. — L. 22 : exstitit Siqui-
dem lisez exstitit. Siquidem.
P. 194, l. 2 : concensimus /isez consensimus.
P- 195, Il. 17 : tortitudinem. Nos lisez tortitudinem : nos.
P. 197, 1l. 29 : texta lisez tecta.
P. 198, l. 17 : venienti serenata //isez venienti, serenata. — L. 18:
facie praebere /isez facie, praebere.
P. 200, 1l. 28 : vitae, vir nomine /isez vitae vir, nomine.
P. 202, I. 5 : Odelgerus. in /isez Odelgerus, in.
P. 203, l. 6 : infirmitatis, malleo /isez infirmitatis malleo.
P. 304, l. 10 : Pontivorum /isez Pontivum.
P. 205, l. 15 : supulturam /isez sepulturam. — L. 23 : ditione, Hugo
lisez ditione. Hugo.
330 ADDITIONS ET CORRECTIONS
216, l. 28, vers 3 : Ecclesiae monachum /isez Ecclesiae, monachum.
218, 1, 22, supprimer la virgule aprés condidit. — L. 27 : virgule
aprés regius.
P. 219, l1. 29 : minus in /isez minus, in.
P. 232,*1. 10 : fidelibus, quos Jisez fidelibus quos. — L. 24 : accepit ita
lisez accepit ; ita.
P. 242, l. 4 : quandoquidem transitu lisez quandoquidem, transitu. —
L. 16 : virgule aprés deinde. — L. 17 : nudis sanct [isez nudis, sancti.
P. 246, l. 2 : rccurrens lisez recurrens.
P. 258, l. 28 : charitatis ardens lisez charitatis, ardens. — Ibid. :
mortificatione nitens lisez morüificatione, nitens.
P. 259, l. 16 : destruit corr. destruxit.
P. 255, l. 13 : eum lisez cum.
P. 27^, note 2 : Appendice n? ii /isez Appendice 1, p. 288.
P. 279, 1. 26 : supprimer in.
P. 280, 1. 14 : exules fecisti. Ajouter la note suivante: Voyez en la
liste p. 284.
P. 281, l. 19, vers 3 : un point aprés eamdem.
P. 283, note 3 : Ajouter : ce cartulaire ne doit étre en réalité qn'un
inventaire détaillé des actes de l'abbaye fait à la fin du xv* siécle par Jean de
la Chapelle. Il en existe une copie du xvirie siécle aux Árchives de la Somme
(Hénocque, Hist. de Saint-Riquier, II, 167-168). C'est peut-étre l'original
qui est conservé aux Archives municipales d'Abbeville (Langlois et Stein,
Les Archives de l'histoire de France, p. 423 ; cf. Hénocque, I, p. xxxix).
Il n'y a pas en réalité de cartulaire ancien des titres de l'abbaye de Saint-
Riquier. Dans une lettre du 23 février 1663, un ami de Du Cange, Manessier,
nous apprend qu'on n'en connaissait pas davantage au xvrre siécle : « J'ai
déjà parlé au R. P. prieur des reformés [Bénédictins] de Saint-Riquier. Hl dit
n'avoir pas de cartulaire. » (Lettre éditée par Hénocque, II, 248.)
P. 285, l. 8, vers 5 : supprimer (a virgule aprés generavi.
P. 285, l. 7, vers 6 : tuis, corr. tuas(?) — L. 16: virgule aprés
amorem.
P. 286, l. 1: un point aprés honorem. — L. 3: point et virgule aprés
rem.
P. 287, l. 6: ajouter et Histoire de Cinq-Villes, II, 233.
P. 290, 1. 12: ajouter cette note en appel du mot cartulaire: Dom
Claveau appelle ainsi l'euvre d'Hariulf à cause du nombre considérable de
*
P. 208, l. 12 : narrationne Lisez narratione.
P. 209, 1. 22 : proponuit /isez proponit.
P. 210, l. 5 : propre lisez prope. — L. 15 : si /isez sibi.
P. 211, l. 2 : oras lisez orans.
P. 212, l. 7 : norit, il faudrait noscat.
P. 214, l1. 9 : sacro sancta lisez sacrosancta.
P
P.
ADDITIONS ET CORRECTIONS 331
chartes qu'elle renferme; et, de feit, pour le méme motif, B. Guérard a
édité sous le titre de Cartulaire de Saint-Bertin la Chronique de Folcuin.
P. 291, l. 15: ajouter : cette lettre a été partiellement éditée par l'abbé
Hénocque, t. I, p. xxix.
P. 292, l. 14, impliquant e£ note 1: ajouter : oà Mabillon démontre la
fausseté de la vie interpolée de saint Riquier. Le naif et peu critique dom
Cotron n'y voit, pour lui, rien de suspect, rien d'« impliquant ». Cf. Intro-
duction, p. Lvi-Lvii. — L. 21 : se trouuent (sic) la vie, lisez se trouuent le
(sic) vie.
P. 304, l|. 23: illis seu Jisez illis, seu. — L. 25: defunctorum per lisez
defunctorum, per. — L. 27 : studerent, quatinus /isez studerent; quatinus.
P. 306, l. 4^: virgule aprés circuitum. — L. 6: virgule aprés rever-
tentes. — L. 7 : vivorum per lisez vivorum, per. — L. 8 : virgule aprés
solet.
P. 308, l. 1: fullinum, lisez fullonum.
P. 309, 1. 15: observantia jejuniorum. /isez observantia, jejuniorum. —
Ibid.: servabatur statutis lisez servabatur, statutis. — Note 1: ajouter :
et avec l'attestation de F. Gilles Guart «cellerier et garde-chartes de
l'abbaye » lequel déclare, le 3 février 1723, que le chartrier a entiórement
péri dans l'incendie. (Publié par M. de Bonnault dans les Mém. de la
Société d'Émulation d' Abbeville, t. XVI. 1887, p. 59.
P. 310, 1l. 24: hac lisez haec.
P, 312, l. 15: spectantium et lisez spectantium, et. — Ibid. : perito-
rum efferebat /isez peritorum, efferebat.,
P. 318, l. 18: virgule aprés desüsset. — L. 22: virgule aprés illus-
trabat. |
P. 319, I. 1^: Mariae et /isez Mariae, et — L. 17: Pontivo; ad lisez
Pontivo ad. — L. 22: bunuaria secundum /isez bunuaria, secundum. —
L. 23: petitionem a lisez petitionem, a. — Zbid.: accepta satis lisez accepta,
satis.
P. 320, l. 3: petitionem ejus. Jisez petitionem, ejus. — L. 4: compel-
lentibus denegare noluimus ; sed /isez compellentibus, denegare noluimus,
sed. — L. 16: fuerit; per lisez fuerit, per. — L. 17: point et virgule
aprés possideant. — L. 27 : Eranbaldus, i/ faudrait Ercanbaldus. Ajouter
la note suivante : Aix-la-Chapelle, 28 avril 797 (Sickel, Acta Carol.,
II, 59-60; Mühlbacher, Aegest., no 328, p. 133-133).
TABLE
ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
poem ee
AVIS. — Pour ne pas allonger démesurément cette Table, on n'y a point
compris : 1? la liste des autels et des reliques des pages 59 à 68 et 221 à 223;
2o les noms des auteurs d'ouvrages énumérés p. 89-93 et 262-264.
Je suis redevable des identifications de Botritium, Neudum, Teones et
d'une tentative au sujet d'Albitrium à la science obligeante de M. Longnon.
A.
Abbatisham, Abbatistia, 110, 115. Cf.
Alteia.
Abbatis - villa, 44bbeville, Somme,
xxxiv, Lxir, 82, 86, 94, 161, 205,
229, 277, 281, 293, 308.
Absalon episcopus, 58.
Achotes villa, en Angleterre, 2^5.
Accinicurte, Achicourt, Pas-de-Ca-
lais, cant. Arras, 110.
Achery (dom Luc d^) rix, rx,
LXIV, LXV, LXVIII, LIX, 325.
Achicourt. Voy. Accinicurte.
Acra villa, en Angleterre, 2^5.
Adalardus abbas, 7^, 75.
Adalbero, archiep. Remensis, 106.
Adalbero, évéque de Laon, 106.
Adalelmus miles, 96.
Adalungus abbas, 77.
Adelardus laicus, 184.
Adelelmus, 235.
Adelfridus miles, 97.
Adelulfus, 316.
Adelvia, veuve du comte de Bou-
logne, 206.
Adico miles, 97.
Adierus decanus, 175.
Adon, xxu.
Adrevald, xx.
Adrianus, 15, 169. Cf. Fricorus.
Adrianus papa, xxiv, 72.
Adszéle, xv.
Aeneas notarius, 116.
Agenardus fidelis, 233, 317.
Agenvillers. Voy. Mons Angelorum.
Agilo abbas, 42.
Ailly-le-Haut-Clocher. Voy. Alliacus.
Alaricus rex, 7.
Albinus. Voy. Alcuinus.
Albitrium, peut-étre Aubers, Nord,
arr. Lille,cant. La Bassée, 95.
Alboldus archidiaconus, 175.
Alcuinus, xx, XXVI, XXVII, XXX, XXXV,
XXXVI, XLVII, LX, LXVIII, LXIX, 5,
10, 12, 13, 14, 72, 75, 93.
334 TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Aldenborg, Oudenbourg, Belgique,
Flandre occidentale, vi-ix, xim,
XIV-XVIII, LIII, LviI, 285.
Aldricus abbas, 3, 44, 218.
Aldricus miles, 96.
Aldulficurtis, Haidulficurtis, Eau-
court-sur- Somme, cant. Abbe-
vtlle-sud, 85, 95, 107, 110.
Alelmus testis, 233.
Alemanni, 143.
Alemannia, 103, 121.
Alexander (Sanctus), 127.
Algisus testis, 103, 234, 235.
Algodus miles, 96.
Alguala miles, 96.
Alguidis, femme d' Hubert, 17^.
Alguidis, fille du méme, 175b, 329.
Alguinus miles, 97.
Aligre (Charles d^), abbé, rxu,
Lxvi, 291, 309, 312.
Alliacus, illy - le- Haut-Clocher,
Somme, arr. Abbeville, 94, 261.
Alost, ville, vii. .
Alquaire, duc de Ponthieu, 1.vir.
Alteia, /'Authie, riviére, 28, 29.
Altegia, Alteia, Authie, Somme,
arr. Douliens, cant. Acheuzx,
85, 94, 107, 110, 115.
Altispuico, Altiswico, Vitz-sur-Au-
thie, Somme, arr Abbeville,
cant. Crécy, 95.
Altmarus miles, 97.
Altvillaris, — Hautvilliers - Ouville,
Somme, arr. Abbeville, cant.
Nouvion, 34, 86, 94, 316.
Alulfus testis, 233.
Amalrius miles, 97.
Amalbertus miles, 96.
Amalfridus miles, 97.
Ambianis, 4miens, 1223, 212, 215,
279, 280, 282.
Ambianensis pagus, 95, 128, 246.
Ambrosius monachus, 284.
Amiens, vi, Xx, XXXVI, LIH, LIV,
LvIH, LIx, LxIx. Cf. Ambianis.
Amisardi molendinum, 318.
Andreae (Sancti) festus, 250.
André de Fleury, xx.
Angaltii beneficium, 110.
Angelbertus, 218. Voy. Anghilbertus.
Angelrannus abbas, x, xix, xxix-
XXXV,' XLI-XLVII, LXxIv, 2, 43, 170,
171, 176-196, 199, 201-207, 211-
219, 223, 2925, 226, 274, 282,
287, 288, 315, 316, 323, 329.
Angelrannus advocatus, Enguerrand I
de Ponthieu, xxxiv, 189, 190,
192-194, 20^, 206, 230, 316, 317.
Angelrannus, Enguerrand I1, comte
de Ponthieu, 230, 231, 236 n. 1,
239.
Anghilbertus, Angilbertus, abbas, xr,
XVIII, XXI-XXIX, XXXV, XLII-LXX, 3,
37, ^56, ^47, 51-70, 25-78, 814,
100-103, 141, 169, 218, 219, 256,
264-266, 288, 292, 296, 306, 314
n. 2, 318, 319, 321, 324.
Angüberti villa, 299, 302.
Angleterre, xyiv, xzvir.
Angli, 241.
Anglia, 241.
Anglicus, 135.
Angouléme. Voy. Equolisma.
Anisceias ou ÁAuisceias villa, 138.
Ansbertus (Sanctus), xxi, 47, 123.
Anschericus testis, 235.
Anscherus abbas, vi, vir, xr-xim,
XVII, XXVI, XLVI, XLIX, L-LVII,
Lxv1, 3, 275, 276, 282, 292, 31^,
321, 322, 324.
Anscherus, fils d'Agenardus, 23^,
235, 237.
Ansegisus, archevéque de Sens, 127.
Anselgisus, fils d' Arnulf, 48.
Anselmus Cosdunensis, 317.
Ansleicus, 135.
- 0X A MIGma Mm dasioe
—— ——
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPBIQUE
Apicheneam villa, en Angleterre, 245.
Aquis, Aquisgrani, 4ix-la-Chapelle,
139, 320.
Aquitania, :quitaine, xxxix, 48,
103, 250.
Arator (Sanctus), 126.
Arcovillare, Argovillare, A4rvillers,
. Somme, arr. Montdidier, cant.
Moreuil, 110, 115.
Ardennes, xxxvit.
Arelatum, Zrles, 77.
Argentulum, 224. Voy. p. 225 n. 1.
Argubium, 4Argoules, Somme, arr.
Abbeville, cant, Rue, 73, 110,
115, 238, 239 n. 1, 316, 317,319.
Aripertus rex, Caribert, 8, 41.
Ariulfus, 287, 288. Voy. Hariulf.
Arles. Voy. Arelatum.
Arleux-lés-Bray. Voy. Asloas.
Arnoldus, fils d' Ansbert, 47.
Arnoul (Saint), v, vii, vin, xiv, xv,
LII.
Arnulfus, archiep. Remorum. xxxiv,
xxxv1, 160, 161, 315.
Arnulfus, episcop. Metensis, xxi, 11,
47, ^8.
Arnulfus abbas S. Judoci, 170.
Arnulfus I, comte de Flandre, 84,
150-153.
Arnulfus II, comte de Flandre,
xxxvi, 153, 155, 156, 158.
Arnulfus, sire de Belléme, 225.
Arnulfus testis, 194.
Arras. Voy. Atrebas.
Arvillers. Voy. Arcovillare.
Asco, 110.
Aschelo miles, 97.
Asflariis. Voy. Masflariis.
Asloas, Hasloas, 4rieux, dép. de
Bray-sur-Somme, 128, 129, 138,
316, 318.
Asliacus villa, 261. Voy. Alliacus.
Assuafa villa, en Angleterre, 255.
339
Athanasii (Sancti) fides, 300.
Atheling. Voy. Elfgarus.
Atrebas, Arras, viu, xLr, 75, 163,
227.
Attica lingua, 7.
Atto, 138.
Aubers. Voy. Albitrium.
Audacher notarius, 125.
Audibert (dom Bernard), vxxt, 289,
290, 291.
Augense castrum, Zu, Seine-Inf.,
arr. Dieppe, 255.
Augense nemus, /a forét d'Eu, 246.
Augustins de Clermont, xxvi.
Aureliani, Orléans, &8, 9.
Austrasia, 103, 121.
Austrasii, 9, 121.
Austreberta (Sancta), xxxi n. 6, 202.
Authie. Voy. Alteia.
Auvergne, rxvi.
Auvray (M.), xvi n. 1.
AÁvisnis, Avesnes, Somme, arr. Ab-
beville, cant. Rüe, com. Vron,
110.
A vitianus matricularius, x11, 163, 166.
Axpoel, vn.
B
Bagardas, Bayardes, entre Yvrench
et Cramont, disparu, 85, 94,
107, 110, 115.
Bajocas, Bajocassina urbs, Bayeux,
163, 165, 226, 227.
Bajocassinenses, 228.
Bajoaria, La Baviére, 121. Cf. No-
rica.
Balderamnus, ab bé d'Oudenbourg x.
Baldiniacus campus, 302.
Baldricus testis, 237.
Balduinus, Baudouinle Barbu, com-
te de Flandre, xxxvi, 158.
336
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGPAPHIQUE
Balduinus, Baudouin V, comte de| Bersaccas, Bersaques, Bersacles,
Flandre, 935, 235-237.
Balduinus episc. Terganensis, xxxvi,
159.
Balduinus archidiaconus, 239.
Baltetildis regina, 39, 40, 41.
Barclla. Voy. Berella.
Basina regina, 7.
Baudry, évéque de Tournai, vi.
Baviére. Voy. Bajoaria.
Bayardes. Voy. Bagardas.
Dayeuz, xx1, 293. Cf. Bajocas.
Beauvais, vi.
Beauvais (Concile de), xv.
Déde, xxxix.
Belgivagi, habitants de Beauvais,
123.
Belléme, Orne, arr. de Mortagne,
225.
Belvacensis pagus, 110, 130, 131.
Benedictus (Sanctus), xx, xxi, rx,
209, 261.
Benedicti (Sancti) regula, 247, 248.
Benedictus episcopus, 58.
Berchtrudis regina, femme de Clo-
tacre II, 11.
Berella, Barella, Bresle, arr. Amiens,
cant. Corbie, 160, 161, 316.
Berenger, roi d'Italie, xxix.
Berharius miles, 97.
Beringarius miles, 96.
Berlaicus miles, 97.
Berlandus miles, 96.
Bernardus, 163, 164.
Bernardus de Domno Medardo, 316.
Bernardus monachus, 284.
Bernardus testis, 231.
Bernacus, Jernay - en - Ponthieu ,
Somme, arr. Abbeville, cant.
Rue, 110.
Bernovinus, 55, 78 n. 4.
Bero miles, 27.
Berre (la), riviére. Voy. Byrra.
prés Millencourt-en-Ponthieu ,
localité détruite au xvin? s.,
132, 133, 137, 299.
Bertha, filia Caroli Magni, xrvriri-
Lii, ^6, 52, 79, 102, 292.
Bertuinus miles, 96.
Bertrada regina, xvin, xrix, 51.
Besancon. Voy. Vesontio.
Bituricum, Zourges, 77.
Blithildis, fille de Clovis, 47.
Boloniensis comes, 230.
Bollandistes, xxxi.
Bonella, Bonnelles, dép. de Pon-
thoile, canton de Nouvion, 110.
Bonothus miles, 97.
Borsu. Voy. Bursis.
Boselinus testis, 233.
Boso miles, 97.
Boso testis, 233, 234, 237.
Boson, roi de Bourgogne, xxix.
Botricium, Botritium, Zourecq, Pas-
de-Calais, cant. Norrent, 98,
104, 105, 160, 314.
Boucher (Fr. Thomas), xxxv, 295,
295.
Bourecq. Voy. Botricium.
Braium, Zray-sur-Somme ,
Péronne, 318.
Bredenae, Bredéne, Belgique, prés
Ostende, dioc. de Bruges, 318.
Bresle. Voy. Berella.
Brenouille. Voy. Bronoilo.
Britannia, Angleterre, 5, 20, 21, 23,
24, 28, 29, 83.
Britannia, Zretagne, 103.
Bronoilum, Zrenouille, Oise, arr.
Clermont, cant. Liancourt, 85,
107, 115.
Bruges, vi, vi, vit.
Bruno, 254. Voy. Leo pontifex.
Brunichildis regina, 8, 11, 15, 16.
Buigny-l'Abbé. Voy. Buniacus.
arr,
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Buliacus. Voy. Luliacus.
Buniacus, Buigny-l'Abbé, Somme,
arr. Abbeville, canton Ailly, 94.
Burdegala, Bordeaux, 77.
Burgondi, 9.
Burgundia, Bourgogne, 99, 103.
Bursis, Bois-et-Borsu, Belgique,
Liege, arr. Huy, 174, 185.
Bussus-Bussuel. Voy. Buxudis.
Butso miles, 171.
Buxidis, Buxudis, Bussus-Bus suel,
arr. Abbeville, cant. Ailly-le-
Haut- Clocher, 9^, 115, 149, 150,
160, 261.
Byrra flumen, /a Berre, 49.
C
Cachy. Voy. Catiacus.
Cadoc. Voy. Chaidocus.
Cadorcensis ecclesia, Caours, cant.
Abbeville, 115, 328.
Caesarius, neveu de Gervin II, 276.
Campania, Campagne - lés - Saint-
André, xyv n. 4, 31 n. 3.
Campdavaine. Voy. Hugues.
Constantia regina, 190.
Caours. Voy. Cadordensis ecclesia.
Caribert. Voy. Aripertus.
Carlomannus. Voy. Karlomannus.
Carmes déchaussés de Clermont,
LXI, LXVI.
Carisiacus, Quierzy, ine, arr.
Laon, com. Coucy-le-Chateau
130, 134.
Carolus. Voy. Karolus.
Carolingiens, xtv.
Cassinense. coenobium, /e Mont-
Cassin, 91.
Catiacus, Cachy, Somme, ar.
Amiens, cant. Sains, 96.
Caydocus. Voy. Chaidocus.
321
Cella-forestensis, 314. Voy. Forest-
montiers.
Cenis (Mont). Voy. Cinisus mons.
Centula, Centulum, 4bbaye. Voy.
Saint-Riquier, xw, xix, xxi,
XXV, XXIX, XXX, XXXI, XLIV, XLV,
XLVII, XLIX, LviI, LxvI, 1, 2, 5, 6,
17, 25^, 25, 31, 32, 36, 43, 45, 46,
52, 53, 5^, 55, 56, etc...
Centulum, Ville, Saint-Riquier,
Somme, arr. Abbeville, cant.
Ailly-le- Haut-Clocher, xxiv, 12,
13, 16, 25, 31, 53, 72, 73, 77, 86,
152, 163, 166, 167, 175, 194,
215, 272, 273, 278, 281, 284,
285, 288, 291, 295, 306, 307.
Cf. Saint-Riquier, ville.
Cerasiacum, monasterium, Cerisy-la-
Forét, Manche, xv1, 228.
Chaidocus abbas, xxim, xxiv, 4, 14,
-. 45, 25, 76, 169, 266, 293.
Chambon (M* F.), 1xvi n. 6.
Charles-le- Bon, comte de Flandre,
VII, VIII.
Chaydocus. Voy. Chaidocus.
Chevincourt. Voy. Civinicurtis,
Childebert. Voy. Hildebertus.
Childericus, Childeric I, ?, ^14.
Childericus, Childeric 11, 40, 41.
Childericus, Childeric II], xrvin,
49, 51.
Chilpéric. Voy. Hilpericus.
Chrisciacensis silva, la forét de Crécy,
Somme, arr. Abbeville, 32.
Cinisus mons, Le Mont- Cenis, 139.
Civinicurtis, Chevin-
court, Oise, arr. Compiégne,
cant. Ribecourt, xxxvi, 85, 94,
107, 115, 125, 198, 316, 317.
Clairé (Fr. Anselme), 295.
Clarius, Lv, Lvr.
Claveau (dom Germain), vx, 290,
291, 330.
Civinocurtis ,
22
338
Clermont-Ferrand, rxrixm, rxv,
LxviI-Lxix, 280, 281, 289, 290.
Clodoveus rex, Clovis II, 39, ^40, 41.
Clodulfus. Voy. Flodulfus.
Clotarius, Lothaire, fils de Louis
d'Outremer. Voy. Hlotharius.
Clotharius, Clotaire I, 5, 8, 47.
Clotharius, Clotaire I1, 9, 10, 11,
16.
Clotharius, Clotaire 111, 39, 40, 41.
Clotinus. Voy. Coschinus.
Clovis.Voy. Hludogvicus et Clodoveus.
Cohadon (abbé), r.xv1.
Coire. Voy. Curguala.
Columbanus (Sanctus), xxt, 9, 15, 16,
Colonia, Cologne, 77.
Comitis-Villa, Conteville, arr. Abbe-
ville, cant. Crécy, 177, 188, 190,
316.
Compendium, Compiégne, xxxvii-
xxxix, 105, 106, 108, 111, 125,
140, 190.
Concilium, Conchil, bois prés de
Verton, Pas-de-Calais, arr.
Montreuil, 85, 95, 107, 110, 115.
Conon, évéque de Preneste, vix.
Conon, seigneur d'Oudenbourg,
vIH.
Constantinople, xxvii.
Conteville. Voy. Comitis-Villa.
Corbeia, Corbie, Somme, arr.
Amiens, rvi, 75, 75, 155, 256,
259.
Corblet (M. l'abbé), xxn.
Cornugallia, 121, 143. Cf. Curguala.
Coschinus abbas, xxvir, xxix, xxx,
3, 42 n. 2, 220.
Cosdunum, Coudun,
Hessons, 317.
Cotron (dom Victor), xxxi, rvr,
LxII, Lxv, 291-293, 331.
Couderc (M.), xxvii n. 1.
Coudun. Voy. Cosdunum.
Oise, cant.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Courcelles-en-Vimeu. Voy. Curti-
cellam.
Cresson (dom Pierre), 309.
Crux, La Motte-Croix au Bailly
(St- Quentin-la-Motte), entre Eu
et Ault, 85, 94, 107, 110, 115.
Culesturpo villa, en Angleterre, 244.
Cuper (Guillaume), xv n. 2.
Curguala, le canton de Coire, Suisse,
121.
Curticellam, Courcelles-en- Vimeu ,
Somme, dép. de Aigneville, cant.
Gamaches, 85, 94, 107, 110, 115.
D
Dagobertus rex, Dagobert Ier, xrv,
9, 11-14, 29-32, 39, 40, 41, 48,
233.
Dagobertus rex, Dagobert 1I, 39, 40,
41 n. 2.
Dani, les Normands, xxvi, r1, 11,
112, 118, 135.
Darantasia, JMoutiers - Tarentaise,
Savoie, 77.
Delattre (M.), 293.
Delisle (M. L.), vvin n. 3.
Deodatus miles, 97.
Dido episcopus, 39.
Dionysius (Sanctus), 51.
Dodigerus puer, 134.
Domart. Voy. Domnus Medardus.
Dominicus, testis, 234.
Dominique de Jésus (le P.), xv1,
LVII, LXVII, LXVIII,
Domnus-Medardus, Domart-en-Pon-
thieu, Somme, arr. Doullens,
xxxIv, 82, 94, 161, 229, 316.
Domnus-Richarius, Dourier, Pas-de-
Calais, arr. Montreuil, cant.
Campagne-lés- Hesdin, xvxi, 28.
Dom- Voie. Voy. S. Vigilius.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Donatianus miles, 97.
Dourier. Voy. Domnus-Richarius.
Drogo episcopus Belvacensis, 317.
Drogo episcopus Tarvennensis, 202.
Droptulfus miles, 96.
Drucat. Voy. Durcaptum.
Drusciacum, Drugy. com. de Saint-
Riquier, 85, 954, 107, 110, 115,
217, 229.
Du Breuil, xvi.
Duchesne (André), vix-txi, 1xur
LxviI, 3254.
Duchesne (Francois), rix.
Dudilo testis, 237.
Dulcianae vallis villa, Val-Douce,prés
Neuilly (?), arr. Abbeville, 95.
Duodelinus monachus, 171.
Dupuy (P.), rvin.
Durandus episcopus Leggiensis, 183,
184, 316.
Durandus diaconus, 86.
Durant (Dom Ursin), rxn, rxv,
LXVI.
Durcaptum, Drucaptum, | Drucat,
cant. Abbeville-nord, 81,95, 136,
137, 299, 315.
E
Eaucourt-sur-Somme. Voy. Aldulfi
curlis.
Ebalus, archiep. Remensis, 183, 184,
315.
Ebredunum, Emórun, 77.
Ebroinus major domus, 40, 41 n. 2.
Ecbertus, 171, 329.
Edith regina, 237, 238.
Edouard le Confesseur. Voy. Eth-
guardus.
Effridus de Incra, 317.
Egfridus miles, 97, 110.
Eghod, 95. Cf. Euhold.
i., 399
Eginboldus miles, 97.
Einhard, xx, xxur, xxvi, 1, 323, 327.
Elevara (Sancta), 169, 293.
Elfgarus, Edgard Atheling, 244.
Elnonense coenobium, Saint-Amand-
de-Lobbes, xx1, xxi, 76 (a).
Emlinus miles, 97.
Encre. Voy. Incrc.
Engelguinus artifex, 197.
Enguerrand. Voy. Angelrannus.
Epagne. Voy. Spania.
Equemauville. Voy. Sablellivaila.
Equitius (Sanctus), 251.
Equolisma, Angouléme, 7.
Ercanbaldus notarius, 320, 331.
Eremboldus miles, 97.
Erluinus. Voy. Herluinus.
Erluinus monachus, 284.
Ermenardus miles, 97.
Ermengarda, femme de Louis le
, Pieuz, 100.
Ermengarda, femme de Lothaire Ier,
104, 323, 327.
Ermengarda, femme du roi Boson,
XXIX.
Ermengarius miles, 97.
Ermina, femme de Gautier Tirel,
232.
Esimbardus Francigena, xxxix, xr,
141, 143.
Esperlais villa, en Angleterre, 244,
316.
Espesoetes (les), bois, 308.
Etaples. Voy. Quentvicus.
Ethguardus rex, Edouard le Con-
fesseur, 237, 240, 241, 243.
Eudes, évéque de Beauvais. Voy.
Hudo.
Euholt, 110. Cf. Eghod.
Eustache Le Quien, xvi.
Euvelina saltus, forét d'Iveline, 153.
Evroul, moine, xv.
Exuperius (Sanctus), 127.
310
F
Faber. Voy. Lefévre.
Faiel, bois, 308.
Farmala villa, Fumal, Belgique,
Liége, cant. Huy, 174, 185.
Feriolus, 7.
Filcarias, Filcharias, Feuquiéres-en-
Vimeu, Somme, arr. Abbeville,
cant. Moyenneville, 115, 216,
2835, 317.
Filibertus (Sanctus), xxvi1, 42.
Flamiriaca villa, Framerville, Somme,
arr. Péronne, cant. Chaulnes, 96.
Flandria, /a Flandre, vix, vir, xv,
xvir, xxxvi, 155, 250, 318.
Fleury. Voy. Floriacus.
Flodeneus miles, 97.
Flodulfus, Clodulf,évéque de Metz,^8.
Floherimanso curtilium, prés de Val-
loires, disparu, 23^.
Floriacus, Saint-Benoit-sur-Loire,
Loiret, xx n. 1. i
Floriacus, Fleury-en-Vexin, Oise,
cant. Chaumont, 135.
Folcuin, xxxu, xvn, 330.
Fontanella, abbaye de Saint-Wan-
drille, Seine-Inf., arr. Yvetot,
cant. Caudebec, xxu n. 7, xxm
n. 2, Lv n. 2, 122.
Fontanetum,Fontenoye-en-Puisaye,
Yonne, arr. ÁAuzerre, cant. St-
Sauveur, 101 n. 1.
Foreste-Monasterium, Forestis-Cella,
Forestmontier, arr. Abbeville,
cant. Nouvion, xxxn n. 1, 32,
4^, 9^, 95, 109, 110, 115, 170,
205, 31^, 318.
Forestis silva, 319.
Foron-sür- Meuse, xxxvi, xxxvii. -
Forum Julii, Fréjus, 77.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Foucard. Voy. Fulcardus.
Foulques, évéque d' Amiens, xxxv1.
Fraisneta, bois, 308.
Framericus miles, 97.
Framericus testis, 235.
Framerville. Voy. Flamiriaca villa.
Franci, xxii, 7, 145, 158, 155, 268,
274, 289.
Franci orientales, 121.
Francia, 8, 16, 118, 141, 150, 181.
Francia occidentalis, 103, 106.
Francia orientalis, 15, 103.
Francigena, 141, 154, 192.
Francisci, 25, 118, 158, 264.
Franco de Mansionibus, 316.
Francois ( Frére), rxin.
Frédégaire, xx.
Fredenertus miles, 97.
Fredericus testis, 171, 237.
Fredigardus, xui, xzv, 75 n. 3, 127
n. 1, 136 n. 1, 140 n. 2.
Friaucourt. Voy. Froocort.
Fricorus, xxii, 15 n. 2, 76, 266.
Fridigius abbas, 77.
Froocort, Friaucourt, arr. Abbe-
ville, cant. Ault, 217.
Froissart (Pierre), 312,
Fronulfus miles, 97.
Frotgarius notarius, 129, 131.
Fulbertus ep. Carnotensis, xxx, 180,
195.
Fulcardus, Folcardus, xxxiv, 227.
Fulchericus abbas, xxxv, xxxvi, x11,
150-155, 158, 218.
Fulchramnus miles, 97.
Fulco abbas Forestensis, 204-207.
Fulco ep. Ambianensis, Foulques I,
159.
Fulco ep. Ambianensis, Foulques 11,
231, 252, 253, 282.
Fumal. Voy. Farmala.
Fursy (Saint), x n. 2.
Fuscianus martyr, 122.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
G
Gabrihelis porta, 71, 302, 303, 304.
Gallia, Za Gaule, 15, 2^, 48, 74,
139, 150. 223.
Gallia, La France, 77, 160, 208.
Gallia, 7/le de France, 250.
Galterus Tirel. Voy. Walterus.
Gascogne. Voy. Guasconia.
Gaspannas, Gapennes, arr. Abbe-
ville, cant. Nouvion, 95, 217.
Gautier bouteiller, vu.
Gauzlinus. Voy. Gozlinus.
Gela, fille de Hugues Capet, 205.
Gelduinus abbas, 4.
Gemmeticum, Gemegiense monast.,
Jumiéges, Seine-Inf., arr. Rouen,
cant. Duclair, xxvn, xxx, 42-43,
98, 220.
Gentianus martyr, 122.
Geoffroi, évéque d' Amiens, xm n. 1,
LIII.
Georgius episcopus, 58.
Geraldus famulus, 121.
Gerardus testis, 231.
Géraud, évéque de Limoges, 182
n. 1.
Gerbert, xxxiv.
Gerbertus. Cf. Girbertus.
Gerfridus episcopus, 58.
Germani, 145.
Germanus (beatus), 269.
Germanus monachus, 284.
Germiniacus, 116.
Geroldus miles, 96.
Gervinus abbas, Gervin 7er, abbé de
Saint-Riquier, v, XVI-XXII,
XXV, XXIX, XXXIII-XXXVI, XLI-XLVII,
LIV, LxIV, 3, 207-212, 214, 216,
219, 220, 223-226, 229-255, 257,
261, 262, 264, 266-275, 282, 288,
310, 317, 324.
Gervinus abbas, Gervin 17, abbé de
X,
341
Saint-Riquier, v, v1, xvir, xvnt,
XLIY, XLVI, XLVII, LIV, 9, 268,
274-284, 318.
Gervin, abbé d'Oudenbourg, xvi.
Girardus abbas, xxix, 140.
Girbertus abbas, xxxvr, xuvi, 3, 140,
149, 218.
Gislemarus vir illustris, 30.
Gisloldus miles, 96.
Gledela, Glemdena villa, Gelinden,
Belgique, Limbourg, arr. Has-
selt, cant. St- Trond, 174, 184.
Godefridus miles, 97.
Godefridus vicecomes, 193, 194.
Godefridus testis, 231, 237. (Le mé-
me que le précédent?)
Godefroy, rvin.
Godehardus miles, 96.
Godescalcus praepositus, 171.
Godismanus ep. ÀÁmbianorum, xxxiv,
161 (a).
Godolardi beneficium, 110.
Godwin clerc, vin.
Gollandus monachus, xxvit, 75, 89.
Gondacher miles, 97.
Gonnor, duchesse de Normandie,
186.
Gormont. Voy. Guaramundus.
Gorzia, Gorze, abbaye prés de
. Metz, Moselle, xxi, xxvi, xxvii,
XXIX, XXXV, XLIII, xLvil, L, 219,
220, 323, 324, 327.
Gosbertus miles, 97.
Gothi, 7.
Gothia, 103.
Gotselmus, 112.
Gozbertus vicecomes, 158.
Gozlinus notarius, 125, 129, 131,
13^, 139. |
Gradus, 77.
Graeci, 6.
Grécourt. Voy. Grihericurte.
Grégoire de Saint-Ange, vn.
312
Grégoire de Tours, xx.
Gregorius (Sanctus), 247.
Grihericurte, | Grécourt, | Somme,
arr. Péronne, cant. Nesle, 317.
Grimoaldus, major domus, 39, 41.
Grimutio, 170. Cf. Gualterus.
Grinarius miles, 96.
Guadannia. Voy. Guatenaas.
Gualaricus. (Sanctus), S. Valery,
xxxr1, xxxi, Lix, 151-154, 156,
157, 202.
Gualbertus miles, 97.
Gualcarius miles, 97.
Gualcerdeos miles, 96.
Gualchisus, 48.
Gualterus miles, 171.
Gualterus Tirel. Voy. Walterus Ti-
rellus.
Gualterus buticularius regis, 235.
Gualterus scribe, 193.
Gualterus testis, 231, — peut-étre
Walterus Tirel. |
Gualterus, fils de Raginerus, 194.
Gualterus Grimutio, 170.
Gualterus. Cf. Walterus.
Guandelmarus miles, 97.
Guandregisilus (beatus), St Waa-
drille, 48, 123.
Guaramundus rex, xxxix, xL, Lr, 81,
141, 143, 150, 264.
Guaringandus miles, 97.
Guarinus, moine de Cerisy, 228.
Guarinus praepositus, 212.
Guart (Gilles), 331.
Guasconia, |a Gascogne, 104.
Guatenaas, Guadannia villa, Watten,
lord, arr. Dunkerque, 95, 160.
Guatho clericus, 185.
Guelfo abbas, xxvii, xxxvii, xxxvir,
xLI, 9, 81, 119, 120, 124, 125,
128, 130, 132, 134, 135, 137,
142, 218.
Guenerannus, 234.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Guenite villa, en Angleterre, 2^5.
Guerno testis, 194.
Gui, évéque de Soissons, xxxvi.
Guibert de Nogent, xxni n. 3.
Guibrentium. Voy. Wiberentium.
Guicbaldi beneficiolum, 110.
Guido comes, Gui 4, comte de Pon-
thieu, xvui, xvvir, 234 n. 2, 236-
2540, 273, 276, 279, 282, 284^.
Guido ep. Ámbianensis, xxxi n. 2,
xxxiv, 159, 202, 216 n. 1, 234,
238-250, 274, 282, 317.
Guido abbas Forestis, xxxi n. 1,
xxxIv, 170, 206.
Guifredus abbas, 4.
Guilgeradus miles, 97.
Guillaume Cliton, vu.
Guillaume de Malmesbury, tv n. 2.
Guillelmus rex, Guillaume le Con-
quérant, x11, 186, 223-225, 228,
250-2455, 316.
Guillencus, 207.
Guitmarus abbas, xr, 3, 43, 218.
Guizant, Wissant, Pas-de-Calais,
arr. Boulogne, xviv, 241.
Guntrannus rex, 8, 9, 41.
Guntselmus miles, 97.
Gutheus miles, 96.
H
Habacurtem, avecourt, lieu-dit,
au finage de Saint- Riquier, 115.
Hadardi villarem, 115.
Hadrianus. Voy. Fricorus.
Haidulficurtis. Voy. Aldulficurtis.
Haie as machuos (bois), 308.
Haie Delain (bois), 308.
Hair, Heers, Belgique, Limbourg
arr. Tongres,cant, Looz,171,185.
Hambiaca villa, 115.
Hamingus mons, 138, 316.
| Harbertus miles, 96.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Hardulficurtis. Voy. Aldulficurtis.
Harfridus miles, 97.
Hariulf, 1-1xx, 1, 2, 143 n. 1 et 3,
249 n. 1, 256 n. 1, 283-288, 292,
295, 31^ n. 2, 318, 321-324, 327.
Hariulfus levita, ix n. 2, 295.
Harnidus, frére de Nithard, x1, xui,
52, 102.
Harold. Voy. Herioldus.
Hasloas. Voy. Asloas.
Hatto miles, 97.
Hautvyilliers-Ouville.N oy. Altvillaris.
JHavecourt. Voy. Habacurtem.
Haymo vassallus, 209.
Hedenoldus abbas, 140, 218.
Heers. Voy. Hair.
Hegfridi precaria, 110. Cf. Egfridus
miles.
Helgaudus, Hergot, évéque de Sois-
sons, 283.
Heligaudus comes et abbas, xxix,
Xxx, xxxv n. 5, xL vi, 841, 117, 119,
160, 219, 220.
Heligaudus miles, 96.
Helizachar abbas, xxr, xxvi, xxx,
9, 81, 84 n. 1, 98-100, 218.
Helmericus miles, 96.
Hénocque (M. l'abbé), LI n. 1,
LIII, LXXII.
Henricus dux, 190, /e méme que le
suivant.
Henricus, Henri 1 de France, 191-
194, 211, 231, 233, 234, 316, 321.
Henricus, Henri II, empereur, 185.
Henricus, Zenri, duc d^ Baviére,
171.
Herbertus. Cf. Heribertus.
Herebertus, abbé de Saint-Riquier,
3, 140, 218.
Herembordus miles, 97.
Hergot. Voy. Helgaudus.
Heribertus abbas Latiniacensis, 316.
Heribertus miles, 171, 194.
343
Heribertus testis, 234.
Heribertus quidam, 316.
Hericus abbas, 3, 81, 82, 84, 98,
136, 218.
Heriger, xv.
Herioldus, Harold, roi d' Angleterre,
241.
Heriulfus miles, 96.
Herluinus comes, xxx, 117, 119.
Hesdin, Pas-de-Calais, arr. Mon-
treuil, 231 n. 3.
Hetguardus rex. Voy. Ethguardus.
Heuto vassallus, 83, 84.
Hezelinus episcopus, /Imbert, évéque
de Paris, 192, 193.
Hezelo comes, 184.
Hibernia insula, 1l'7rlande, 8, 15.
Hibernenses, 5. Cf. Scotium genus.
Hieremias, trésorier et archevéque(?),
xxviit, Lv1, 141, 142, 292.
Hierusalem, xxvirm, 210, 249.
Hildebertus rex, Childebert II, 8, 9,
16 n. 14, 41, 324.
Hildeboldus cancellarius, 134, 139.
Hildegarinus miles, 96.
Hildelandus miles, 96, 295.
Hildemarus monachus, 284.
Hildericus. Voy. Childericus.
Hildesendis, 234.
Hildiwardus episcopus, 58.
Hildradus clericus, 184.
Hilduin, abbé de Saint-Denis,
XXII.
Hilmeradus episcopus, 122.
Hilmeradus praepositus, 123.
Hilpericus rex, Chilpéric fer, 8, 9,41.
Hiserelmus miles, 171.
Hispanii, 8.
Hlotharü-regnum, Lorraine,
175.
Hlotharingia, Lorraine, 103, 253.
Hlotharius, Zothaire I*r, empereur,
xxxix, 100-104, 327.
170,
344
Hlotharius, Lothaire, roi de France,
xxxix, xLv, 105, 106, 161 (a).
Hludogvicus rex, Clovis Fer, 7, 8, 41.
Hludogvicus imperator, Louis le
Pieux, XxXII, XXII, XXVII-XXIX,
xLvi, 77, 78, 82-86, 100-102,
106-108, 114, 121, 129, 31^.
Hludogvicus rex, Louis le Germa-
nique, 1v, 100-103, 121, 122, 147.
Hludogvicus rex, Louis de Saxe,
xxxvir, 121.
Hludovicus rex, Louis le Bégue,
xxxvI-XL, xLv, 124, 125, 139-
141, 314.
Hludovicus rex, Louis 711 de France,
XL, LI, Lv, 141-143.
Hludogvicus, Louis 1l, empereur,
xxix, 147, 148.
Hludogvicus, Louis 17] l'Aveugle,
empereur, xxix, 158.
Hludovicus, abbé de Saint-Riquier,
9, 81, 108-113, 218.
Hludovicus, chancelier de Louis le
Pieux, 108, 116.
Holder-Egger (M.), v1, x1, xv, xxr,
XXXII.
Honoratus (Sanctus), 122.
Houdencourt. Voy. Hundoniscurte.
Hrictrudis (Sancta), xxi, xxi:, 27, 32.
Hrodinus miles, 96.
Hruodulfus abbas et comes, xxix, 3,
81, 113, 117, 119.
Hruodum abbatissa, 126, 328.
Hubertus miles, 96.
Hubiaci terra, 316.
Hucbald, xxi, xxi.
Hucbertus abbas, 206.
Hucbertus miles, 174, 190-192, 199,
200, 231.
. Hudo, Eudes, évéque de Beauvais,
123.
Hugo Magnus, 153.
Hugo, dux, rex, Hugues Capet,
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
XXXII, xxx1v, xxxix, 1045-106, 119,
153-158, 161 (a), 181, 205, 206,
229.
Hugo advocatus, Hugues Ier de Pon-
thieu, 189, 205, 206, 230.
Hugo comes, Hugues IIde Ponthieu,
193, 194, 230, 231, 239, 282.
Hugo, abbé de Saint-Riquier, xxxx,
1^0.
Hugo abbas S. Salvii, 123.
Hugo monachus, xri:, 256-258.
Hugo pincerna regis, 235.
Hugo Sanctae- Mariae, 233.
Hugo, tenancier, 239.
Hugo Boguels, testis, 233.
Hugues, archevéque de Rouen,
42 n. 2.
Hugues Campdavaine, comte de
Saint-Pol, xxxvn.
Hugues, comte de Tours, 327.
Humbertus clericus, 184.
Hundoniscurte, Houdencourt, ferme
au finage de Millencourt, dis-
parue (2), 317.
Hungaria, 250.
Hungarius miles, 136, 137.
Hunorum regnum, 103, 121.
Hysail miles, 97.
I-J.
Jacobus apostolus, 252, 271.
Idelmarus episcopus, 58.
Jean XV, pape. Voy. Johannes.
Jean de la Chapelle, xvi, rvrr, 42
n. 2, 55 n. 2, 97 n. 1, 330.
Jean d'Ostone, xxvn, tvi.
Jérémie. Voy. Hieremias.
Jérusalem. Voy. Hierusalem. '
Jesse, episcopus Ambian, rriv, 60.
Ignace (le P-), x.v1.
Ildiarda, 159.
Ile-de-France. Voy. Gallia.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Ilgerius testis, 235.
Imbert, évéque. Voy. Hezelinus.
Incra, Encre, auj. Albert, Somme,
arr. Péronne, xxxiv, 82, 95, 96,
161, 229, 317.
Ingelardus abbas, xxxi-xxxvi, xri,
xLv1, XLIxX, 3. 81, 82,154,155,158-
160, 170-176, 180, 183, 186, 187,
193, 201, 205, 219, 229, 315, 329.
Ingelbertus miles, 96.
Ingelerus decanus, 235, 237.
Ingolrannus comes. Voy. Angelrannus.
Ingelrannus monachus, 175. Cf. Àn-
gelrannus abbas.
Ingelrannus testis, 231, 234.
Ingilardus abbas, 315. Cf. Ingelardus.
Ingoaldicurtüis, Yaucourt-Bussu, arr.
Abbeville, cant. Ailly, 94.
Ingrannus miles, 97.
Innocent II, pape, vu, vri, 1x.
Innocentes (Sancti), 152, 256.
Ioannes papa, Jean VIII, 139.
loannes papa, Jean XV (?), xxxvi,
81, 158-160, 315.
Ioannes, abbé de Saint-Hiquier, ^.
Ioannes archidiaconus, 175, 239.
Iohannes legatus, 59.
Ioannis (Sancti) corpus, 127.
Jonas, hagiographe, xxi, 16 n. 1.
Jonas diaconus, 111.
Jonas quidam, 315.
Jouarre, xxxvii.
Irmino abbas, 77.
Isembart. Voy. Esimbardus.
Israhel miles, 96.
Italia, xxix, 6, 103, 139.
Itherus miles, 96.
Jumiéges. Voy. Gemmeticum.
Justus (Sanctus), xxxix, 123.
Juvavum, 77.
Judith imperatrix, 101, 113 n. 2.
Judith, duchesse de Normandie,
186 n. 1.
245
EK
Karlomannus, fils de Charles Mar-
tel, xxu, xrvur, 46, 49, 50, 51.
Karlomannus, fils de POPPIRE: le
Bref, 47, 51.
Karlomannus abbas, fils de Charles
le Chauve, xxxvi, xiv, 3, 81,
135-138, 140, 218.
Karlomannus rex, fis de Louis le
Germanique, 121.
Karlomannus rex, fils de Louis le
Bégue, 141, 153.
Karolus, Karolus Magnus, Charle-
magne, XXIV-XXVI, XXXV, XXXVI,
XLVI-LI, LIV-LVI, LX-LXIII, LXIX,
47, 52-57, 67, 71-77, 8^, 102,
103, 218, 292, 318, 319, 320.
Karolus rex, Charles le Chauve, 84,
101-103, 106-109, 113, 116, 123,
128-139, 314, 315. |
Karolus imperator, Charles le Gros,
XXVIII, Lv, Lxvir, 121, 153-148.
Karlus, Charles Martel, 48, 49.
Kellanus episcopus, 58-59.
L
La Barre (dom de), xxv.
Lambert, archidiacre, v1.
Lambert, évéque de Tournat, xv
n. 1.
Lambertus miles, 97.
Lamy (dom Claude de), 287, 288,
32^.
Landricus miles, 96.
Langobardi, les Lombards, ^9, 51,
76, 121.
Langoratum, 85, 107,110, 115.
Langradus, 94.
Lantgerus miles, 96.
La Honciére (M. B. de), 296, 306.
346
Laubicum. Voy. Elnonense.
Laudunense territorium, le Laonnois,
207.
Laurentius (beatus), 215.
Laurentius abbas, 4.
Leggiensis, 175, 315. Cf. Leodium.
Legonacum, Saint- Valéry - sur -
Somme, 153. Cf. S. Gualaricus.
Lefévre (Nicolas), xvn, ívur, rxvm.
Leo pontifex, Léon 1X, 252-254, 282.
Leodegarius (Sanctus), SS. Léger,
xxir, 40, 41.
Leodium, Letgia, Liége, xv, 170,
171, 17^, 184.
Leodricus miles, 97.
Léon III, pape, xxu, riv.
Le Quien (Eustache), xvn.
Letgia, 174. Cf. Leodium.
Leucorum urbs, Tou. Cf. Tullensis.
Leutbrandus rex, 49.
Leutbrandus miles, 97.
Libuinus laicus, 184.
Liége. Voy. Leodium, Letgia, Leg-
giensis.
Limoges, 291.
Lisiard, évéque de Soissons, xv.
Loacas villa, 96.
Lobbes (Saint-Amand de), xxi,
xxi1, 76 (a).
Loeuilly. Voy. Luliacus.
Long-sur-Somme. Voy. Longum.
Longavilla, Zongvillers, arr. Abbe-
ville, cant. Crécy, 95^.
Longlier, Luxembourg, xxxvn.
Longum super Sominam, Long-sur-
Somme, arr. Abbeville, cant.
Ailly, 115, 328.
Lorraine, xxxv. Cf. Hlotharü re-
gnum, Hlotharingia.
Lothaire. Voy. Hlotharius.
Lotharienses, Jes Lorrains, 161 (a).
Lotharü regnum, 174. Cf. Hlotharii
regnum.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Lotharingia, 253. Cf. Hlotharingia.
Louis. Voy. Hludogvicus.
Lucianus (Sanctus), xxxix, 123.
Ludovicus. Voy. Hludovicus, Hludog-
vicus.
Lugdunum, Lyon, 77.
Luliacus, Loeuilly, Somme, arr.
Amiens, cant. Conty, 246.
Luxovium, Luxeuil, Haute-Saóne,
arr. Lure, 9, 50.
Mabillon (dom), x-xv, xvi, xxxi,
XXXV, XLIX, LII, LXI-LXVI, LXIX, LXX,
291, 292 n. 1, 294, 295, 331.
Macra (beata), 169.
Madelgisilus. (Sanctus), [Saint Mau-
guille, v n. 4, vi, x-xuir, xr1, Lvit,
LvIII n. 2, Lxi n. 3, rxv, 82, 166-
169, 293.
Madelguarius miles, 97.
Madhelgaudus, 102.
Magimbertus, 112.
Magunciacus, Mayence, 77.
Mainfridus miles, 96.
Majoch, Mayoc, arr. Abbeville,
cant. Rüe, com. du Crotoy, 954,
240, 317.
Majus monasterium, Marmoutiers,
prés Tours, 283.
Malbrancq, xvi, xvi, rv.
Malgerus, fils de Richard I, 186.
Manessier, 330.
Maria (Sancta), 267, 269, 272.
Maris, Mers, arr. Abbeville, cant.
Ault, 85, 94, 107, 110.
Marmoutiers. Voy. Majus monas-
terium.
Marténe (dom), x, xiv, Lxir, rxim,
LXV, LXVI.
Masflariis, Mouflers, arr. Abbeville,
cant. Ailly, ou encore : Mou-
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
fiéres, arr. et cant. Abbeville,
com. Bellancourt, 110, 115.
Matermortua, en Liégeois, 82, 17^. | Monasteriolus
Cf. Merimorte.
Mathieu (Saint), xxvi.
Mauguille (Saint). Voy. Madelgi-
silus.
Mauger. Voy. Malgerus.
Mauricius (Sanctus), 127.
Maurontus (Sanctus), xx1it, 14, 27,32.
Maurus (Sanctus), 126.
Mayoc. Voy. Majoch.
Medardus (Sanctus) 94, 229. Cf.
Domnus Medardus.
Mediolanum, Milan, 77.
Mediomatricis, 8. Cf. Metis.
Meginarius miles, 97.
Meginarius notarius, 108.
Meginhardus episcopus, 58.
Ménard (Hugues), xvin n. 1.
Merefort villa, en Angleterre, 255.
Merimorte, en Liégeois, 315, 317.
Cf. Matermortua villa.
7, 41.
Merovingi, 7.
Mers. Voy. Maris.
Mesoutre. Voy. Moxultrum.
Metis, Metz, Moselle, 8, 10, 15, 48,
265. Cf. Mediomatricis.
Michaelis (Sancti) festus, 244.
Mico, Xi, XXI, XXV, XLIII, XLV, LXIX,
38, 75 n. 3, 96, 127 n. 1, 136
n. 1, 140 n. 2, 323.
Milan. Voy. Mediolanum.
Milo miles, 96.
Mirumdolium farinarium, /e
Meroveus,
Petit-
Moulin, autrefois appelé Miran-
deuil, sur la source de Miran-
deuil, prés Saint-Itiquier, 1795,
193.
Modericus, 47.
Molanus, xvi.
341
sur-Mer, Pas-de-Calais, xxx
n. 2, xxxir n. 1, x111, 150,151, 152.
vicus, JMonstrelet-
Saint- Mauguille, entre Boufflers
et Vitz-sur-Authie, détruit, x,
167.
Mons Aericus, 153.
Mons Angelorum, A4genvillers, arr.
Abbeville, cant. Nouvion, 85,107;
110, 115, 152, 299, 301. Cf. Nu-
bilimons.
Mons Martyrum, prés SuNERIUGE
disparu, 299, 302.
Monshelisi, Monhelers (?), com. de
Naours, cant. Domart, disparu,
238, 239, 317.
Mons Rochonis. Voy. Rochonis mons.
Monstrelet-sur-Authie. Voy. Mo-
nasteriolus vicus.
Montes, Monts-de-Bray, lieu-dit au
finage de Suzanne, cant. Bray,
arr. Péronne, 96.
Montfaucon (dom), vx1.
Montiniacus, Montigny, pres Saint-
Riquier, entre Caours et Millen-
court, disparu, 193, 19^, 316.
MontivillIers. Voy. Villare monas-
terium.
Montreuil. Voy. Monasteriolum cas-
trum.
Monts-de-Bray. Voy. Montes.
Mouflers, Moufliéres. Voy. Mas-
flariis.
Moutiers. Voy. Darantasia.
Moxultrum, Mosultrum, JMesoutre,
arr. Abbeville, cant. Hue, com.
Vironchaux, xvx, 29, 110.
Myco, 38. Voy. Mico.
N
Nantua, abbaye, 139 n. 2.
Monasteriolum castrum, JMonítreuil- | Narbona, 49.
248
Neudum, JVedon, Pas-de-Calais,
arr. Saint-Pol, cant, Heuchin,95.
Neustria, /a NVeustrie, xix, 9, 103.
Neustria, la JVvormandie, ^43, 82,
162, 163, 185, 186, 223-225, 227,
246, 250, 255.
Neuville. Voy. Novavilla.
Nialla. Voy. Niviella.
Nicolaus papa, JVicolas Ier, 126, 127.
Nicolaus (Sanctus), 324.
Nieuport, vit.
Nigella. Voy. Niviella.
Nithardus,. xxii, xxv, xxix, xxxv,
XLVIII, L, LI, LIII, LVIII, LXVI, 9, ^6,
52, 79, 102, 118, 219, 265, 323,324.
Nitho testis, 171.
Niviella, Nigella, oyelles-sur-Mer,
arr. Abbeville, cant. Nouvion,
85, 107, 110.
Nocherus episcopus, 315. Voy. Not-
kerus.
Noguerias, Noguenarias, JVoyelles-
en- Chaussée (anct Noyéres), arr.
Abbeville, cant. Crécy, 177, 190,
192, 217, 231, 232, 316, 327.
Norbertus miles, 171.
Norica, la Baviére, 103, 121.
Noricorum regnum, 121.
Normandie, xxxiu, xr, xrr. Voy.
Neustria et Northmannia.
Normans, 293.
Nortberti beneficiorum, 110.
Northmanni, les JNNormands, 185,
187, 224, 239, 241.
Northmannia, /a Normandie, 186,
187. Cf. Neustria et Jvormandie.
Notkerus, Notgerius, Nocherus epis-
copus Leodiensis, 82, 170-172, 177,
183, 184, 315.
Notre-Dame, xxxiv. Cf. S. Maria.
Novavilla, Neuville-lés- Saint-Ri-
quier, dép. d'Oneux, 85, 95, 107,
110, 115, 307.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Novyelettes-en-l'Eau, v1.
Noyelles-sur- Mer. Voy. Niviella.
Noyelles-en-Chaussée. Voy. Nogue-
rias.
Noyon, vt, vri.
Nubilimons, NVuemont ou Nuelmont,
prés d'Agenvillers, chapelle dép!
de Gapennes, cant. Nouvion.
Cf. Mons Angelorum.
O
Ocioaldus abbas, 3, 5, 31, 41, 42, 218.
Odelgerus monachus, xxxir, xxxv,
194, 200-202, 206, 287, 288.
Odelmus miles, 171.
Odelricus abbas, xvi1, xv 1i, 255, 256.
Odelricus miles, 97. |
Odfulcus miles, 97.
Odilo miles, 97.
Odo testis, 190.
Odo miles, 97.
Odo comes, 316.
Odo quidam, 317.
Odo miles, 233-235, 237.
Odo, évéque. Voy. Hudo.
Odulfus monachus, xi,
xxxix, 81, 120-127.
Olgia meretrix, 99.
Olnodiolum, Oneuz, arr. Abbeville,
cant. Nouvion, vvir, 182.
Ombertus miles, 97.
Oneux. Voy. Olnodiolum.
Onulfus miles, 96.
Ostende, vi.
Otbertusarchidiaconus Leggiensis, 179.
Otgerus, 138.
Otlaricus miles, 96.
Oudenbourg. Voy. Aldenborg.
Ourscamp, abbaye, xv n. 2.
Outrebois. Voy. Ultrabaiz.
Oylardus laicus, 193, 194, 231-234,
237.
XXI, XXVII,
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
P
Pannonia, 6.
Paris, xxi, 287, 289, 290, 291, 294.
Parisiaca civitas, Paris, 126.
Parisius, Paris, 7, 8, 39, 51.
Passivus legatus, 59.
Pascal II, pape, rn.
Paschase. Voy. Radbertus.
Paul-Diacre, xx.
Paulinus papa, Paulin archevéque,
66.
Paulus (Sanctus), 51, 126, 248.
Peppin. Voy. Pippinus.
Pernois. Voy. Petronutio.
Pertz, xxii.
Petau (Alexandre), rvnr n. 3,
LXI n. 1.
Petau (Paul), xxxi n. 3, Liv n. 1,
LVIII, LX, LXvI-Lxvil, 56 n. 2.
Petavius. Voy. Petau.
Petrelle, bois, 308.
Petronille (Sainte), 293.
Petronutio, Pernois, arr. Doullens,
cant. Domart, 110, 115.
Petrus (Sanctus), 51, 147, 199, 293.
Petrus abbas, 4.
Philippus rex, Philippe Ier de France,
xvii, 234-237, 268, 275, 285, 317.
Philippe-Auguste (registres de),
LxvI n. 1.
Pictavum, Poitiers, 7, 48.
Pippinus, Peppin l'Ancien, 39, 48.
Pippinus senior, Peppin de Herstall,
^ 48 n. 4.
Pippinus rex, Peppin le Bref, xxu,
XLV, XLvIII, XLIx, 47-51.
Pippinus, Peppin d' Aquitaine, 101.
Pisani, les Pisans, 321.
Pleon episcopus, 58.
Polignac, ville, 291.
Ponches-Estruval. Voy. Pontias.
349
Ponthieu, VI, XVI, XXX, XXXIV, XL,
xLIV, LI, LviI. Cf. Pontivus.
Ponthion, Marne, xxxvii.
Pontias, Ponches - Estruval,
Amiens, cant. Crecy, 95.
Ponticuli, Ponthoile, arr. Abbeville,
cant. Nouyion, 115.
Pontivus, Pontiva, Pontivum, /e Pon-
thieu.
Pontivus pagus, 31, 82, 118, 132,
142, 160, 167, 190, 319.
Pontivus comitatus, 224.
Pontiva patria, 236.
Pontiva patriola, 229.
Pontiva provincia, xxxi n. 2, 8, 12,
13, 15, 20, 21, 84, 150, 152, 179.
Pontivas partes, 30, 31.
Pontivum, 52, 163.
Pontivi, les habitants du Ponthieu,
19, 163, 166, 189, 204, 205, 229,
26^, 273, 276, 277.
Portas, Portes, dép. de Noyelles-
en-Chaussée, disparu, 177, 229,
230, 231, 239, 317.
Preneste, vii.
Prou (dom Jean), 292.
Provincia, [a Provence, 103.
arr.
Q
Quantia, (a. Canche, riviére, 28.
Quentvicus, Etaples, Pas-de-Calais,
arr. Montreuil, 110.
Quierzy. Voy. Carisiacus.
R
Radbodus episcop. Noviomensis, 318.
Radolfus, 317.
Radulfus Britto, 241.
Radulfus Benignus, monachus, xri,
xLIH, 259, 265.
350 TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Radulfus, Radulphus comes, 243,| Henaud, archevéque. Voy. Ra-
244. naldus.
Radulfus, fils du précédent, 244. — | Resbacense cenobium, Rebais, Seine-
Ragembertus, 115. Cf. Raimbertus. et- Marne, arr. Coulommiers, ^42.
Ragineri-exclusa, AHegniére- Ecluse, | Restrudus miles, 97.
Somme, err. Abbeville, cant. Rue. | Riberti precaria, xxx, xrvr, 314.
119. Ribbodo abbas, xxxix, 1, 3, 81, 100-
Raginerius miles, 175, 193. 103, 106, 219, 265, 323, 32^.
Raimbertus miles, 97. Cf. Ragem- | Ribecourt. Voy. Rivirtsicurte.
bertus. Richardus marchio, Zchard 11,
Rainaldus archiep. Remorum, xrvrr, duc de Normandie, 185, 186,
Lv, 279. 223, 224, 315.
Rainardus episcopus Leggiensis, 315. | Richardus, 7/7 de Normandie, 186
Rainfridus, maire du Palais, ^48. n. 1, 329.
Raoul, archevéque de Reims, xnur|Richardus abbas Virdunensis, 207,
n.14,xvn.2,un n. 1. 209-211.
Raoul, clerc, vin, xr1. Richardus, 102.
Raoul. Voy. Radulfus e? Hruodulfus. | Richardus, fils de Storinstingus,
Ratbertus, Paschase Radbert, xxvi, 224, 225 n. 1.
7^, 75. Richarius (Sanctus), vr, xir xxxi,
Ratbodo, tenancier, 239. xxxIr, 2-5, 8, 10, 12-38, 42-54,
Ratuinus miles, 96. 56, 72-75, 82, 83, 99, 112, 120,
Raulf, fils de Gautier de Mantes, 122, 124, 126, 127, 132, 134-136,
241 n. 1. 142, 150-159, 162, 163, 169, 179,
Ravenna, 77. 195-199, 202, 210, 217, 218, 221,
Rebais. Voy. Resbacense. 293, 230, 233, 245, 249, 256-261,
Rebellismons, Ztomont, hameau de 272, 278, 281, 284, 285, 296, 318,
la com. Buires-le-Sec, Pas-de- 319, 321, 322.
Calais, cant. Campagne-léz- | Richerus IT abbas, 4. ——
Saint-André, arr. Montreuil, 34, | Richerus III abbas, rvir, 4.
86, 94, 233. Richoguardus testis, 237.
Regembertus miles, 97. Rictiovarus persecutor, 169.
Regemfridus miles, 97. Rictrude. Voy. Hrictrudis.
Regemlandus miles, 97. Riquier III, abbé, vv.
Regnegnardus decanus et prior, xri, | Rivirtsicurte, Ribecourt prés Che-
212, 226. vincourt ou Rivecourt-sur-Oise,
Regneguardus miles, 96. cant. Estrées-Saint-Denis, arr.
Heims, xxix, XXxxv1, xLVvII, LIV, 7, 77, Compiégne, 110.
208, 209, 279, 281, 282. Robertus rex, Robert II de France,
Remi hierarcha Galliae, 208. 175, 177, 481, 182, 190.
Remense concilium, 282. Robertus, Robert le Magnifique,
Remigius (Sanctus), xxix, xvi, 7,| duc de Normandie, 186 n. 1,
147, 254. 223. ]
p———————— rÓ— M — —— —— —— —
mat — M —— MÀ —
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Robertus archiep. Rothomagensis,
185, 186 n. 1.
Robertus advocatus, 236.
Robertus de Braio, 318.
Robertus testis, 193, 194, 231,
Robertus, 315.
Rocconis mons, Rochonis mons, o-
quemont, dép. de Saint-Ouen,
cant. Domart, arr. Doullens,
disparu, 85, 9^4, 1077, 110, 115,
217.
Rodingus miles, 96.
Rodolphe. Voy. Hruodulfus et Ro-
dulfus.
Rodulfus testis, 194, 237.
Rodulfus Taxo, Zaoul Tesson, 2295.
Rogherus miles, 97.
Rolandus monachus, 193.
Rollenicurtis, Rollencourt, Pas-de-
Calais, arr. Saint-Pol, cant. Le
Parcq, 104, 105, 119, 160.
Roma, 51, 53, 77, 158, 181, 251,
252, 292.
Romamgilis colonia, Aomaine ou
encore RHomiotte, ferme prés
Ponthoile, arr. Abbeville, cant.
Nouvion, 110.
Romani, 7, 76, 103, 145, 157.
Romanorum imperium, 147.
Rome, v-1x, xvi, xxiv. Voy. Roma.
Romildis, mére de Gervin I, 207.
Romont. Voy. Rebellis mons.
Roquemont. Voy. Rocconis mons.
Rorico testis, 237.
Roricon, comte du Mans, 106 n. 5^.
Rotharius, notaire, 138 (e).
Rothomagus, Rouen, xxxii, 77, 135,
186.
Hotrude, fille de Charlemagne,
106 n. 4.
Rotsellina, seur de Gervin I, 209.
Rouen, xxxii. Voy. Rothomagus.
Ruethelinus miles, 171.
301
Ruinart (dom Thierry), 1x, xxiv,
287, 288.
Ruodolfus. Voy. Hruodulfus.
Sacer-campus, Surcamp, Somme,
arr. Doullens, cant. Domart,
110, 115, 217, 315, 316.
Salomon, 11.
Salomon miles, 97.
Salvatoris turris, 54, 78 n. 3, 276-278.
Salvius (Sanctus), Saint-Sauve, 123,
126.
Salzburc, 77.
Samuel, 284. Cf. Walterus.
Samuhel presbyter et monachus, 122,
126.
Sanderus, xvi.
Sarraceni, 48.
Saucourt, xr, 143.
Saxones, 11, 121.
Saxonia, 103, 121.
Saxovalus, Saxogualus, praecentor,
XVII, XXXIV, XLI, XLVII, XLVIII, 237,
242, 283.
Scabellivilla, Scamellivilla, Éque-
mauville, Calvados, arr. Pont-
l'Évéque, cant. Honfleur, 177,
185, 185, 223, 225, 315, 3106.
Scarduo, Scardum, /e Scardon,
ruisseau, 56, 175.
Sclavi, les Slaves, 121.
Scotium genus, les Jrlandais, 15.
Cf. Hibernienses.
Séguier (le Chancelier), vxv1, .xvu.
Senardus miles, 171.
Senlis. Voy. Silvanectis.
Senones, Sens, xxvi, Lvi, 77, 120,
293.
Sequana, /a. Seine, 112.
Sergius papa, 106.
352 TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
Sicambri, 6, 7.
Sicambria, 6.
Sickel (Th. von), xix n. 2.
Sico testis, 171.
Sidrudis. Voy. Sigetrudis.
Sigebertus I rex, 8, 9, 15, 16, 41.
Sigebertus [I rex, 10, 11, 41.
Sigebertus III rex, 39, 41.
Sigefridus miles, 96.
Sigetrudis, Sidrudis, Sorrus, prés
Monutreuil-sur- Mer, Pas-de-Ca-
lais, xxii, 5, 21, 83, 85, 85, 94,
107, 110, 115.
Silvanectenses, 186.
Silvanectis, Senlis, xvr, 131, 187.
Silvestri (Sancti) monasterium, 50.
Simeon (Sanctus), 269.
Simon, évéque de Tournai, vin.
Soissons, vii, xv, xxxvi. Cf. Sues-
sionis.
Somena, Somina, /a Somme, xxxu,
128. |
Soractis mons, /le Mont Soracte,
XXII, XLviiI, 50.
Sorrus. Voy. Sigetrudis.
Spania, Epagne-sur-Somme, cant.
Abbeville-sud, 115.
Sponsara (Sancta), 169, 293.
Stephanus martyr, 142, 257.
Stephanus papa, Étienne II, xxn, 51.
Storinstingus, 221, 225 n. 1.
Suessionis, Soissons, 8.
Surcamp. Voy. Sacercampus.
Suzanna, comtesse de Flandre, 158.
Sygobardus, 5, 32, 34-36. |
Symphorianus abbas, r1, 3, 44, 218.
SAINTS ET SAINTES
S. Albinus. Voy. Novavilla.
S. Àmable (le P. de), rxvrr.
S. Amand de Lobbes. Voy. Elno-
nense cenobium.
S. Ange (Grégoire de), vi.
S. Ascensio, chapelle, 305, 306.
S. Audoenus, Saint-Ouen de Rouen,
XXXIII, XXxIV, XLI, 187, 188.
S. Basle (Concile de), xxxiv.
S. Benedictus, ecclesia, 56, 58, 59,
71, 87, 217, 302, 304-306, 321.
Cf. Benedictus.
$. Benoit-sur-Loire, xx n. 1. Cf.
Floriacus.
S. Bertinus, abbaye de Saint- Bertin
à Saint-Omer, xxx, XXXII, XXXIV,
xLii, 132.
S. Charles (le P. Louis de), xxvi.
S. Crux, chapelle à Saint-Riquier(?),
305, 306. '
S. Crispinus et Crispinianus, chapelle
à Saint-Riquier, 297.
S. Columba, abbaye de Sainte-Co-
lombe de Sens, xxvi, 120, 125,
142.
S. Dionysius, Saint-Denis en France,
xL, 126.
S. Fuscien, abbaye prés d'Amiens,
xLui, 256.
S. Germain des Prés, abbaye, rxu,
Lxv, 287, 290, 291, 294.
S. Gratianus, Saint-Gratien, arr.
Amiens, cant. Villers-Bocage,
246. |
S. Gualaricus, Saint-Valéry-sur-
Somme, arr. Abbeville, xxxi,
xxxi, 86 n. 1. Cf. Legonacum.
S. Jean d' Angels, ville, 291.
S. Johannes, église à Saint-Riquier,
272, 306.
S. Judocus, Saint-Josse, Pas-de-
Calais, arr. Montreuil, 122, 170.
S. Allyre, faubourg de Clermont- | S. Lambertus, église cathédrale de
Ferrand, vxn, 291.
Liége, 171, 174, 184.
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
353
S. Laurentius, chapelle de l'église | S. Petrus, église à Saint-Hiquier,
Saint-Riquier, 215, 305, 306.
37, 95, 217.
S. Lucianus, Saint-Lucien de Beau. | S. Petrus, église à Wissant, 242.
vais, 123.
S. Lucianus, église de Leuilly, 246.
S. Madelgiilus, Saint- Mauguille,
église dans un faubourg de Saint-
Riquier, 167.
S. Margareta, église à Wissant, 249.
S. Maria, ecclesia, rxvir, 37, 56, 58,
59, 71, 87, 95, 217, 220, 223,
273, 296-306, 321.
S. Martinus in Villaris, Saint-Mar-
tin, chapelle prés Millencourt,
95. 301. Cf. Villare.
S. Martinus, Saint-Martin, chapelle
dans la forét d' Eu, 256.
S. Martinus, Saint-Martin, chapelle
dans l'église de Saint-Riquier,
305, 306.
$. Mauguille. Voy. Madelgisilus.
S. Mauricius, Saint- Maurice d'A-
gaune, 127.
S. Mauricius, chapelle, 71, 298, 299,
305, 306.
S. Médard de Soissons, abbaye,
VIII, XV.
S. Médardus. Voy. Domnus Medar-
dus.
S. Michael, autel à Saint-Biquier,
297, 302, 303.
S. Michael, église à Wissant, 242.
S. Mion, 290.
S. Nativitas, chapelle à Saint-
Riquier, 297, 301, 302, 304.
S. Nicolaus, église à Wissant, 242.
$. Ouen de Rouen. Voy. S. Àu-
doenus.
S. Passio, chapelle, 305, 306.
S. Paulus, église de Saint-Paul de
Rome, 139.
S. Petrus, église de Saint-Pierre de
Rome, 139.
S. Petrus Vivus, abbaye de Saint-
Pierre-le-Vif à Sens, xv.
S. Petrus Aldenburgensis. Voy.
denborg.
S. Pol (comté de), xxxvi.
S. Quintinus, chapelle à Saint-
Riquier, 297, 306.
S. Remigius, abbaye de Saint-Hemi
de Reims, 268, 275, 276.
S. Resurrectio, chapelle à Saint-
Riquier, 905, 306.
S. Richarius, abbaye de Saint-Ri-
quier, v-Lxv, 1-325. Voy. Centula.
S. Richarius, une des trois églises
de l'abbaye de Saint-Riquier,
53-56, 58-60, 66-67, 68, 71, 87,
95, 296-306.
S. Richarius, /[a ville de Saint-
Riquier, 152, 288, 291, 202, 293,
295. Cf. Centula.
8. Salvator, chapelle, $4, 66, 67, 70,
87, 260.
S. Salvius, abbaye de Saint-Sauve
à Montreuil-sur- Mer, 170.
S. Salvius, abbaye de Saint-Sauve
à Valenciennes, 123.
S. Stephanus, capelle à Saint-
Riquier, 305, 306.
S. Trinitas, 296.
S. Valery sur Somme. Voy. S. Gua-
laricus et Legonacum.
S. Vigilius, Domvoie, ferme, com.
de Quend, cant. Rüe, arr. Ab-
beville, 110.
S. Vincentius, ecclesiola, 202, 207.
S. Walaricus. Voy. Gualaricus, Lego-
nacum.
S. Wandrille, abbaye, xxu n. 7,
xxiII, n. 2, Lv, n. 2. Cf. Fontanella.
S. Winnoc de Bruges, vi.
23
Al-
354 TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE
I.
Taisniéres (les), 308.
Targonensis, Targuanensis, Tarven-
nensis pagus, Le Ternois, 95, 105,
202, 316.
Teoduinus episcopus, 58.
Teones, Thiennes, Nord, arr. Haze-
brouck, 95.
Terguanensis civitas,
159, 160.
Ternois (le). Voy. Targonensis.
Teudoaldus monachus, 265, 284.
Teutdradus, 115.
Teutonicus, 253.
Teutsinus miles, 96.
Thécle (Sainte), 293.
TheodebertusII, rex, 9, 10, 16, n. 1.
Theodericus rex, Thierry 11, 9, 10,
16 n, 1.
"Theodericus rex, Thierry III, 39,
40, 41.
Thérouanne, xxxvi. Voy. Targonen-
sis, Terguanensis,
Thiennes. Voy. Teones.
Thierry d'Alsace, comte de Flan-
dre, vii.
Thou (Président de), vv.
Timothée (Saint), 293.
Tite (Saint), 293.
Titus, 49, n. 1.
Tornacensis pagus, /e Tournaisis,259.
Toringia, la Thuringe, 103, 121.
Tornacum, Zournai, vi, vri, 9.
Toul. Voy. Leucorum urbs et Tul-
Thérouanne,
lensis.
Toulouse, xxu, 289.
Tournai. Voy. Tornacum.
Tours. Voy. Turonis.
Tramecourt (M, de), vv.
Traube (M. L.), xx1 n. 5, xxvit,
38 n. 1.
Tredico, miles, 97.
Trentie (?) bois, 308.
Treveris, Tréves, 27.
Troja, xxxviir, 6.
Tulbiacum, Zülpich, 10.
Tulino, Tully, arr. Abbeville, cant.
Ault, 95.
Tullensis ecclesia, 253, 254.
Tully. Voy. Tulino.
Turingi, les Turingiens, 7.
Turones, Zours, xL, 77, 283.
U
Ultrabaiz, Ultrobaiz, Outrebois, arr.
Doullens, cant. Bernaville, 236,
317.
Urbanus papa,
279, 280.
Urbani, 321.
Urbanus (Sanctus), 127.
Ursinus, xxir.
Urso testis, 194.
Ursus abbas, 4.
Urbain 1l, xvvu,
V
Vadimiacus, 96.
Val-Douce. Voy. Dulcianae vallis.
Valére- André, xvi.
Valentianas, Valenciennes, 123.
Valerias, Valloires, com. Argoules,
arr. Abbeville, cant. HRüe, 91,
86, 94, 233.
Valles, Vauz, Pas-de-Calais, cant.
Auzxi-le-Cháteau, 89, 9^, 107,
110, 115.
Vallis villa, in pago Belloacensi,
une des cinq localités du nom
de Vaux, du dép. de l'Oise, 130,
131.
——— M -—
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE 359
Valloires. Voy. Valerias.
Vaux. Voy. Valles.
Vedastus episcopus, rix, 75.
Verculfus, Vercourt, arr. Abbeville,
cant. Rüe, 85, 107, 110, 115.
Vermondus de Altovillari, 316.
Verniére (M. de), xxvi n. 6.
Vérone, xxix.
Vertunno, Verton, prés Berck-sur-
Mer, Pas-de-Calais, 115.
Vesontio, Besancon, 77.
Vespasien, 2^9 n. 1.
Vexin (le). Voy. Wilcassinus pagus.
Victoricus martyr, 122.
Victuriacum, Vitry-en- Artois, 8,
9 n. 1.
Vidal (dom Claude), 291.
Vienna, 77.
Vigier (Giraud), 1xvu. Cf. Domi-
nique de Jésus.
Vigor (Sanctus), xxxi, xxxiv, xL1,
xL.vit, 82, 162, 162-165, 165, 169,
186, 188, 225, 225-229, 258, 292,
293.
Villare viculus, Villiers, disparu ;
il en reste un lieu-dit, les Terres
de Villiers, prés Agenvillers,
arr. Abbeville, cant. Nouvion,
99, 299, 301. Cf. S. Martinus.
Villaris monasterium, Montivilliers,
. Seine-Inférieure, prés le Havre,
224.
Vimmacus, /e Vimeu, 118, 142, 143,
216, 235, 317.
Vitellius, 249 n. 1.
Vitonus episcopus, Saint-Vanne, 210
Vitiy-en-Ártois. Voy. Victuriacum.
Vitz-sur- Authie. Voy. Altiswico.
Vulgan (Saint), x n. 2.
Ww
Waitz (G.), xxm, r.
Walterius testis, 237.
Walterus monachus. Voy. Ambrosius.
Walterus (Samuel) monachus, 284.
Walterus Tirellus, 231, 232, 317.
Walterus monachus, 284.
Walterus. Cf. Gualterus.
Warulphus, xrvr, 315.
Watten. Voy. Guatenaas.
Wenrada, 96 n. 2.
Wiberentium, Yvrench, arr. Abbe-
ville, cant. Crécy, 85, 9^, 107,
110, 115, 217, 317.
Widmarus. Voy. Guitmarus.
Wido. Voy. Guido.
Wido monachus, 284.
Wilcassinus pagus, Je Vexin, 134.
Willelmus monachus, 284.
Willelmus. Voy. Guillelmus.
Wimacus. Voy. Vimmacus.
Wissant. Voy. Guizant.
Wibertus, 315.
Wifrannus archiepiscopus, 202.
Wuido. Voy. Guido.
Y
Yaucourt- Bussu. Voy. ngoaldi-
curtis.
Yvrench. Voy. Wiberentium.
Yrmindrudis regina, 138.
Yvo de Belismo, 225.
Z
Zacharias miles, 97.
GLOSSAIRE
apiid ra prm
Advocatio, profits de l'avoué, 236.
Advocatura, prérogatives de l'avoué,
231.
Albas romanas, aubes, 68.
Alnidum, au/naye, 131.
Alodium — patrimonium, 25.
Altaria fabricata, 62, 87, 95.
Altaria, revenus percus sur une cure,
238, 239.
AÀmictus, amicte du prétre, 68, 238.
Ampulla, Ja Ste Ampoule, 100.
Ampullae, vases, 142.
Anhelanter, ardemment, 265.
Anulus, 278.
Apostolus, le Pape, l' « Apostole »:
251.
Apotheca, boutique, 83.
Aquaemaniles. aigutéres, 68,88, 327.
Arca, 141, 74. Cf. arcus.
Arca, case de süreté, 164, 165.
Arcella, sorte de coffre-fort, 164.
Archialer, médecin, 134, 251.
Archiva, archives de l'abbaye, 232,
319.
Arcus coram altare, 66, 87.
Arcus, arcade, 302, 303, 305, 306.
Areae, vases ? 87.
Assentiscens, 137.
Atramentarium, écritoire, 68.
Auctoralis pour auctorabilis ? 237.
Aurichalcum, laiton , 87, 88.
)
Baculus auro, 88, ex crystallo, :d.
Balteus, 68.
Bancales serici, escabeawx tapissés
de soie, 88.
Beneficiolum, 110.
Bocularis argenteus, bouteille, 88.
Boculares, 95.
Doja, carcan, 199.
Boquels, sobriquet, 233.
Brais, grain avec lequel se fabrique
la biére, 245. Cf. brasium.
Brandeum, étoffe, 88.
Brasium, cervotse, 2'18.
Bravium, pour brabeum, priz, ré-
compense, 42.
Brennatio, droit sur les grains? 917.
Brogilum, broilum, petit bois,
« breuil », 302, 303.
Buticularius regis, bouteiller, 235.
Buticum, 54, 257, Voy. 54 n. 1.
Calciamenta, 83.
Calices, 68, 88, 95, 217.
Caliga, caligula Domini, xxxvi, 400,
142, 278.
GCaltiones, chaussons, 95.
Camisia, chemise, 127.
Campana, cloche, 197.
Cancellus, sorte de jubé, 5^.
Candelabra, 68, 87, 95.
Canna argentea, sorte de ciboire,
68, 88.
GLOSSAIRE
Canon, 257 n. 1.
Capella nobilium, 308.
Capellae populi vulgaris, 308.
Capellum, 88. |
Cappa, 88, 278, chappe.
Capsae, chésses, 66, 87, 88, 95,
120, 123, 126, 141, 156, 229, 259,
277,, 299, 300, 303, 321.
Capsa evangelii, 95.
Capsella, 95.
Carrucae, 24^, 245.
Carta. Voy. charta.
Castella, 229, 230, 276.
Casulae, coule (cuculle), 68-69, 88,
95, 96, 122, 185, 321.
Caupones, 308.
Cella, 217, 2^6.
Cendatum, étoffe de soie, cendal,
69.
Ceroferaria argentea, candélabres,
168.
Cervisia, biére, 308.
Charta, carta, 230, 231, 236, 237,
245, 266, 283, 319.
Chartula, cartula, 72, 174, 175, 184,
185, 190, 231, 233, 23^.
Chásses d'argent, 293.
Chirographum, 185, 224, 232.
Ciborium, 67, 87, 95. Voy. Mab.
Acta. SS.,scc. 1v,t. I, 115 note c.
Cingulum, 278.
Circuli (cloccarum), anneaux sus-
pendus aux cordes des cloches,
68, 87.
Cisterna, source, citerne, 319.
Clavis aurea, 68, 88.
Clibanum, 307.
Clibanus publicus, 175.
Cloccaria auro, 68.
Clocce, 68.
Qoci, cuisiniers, 307.
Coclea, escalier tournant, 297.
CGoessentes, réunis, 243.
-
391
Codex eburneus, 68.
Colonia, colonge, 110, 276.
Columnae, 54, 87.
Concae, conchae, vase, ou peut-étre
soucoupe, 68, 87, 95.
Concapsalis, qué est dans la méme
chásse, 127.
GConcisum, taillis, 131.
Consuetudines, taxes, 231, 240.
Consuetudines carrucarum, 245.
Consuetudinarias exactiones, 273.
Goriata, de cuir, 265.
Coronae aureae, 68, 87, 95.
Coronae argentee, 68.
Cortinae, 88.
Crepituris, mortier ? 276.
Crocia, crosse, 255.
Cruces, 68, 87, 276, 299, 301-303,
321.
Crucicula, petite croix (et non bé-
quille), 87, 95.
Crypta, 220-223, 2065, 269, 273,
288.
Cultellus, 278.
Cultellus auro, 68.
Cupidicitia, ambition, 146.
Cuprinae, 68.
Curia, 97, 189.
Curiaregis, regalis, 200, 214, 215,243,
| 945.
Curia de Normandie, 224.
Curtem, cour d'une maison, 83,
185.
Curtensis male, gallicisme, « dis-
courtois », 83.
Curticula, courtil, 303.
Curtilium, courtil, potager, 235.
Cussini, coussin, 69, 88, 312.
Dalmaticae sericae, 68, 95.
Decima et nona, 96.
Decima annonae, champart, 255.
Deguit pour degit, 205.
Dementitium, fou, 213.
223.
398
GLOSSAIRE
Derationare, obtenir en justice, 191, | Incensoria, encensoir, 68.
Dictitia, lettres, 171, 238.
Dicturi? 188.
Didascalus, professeur, 180.
Dorsale, tapisserie murale, 186,
217:
Evangelium auro, 69, 88.
Evangelium in graeco, 89.
Evangéliaire, 217.
Exeniis pour xeniis, 151.
Facitercula,
pule », 88.
Fabri, 302, 303, 307.
Faldene, couvercle ou pupitre? 88.
Fanones, « manipule », partie du
vétement de l'officiant, 69, 88, 95.
Filtra, vétements de feutre, 308.
Flabellum, éventail, 87.
Flatones, flans, tartes, 307.
Fullones, foulons, 308, 337.
Fuscellum, 95.
Galnae, jaunes, 88.
Gazophylacium, trésor, 127.
Geniciarius, pour gynaeciarius, éco-
látre (?), 301.
Genuculis, genouz, 33.
Gradus arcuum, 71.
Grimutio, sobriquet, 170.
Guntfanni, banniéres, «
nons », 87.
Gymnasia, archives, xvi n. 2, 45
220.
Habillima, 14.
Hanappi, vases à boire, « hanaps»,
68, 87, 88.
Historiologus, Aistorien (Hariulf),
178.
Hospites, bénéficiers sur terre d'é-
glise, 12^, 125.
Hospites, paysans tributaires, 244.
Hrocci, frocs, 88, 95.
Imagines, statues, 68, 87.
Improperium, reproches, 282.
mouchoirs, « mani-
gonfa-
Incensum, encens, 308.
Indicibilis, inedicibihter, 112, 180,
198, 272.
Interula. chemise, 127.
Januarius, portier, 125.
Lacerta venenosa, 38.
Lampades argenteae, 68, 87.
Lance, 217. |
Lancea, ia Sainte-Lance,
100, 142.
Lanista, bouchers, 307.
Latomus, tatilleur de pierre, 277.
Lectica, chásse et cercueil, 112,156,
169, 265.
Lectorium, pupitre supportant l'É-
vangile, 67, 87.
Lepra, leprosi, 20, 267.
Lignum sanctae Crucis, 221.
Longania, galeries (?), 297, 305, 306.
Manica, manche, 112, 278.
Mansionaticum, droit de gite, 125,
125.
Mansiones fabrorum, 302, 303, 307.
Mantellus, 278.
Manus firma, précaire, 233.
Mariscum, marais, 131.
Marsupiolum, 249.
Mattulla pour matula, 249.
Melnae pour melinae, 88.
Membranula, charte, 175.
Memoria, autel, 257.
Mercatum, 307.
Militum vicus, 308.
Minoratio, usurpation, 109, 1145,
328.
Monile, boucles d'oreille, 278.
Nastolae, sorte de rubans pour atta-
cher les vétements, 88.
Obituaire de Saint-Riquier, 1x n 2,
323. -
Offertoria, sorte de calice, 68, 88,
95. '
XXVIII,
GLOSSAIRE
Olei luminaria, 138. -
Opertorium pallium, 95.
Oras denariorum, 245.
Ortus pour Hortus, 303.
Ossillum pour ossiculum, 126.
Ostia, 68, 87.
Ostia auro, 68.
Ostiola, 87.
Palatini nobiles, 279.
Pallia, vétements monastiques, 217,
223, 26^, 265, 324.
Pallia, étoffe, 68, 69, 88.
Pallium valens C soJidos, 307.
Pamicula pour panicula, 38.
Paradisus, paradysus, parvis, 217,
259, 297, 299, 302, 304.
Parentilitas, parenté, 119.
Pares, 230.
Paries, 87.
Pascha Floridum, JPaques-Fleuri,
197.
Patenae, paténe, 68, 88.
Patrienses, compatriotes, 141.
Patriola, 220, 229.
Patule, clairement, 1, 152.
Pellifices, peaussiers, 308.
Personatu, 317.
Pertremuit, 23. |
Perversor, usurpateur, 280.
Pincerna. Voy. buticularius regius:
Pistores, 307.
Platta pour blatta, pourpre, 69.
Plebeiales, Jes indigénes, 241.
Plumbum de /a toiture, 258. Cf.
tectum.
Podium, sorte de balcon? 198.
Poma altariorum, 68, 87, 95.
Poma guntfannorum, 87.
Ponderositas, lourdeur, 169.
Ponga auro, bourse, poche, 68.
Porticus, 78 n. 8, 307.
Possessiuncula, 233.
Posterula, sentier, 303.
359
Praepositus, prévót, 2^0, 300.
Probamenta, preuve, 188.
Proficue, utilement, 188.
Quadrelli, mesure agraire, 131.
Rector, abbé laique, 138.
Reinchoans, recommencer, 248.
Repagulum narium, 266.
Reprobum, misérable, 279.
Resolidare. 220.
Respectus, droits, revenus, 231.
Respectus capitis, chevage, 260.
Retruserat, 36.
Roccus. Voy. Hroccus.
Rollus pour rotulus, rouleau, 116.
Saga de pallio, 69, 88 « saie de
paie ».
Sagimen, graisse, suif, 308.
Sala, salle capitulaire, 71, 303.
Sandalia, 95.
Scamnum, escabeau, 2^9, 256, 311.
Scapula, épaule, 33, 126, 145, 157.
Schilla argentea, clochette, 68.
Scutari, armuriers, 307.
Scyphus, sorte de petit calice, 88,
95.
Sellarii, se/lters, 307.
Seminiverbius, prédicateur, 227.
Senatrix, 21 n. 1.
Servientes, sergents, 307.
Seticum, mesure agraire, 110, 131.
Situle argenteae, bénitiers, 68, 88,
299.
Siuones argentei, vase (?) par le-
quel on verse le vin dans le ca-
lice, 68, 327.
Solius, 170.
Splendifluis, resplendissants, 166.
Spongia, vétement (?) 63, 6^.
Stigmata murorum, 321.
Stolae, étoles, 69, 95.
Storax pour Styrax, parfum, 69.
Substantiola, les biens, 239.
Sutores, cordonniers, 307.
360 GLOSSAIRE
Synaxis, réunion monastique, 258.
Synodalus respectus, taxe payée à
l'évéque ou à l'abbé, 233.
Tabulae argenteae, plats de reliure,
69. |
Tabulae auro, 68.
Tabulae eburneae, 88.
Tapeta, tapisseries, 88, 123, 223,
312.
Tectum plumbo, 149. Cf. plumbum.
Tectum (en bois), 197.
Tegimentum pour tegmentum, 261.
Theodiscum, 93.
Thus, encens, 308.
Thymiama, thimiama, parfum, 299,
308.
Tiara, mitre, 278.
Tirellus, sobriquet, 231 n. 3, 232,
317. ]
Topasion, topaze, 157.
Tortitudo, injustice, malice, 192,
195, 235.
Trabes in arcu, 66.
Trabes cum arcubus, 68,87, 167.
Trahitant, fabriqué sur traho?
faire effort pour ? 217.
Tudes, surnom, 49.
Tulta, barb. « enlevée », 169, 236.
Turibula, thuribula, encensoir, 87,
95, 217, 299, 303.
Turres, 54, 61, 78, 256, 257, 276,
278, 321.
Tutelli, 88.
Umbraculum, abri, protection, 162.
Urcei argentei, sorte de lavabo?
68, 95.
Ventaculum, éventail, 95.
Vinitores, marchands de vin, 308.
Vitta, 278.
Wanti, gants, 88.
Zaberna, malle, 163, 16^. 165.
Zabulus pour diabolus, 135.
» — P ——MÀ a MÀ
TABLE DES MATIERES-
INTRODUCTION.
I. Vie d'Hariulf. .
II. Ses ceuvres. Ro
III. Chronique de Saint- Riquier. "Ru
Composition.
Sources: I. — narratives, hagiographiques et autres.
— . ]|L. diplomatiques. .
— . Ill. orales.
Originalité et valeur de la Chronique.
Une interpolation.
Histoire du manuscrit autographe.
Liste des principaux ouvrages consultés.
CHRONICON CENTULENSE.
Praefatio Hariulfi. .
Liber primus.
Liber secundus. .
Liber tertius.
Liber quartus. . . . Uu M DE
Epitaphe et dédicace de lacis io ze dee EE em ui
Pages
.. XXXVI
. XXXIX
XLIV
. XLVIII
LVII
LXXI
362
XI.
TABLE DES MATIÉRES
APPENDICES.
Lettre de Fr. Claude de Lamy à dom Thierry Ruinart.
Lettre de Fr. Francois au général des Bénédictins.
Lettre de Fr. Germain Claveau à dom Audibert. .
Lettre de dom Cotron à Mabillon.
Lettre de Fr. Thomas Boucher à Mabillon.
Rapport d'Angilbert sur la restauralion de Saint-Riquier.
Inventaire des cens et redevances dus à l'abbaye.
Description de l'incendie de Saint-Riquier le 29 mars 1719.
Inventaire des chartes de l'abbaye en 1098.
Diplóme de Charlemagne en faveur de l'abbaye. .
Vers adressés à Ánscher par Hariulf.
ApnpiTiIONS ET CORRECTIONS. .
TABLE ONOMASTIQUE ET TOPOGRAPHIQUE. .
GLossAIRE.
CHARTRES, — IMPBRBIMERIE DURAND, RUE FULBERT.
5».
Pages
287
289
290
291
294
296
306
309
314
318
321
323
333
356
Digitized by Google
* .
Pads v. TE
" nt A "
* .
- rq 2
, -a
* EP A
e
. E M
gs 5.*
"
2 tes. *
:
ss P4
-.. :
. : -
*
..
-
WIPE
"
THE BORROWER WILL BE CHARGED
AN OVERDUE FEE IF THIS BOOK IS
NOT RETURNED TO THE LIBRARY ON
OR BEFORE THE LAST DATE STAMPED
BELOW. NON-RECEIPT OF OVERDUE
NOTICES DOES NOT EXEMPT THE
BORROWER FROM OVERDUE FEES.
Harvard College Widener Library
Cambridge, MAO2138 (617)495-2413
| "www.